અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.35

અથાતો ગ્રન્થ્યાદિપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

સર્વેષ્વેવ પૂર્વં ગ્રન્થિષુ બૃહતીદ્વયપિપ્પલીચિત્રકસાધિતેન પુરાણસપિંષા સ્નિગ્ધં વામયેત્ ।
વિરેચયેચ્ચ ।
કૃતસંસર્જનસ્યચોત્તમાઙ્ગગતેષુ ગ્રન્થિષુ લાક્ષાદ્વિરજનીવિડઙ્ગશુણ્ઠીપૂતીદારુભિઃ શિરો વિરેચયેત્ ધૂમકવલગણ્ડૂષાંશ્ચ સ સેવેત ॥

અઙ્કોલમધુકમાતુલુઙ્ગહિંસ્રાપૂતીદારુબિલ્વમૂલસરલકુષ્ઠવચાવરુણત્વક્કાલાતિવિષાજગન્ધાભિર્લેપઃ ।
શ્યામાસુરદારુ સમઙ્ગાકોશાતકીપુનર્નવસર્ષપૈર્વા ॥

સશોફરુક્સ્તમ્ભે ચોપનાહો યવસક્તુમધુકકુષ્ઠશતપુષ્પોદવદારુભિર્ઘૃતયુક્તૈઃ ।
ગોજાવિખરોષ્ટ્રાશ્વહસ્તિમૂષીકમાંસૈર્વા વેશવારીકૃતૈર્વસાતૈલવદ્ભિઃ ॥

પલાશવૃન્તાગ્નિમન્થત્વક્કલ્કેન માંસપિણ્ડૈર્વા ।
બહુશઃ સ્વિન્નમઙ્ગુષ્ઠેન વેણુપર્વણા વા શનૈશ્શનૈઃ પુનઃ પુનર્વિમર્દયેત્ ।
યથાયથં ચ શોફવત્ ક્રિયાં પ્રયુઞ્જીત ॥

અથ વાતજે ગ્રન્થૌ દશમૂલસિદ્ધં મહાસ્નેહં પિબેત્ ।
અમૃતાનિમ્બબીજભાર્ઙ્ગીસ્યોનાકબાણતાલપત્રીકૃષ્ણગન્ધાગરુભિઃ ક્ષીરપિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈર્લેપઃ ।
વિવિધાશ્ચ વાતવ્યાધિવિહિતાઃ સ્નેહસ્વેદોપનાહાઃ ।
તથાનુપશમે સિરાવ્યધઃ ॥

પક્વં તુ વિદાર્ય નિરસ્તપૂયં કૃત્વાર્કાદિવર્ગામ્ભસા પ્રક્ષાલ્ય તિલકલ્કેન સચિત્રકસૈન્ધવેનાલેપયેત્ ।
તૈલં ચ રોપણં રાસ્નાસરલોશીરવિડઙ્ગમધુકક્ષીરસંસ્કૃતં કુર્યાત્ ॥

પિત્તજે રક્તજે ચ જલૌકસો ન્યગ્રોધાદિઃ પ્રદેહપરિષેકયોઃ પદ્મકાદિઃ પાને ચ દ્રાક્ષેક્ષુરસયુક્તા હરીતકી વિરેકઃ ।
પક્વે પાટિતે ચ પિત્તવ્રણોક્તો વિધિઃ ॥

કફજમન્તશ્શુદ્ધસ્ય ભૃશં સ્વેદયેદ્વિમ્લાપયેચ્ચ કાકાદનીવિકઙ્કતકાકનન્દિકારગ્વધેઙ્ગુદમૂલમદનફલભાર્ઙ્ગીકરઞ્જૈર્લેપયેત્ ।
નાગરવિડઙ્ગૈલાવાલુકચવ્યપલાશવૃન્તચિત્રકૈર્વા ।
ભલ્લાતસૈન્ધવાજગન્ધાસર્ષષૈર્વા ॥

એવમપ્યપચ્યમાનમમર્મસ્થં વિદાર્ય સ્થિતરક્તં નિશ્શેષમગ્નિના દહેત્ ।
સશેષો હિ પુનરાપૂર્યતે ।
તતો નિર્વાપિતં ક્ષારક્ષૌદ્રગુડોત્તરૈરાલેપૈસ્સંશુદ્ધં રોપયેત્ ॥

માંસવ્રણગ્રન્થીંશ્ચૈવમેવ યાપયેત્ ।
મેદોજેપ્યયમેવ વિધિઃ અપિ ચ મેદોગ્રન્થિં તિલકલ્કદિગ્ધં દ્વિગુણપટાન્તરિતં તપ્તેન ફાલેન દર્વ્યા વા જતુલિપ્તયા બહુશઃ પ્રમૃજ્યાત્ ।
શસ્ત્રં ચાવચાર્ય પૂર્વવન્મેદો દહેત્ ।
સુપક્વં વા વિપાટ્ય મૂત્રપ્રક્ષાલિતં ક્ષૌદ્રસૈન્ધવસુવર્ચિકાકાઞ્ચનક્ષીરીહરિતાલમિશ્રૈઃ ક્ષીરબકપ્રગાઢૈસ્તિલૈરાલેપયેત્ ॥

ગુઞ્જાદ્વિકરઞ્જતાપસવૃક્ષવંશાવલેખમૂત્રસિદ્ધં તૈલમભ્યઙ્ગઃ ।
સમ્યક્શુદ્ધં ચૈનં રોપયેત્ ॥

સિરાગ્રન્થૌ ત્વભિનવે તૈલં સાહચરં પિબેત્ ઉપનાહઞ્ચ વાતહરૈર્બસ્તિકર્મ ચ કુર્યાત્ ।
સિરાવ્યધઞ્ચ ॥

વાતાર્બુદમૈરણ્ડપ્રિયાલનારિકેલમજ્જોર્વારુકાર્કોરુબીજોત્કારિકયોપનાહયેત્ ।
આનૂપામિષવેશવારૈર્વા ।
નાડીસ્વેદઞ્ચ કુર્યાત્ બહુશશ્ચાત્રશૃઙ્ગેણ રુધિરમવસેચયેત્ ।
વાતહરવર્ગક્કાથપયોમ્લસિદ્ધં ત્રિવૃતં પિબેત્ ॥

પિત્તોત્થે મૃદૂન્ સ્વેદોપનાહાન્ કાયવિરેચનઞ્ચ પ્રયોજયેત્ ।
શાકકાકોદુમ્બરિકાપત્રઘૃષ્ટે ચ પ્રિયઙ્ગુપતઙ્ગસર્જરસાર્જુનલોધ્રમધુમધુકૈર્લેપઃ ।
શ્યામાગ્રિકર્ણિકાઞ્જનક્લીતનકનખદ્રાક્ષાસપ્તલાન્યતમરસસાધિતં સર્પિઃ પીતં પિત્તાર્બુદશ્લીપદોદરઘ્નમ્ ॥

શ્લેષ્મજે તૂર્ધ્વમધશ્ચ હૃતદોષસ્ય સ્રુતરક્તસ્ય ચ વમનવિરેચનદ્રવ્યૈઃ પ્રલેપઃ ।
કાકાદનીશુકબર્હાગ્નિજિહ્વામૂલદક્ષકપોતગૃધ્રપુરીષકાશમૂલૈર્વા પલાશક્ષીરપિષ્ટૈઃ ।
પિણ્યાકકુલત્થનિષ્પાવૈર્માંસપ્રગાઢૈર્દધિપિષ્ટૈર્લેપયેત્ ।
લેપાસ્વાદલોભેન ચ નિલીયમાના મક્ષિકાઃ સ મુપેક્ષેત ।
તદ્વિમુક્તૈઃ કૃમિભિરિતરૈર્વા ભક્ષ્યમાણઞ્ચ ।
તતઃ કૃમિભક્ષિતાવશેષં શાકાદિપત્રૈર્વિલિખ્યાગ્નિનાપ્રતિસારયત્ ।
અલ્પમૂલં વા ત્રપુતાસ્રાયઃસીસપટ્ટકવેષ્ટિતમ્ ।
પુનઃ પુનશ્ચ ક્ષારાન્ કાલાપેક્ષયા યોજયેત્ ।
જાત્યાસ્ફોતકરવીરપલ્લવાંશ્ચ વ્રણશોધનાય કલ્કાદૌ ।
તૈલઞ્ચાત્ર પાઠાવિડઙ્ગભાર્ઙ્ગી ત્રિફલાકષાયસિદ્ધમભ્યઞ્જનમ્ ॥

મેદોર્બુદં સ્વિન્નભિન્નં સુશોધિતમેદસ્કમુપશાન્તરક્તસ્રાવં સદ્યઃસ્સીવ્યેત્ ।
તતો ગૃહધૂમલોધ્રમનશ્શિલાહરિદ્રાપતઙ્ગચૂર્ણૈર્મધુમાદ્ભિઃ પ્રતિસારયેત્ ।
કરઞ્જતૈલઞ્ચાભ્યઞ્જનાર્થે નિયુઞ્જીત ।
સર્વાર્બુદાનિ ચ યદૃચ્છયા પર્યાગતાનિ સુપરિશોધિતાનિ રોપયેત્ ।
અપિ ચ ॥

સશેષદોષાણિ તુ યોર્બુદાનિ કરોતિ તસ્યાશુ પુનર્ભવન્તિ ।
તસ્માદશેષોદ્ધરણં પ્રશસ્તં ક્ષારેણ શસ્ત્રેણ તથાગ્નિના વા ॥

શ્લીપદે તુ વાતાત્મકે સ્નેહસ્વેદોપનાહાન્ પ્રયુજ્ય ગુલ્ફસ્યોપરિષ્ટાદ્વ્યઙ્ગુલે સિરાં વિધ્યેત્ ।
એરણ્ડતૈલઞ્ચ ગોમૂત્રેણ માસં પિબેત્ ।
જીર્ણે નાગરક્વથિતેન પયસા પુરાણધાન્યાન્યશ્નીયાત્ ।
ત્રિવૃતઞ્ચ પાયયેત્ ।
બસ્તિશ્ચ પ્રયુઞ્જીત ।
એવમપ્યશામ્યત્યાગ્નિના દહેત્ ॥

પૈત્તિકે મૃદુરુપનાહો ગુલ્ફસ્યાધઃ સિરામોક્ષઃ પિત્તાર્બુદોક્તાઃ સ્નેહવિરેકાઃ પિત્તઘ્નાશ્ચ લેપાઃ ॥
શ્લૈષ્મિકે ત્વઙ્ગુષ્ઠે સિરાં મુઞ્ચેત્ ।
સક્ષૌદ્રાંશ્ચ કફઘ્નાન્ કષાયાનભીક્ષ્ણં પાયયેત્ ।
યથાબલં વા હરીતકી વર્ધમાનાઃ ॥

શ્લૈષ્મિકે ત્વઙ્ગુષ્ઠે સિરાં મુઞ્ચેત્ ।
સક્ષૌદ્રાંશ્ચ કફઘ્નાન્ કષાયાનભીક્ષ્ણં પાયયેત્ ।
યથાબલં વા હરીતકી વર્ધમાનાઃ ॥

આદારીકાકજંઘાકાકાદનીશુકનાસાકદમ્બપુષ્પબૃહતીદ્વયમન્તર્ધૂમં દગ્ધ્વા ગોમૂત્રેણ બહુશઃ પરિસ્રાવયેત્ તતસ્તત્ ક્ષારોદકં ક્ષારકલ્પેન વિપચેત્ ।
દદ્યાચ્ચાત્ર પરતીવાપં ફલ્ગુશુકાખ્યા મદનફલરસં એષ ક્ષારો મધુરાહારેણાભ્યસ્તઃ શ્લીપદાપચીગ્રહણીદોષારોચકાન્ સર્વવિષાણિ ચ નિયચ્છતિ ॥

તૈલં વા પિબેદ્વિડઙ્ગાર્કમરિચચિત્રકશુણ્ઠીદેવદાર્વેલાવાલુકલવણપઞ્ચકૈસ્સિદ્ધમ્ ।
આલેપયેચ્ચ નાગરામૃતાવિડઙ્ગકટુકાભદ્રદારુભિર્મૂત્રપિષ્ટૈરૂરુસ્તમ્ભોક્તૈશ્ચ ભેષજૈર્યવાન્નં ચ શીલયેત્ ॥

મણ્ડમાલાયાં કુમ્ભનિકુમ્ભદ્રવન્તીજીમૂતકકોશાતકીફલવિપક્વં ઘૃતમુભયાનુલોમનં પિબેત્ ।
શાર્ઙ્ગેષ્ટામૂલં વા તક્રપિષ્ટમ્ ।
વમનાર્થં સુખોદકેન વા જાતીબર્હિષ્ઠનિર્ગુણ્ડીજીમૂતકોત્તુણ્ડકીમૂલત્વક્ચૂર્ણમ્ ।
સિરા ચાસ્ય વિધ્યેત્ ॥

સશેષદોષં તુ કૌષ્ઠિકં નવકં પાયયેત્ ।
રસાઞ્જનં ગોમૂત્રતણ્ડુલોદકાન્યતરેણ ।
તદેવ ચ નાવયેત્ ।
મધૂકસારં વા શિગ્રુફલાનિ વા નિમ્બકરઞ્જકરવીરસિદ્ધં વા તૈલં વૈરેચનિકઞ્ચ ધૂમં પિબેત્ ॥

અપક્વાંશ્ચ ગણ્ડાન્નાકુલીસૈન્ધવનાગરૈર્લેપયેત્ ।
ગુઞ્જાકરવીરાર્કશ્યામાસિદ્ધાર્થકૈરજામૂત્રયુક્તૈર્દશકૃત્વા વિપક્વં તૈલં લવણપઞ્ચકપિપ્પલીમરિચચૂર્ણો પેતમભ્યઙ્ગાત્સર્વાવસ્થાનપચ્યર્શોર્બુદનાડીદુષ્ટવ્રણવલ્મીકાનપોહતિ ॥

સૌવર્ચલસૈન્ધવૌદ્ભિદદન્તીભલ્લાતકચિત્રકકલ્કેન સિદ્ધં તૈલમભ્યઙ્ગો ઽપચ્યામ્ ।
તણ્ડૂલીયકસ્વરસેન વા સનિર્ગુણ્ડીરસં વા તૈલં સાધિતમભ્યઙ્ગપાનનાવનૈર્ગણ્ડમાલાનાડીવ્રણકુષ્ઠાનિલાર્તિહરમ્ ॥

કાકાદનીનલિકાગ્નિજિહ્વાવન્ધ્યાકર્કોટકીવિશાલાપાઠોત્તુણ્ડકીજીમૂતકોશાતકીબીજૈરર્દ્ધપલાંશૌર્વિષકર્ષયુક્તૈર્નિર્ગુણ્ડીસ્વરસોપેતં કરઞ્જતૈલપ્રસ્થં વિપચેત્તત્પૂર્વવદેવપ્રયુક્તં પરમપચીઘ્નમ્ ॥

અમર્મજાંશ્ચ ગણ્ડાનપક્વાનેવોદ્ભૃત્યાગ્નિના ક્ષારેણ વા પ્રસાધયેત્ ।
સર્ષપવૃક્ષાદની ક્વાથૈર્વ્રણક્ષાલનમ્ ।
તિલકુન્તલક્ષઅરપિષ્ટસ્તિલકલ્કઃ સુખોષ્ણો લેપઃ ।
કાકકૃકલાસગોધાહિનિર્મોકકૂર્માણામન્યતમસ્યાન્તર્ધૂમદગ્ધસ્ય મષીઙ્ગુદતૈલપ્લુતાભ્યઙ્ગઃ ।
માંસીસર્જરસકાર્પાસીફલસૈન્ધવૈઃ સ્તન્યપિષ્ટૈસ્તૈલં વિપક્વમભ્યઙ્ગો વ્રણકાઠિન્યઘ્નઃ સર્પાજગરવસે તૈલં ચ સમં ત્રયમેતદપચીઘ્નમ્ ।
શ્લીપદોક્તાનિ ચ તૈલાનિ પ્રયોજયેત્ ॥

એવમનુપશમે વામપાર્શ્વજાયાં દક્ષિણજઙ્ઘાપૃષ્ઠમધ્યાદિન્દ્રબસ્તેરધઃ ઊર્ધ્વં વા શસ્ત્રેણાક્ષિમાત્રં વ્રણં કૃત્વા મત્સ્યાણ્ડજાલનિભં મેદોપનીયાગ્નિના દહેત્ ।
અનેનેતરપાર્શ્વજાવ્યાખ્યાતા ।
એવમુભયપાર્શ્વજાયામુબ્ભયતઃ ।
યવમુદ્ગપ્રાયં ચ ગણ્ડમાલાસુ ભોજનમ્ ॥

નાડીમનિલજામુપનાહ્ય પૂયગતિમસ્યા નિશ્શેષમોષિત્વાવદારયેચ્છસ્ત્રેણ ।
તતસ્તિલાપામાર્ગફલકલ્કેન સસૈન્ધવેન પૂરયિત્વા બધ્નીયાત્ ॥

પિત્તજાં સઘૃતક્ષીરયા પદ્મકાદિકૃતયો ઽલ્કારિકયો ઽપનાહિતામ્ ।
વિદારિતાં ચ તિલનાગદન્તીમઞ્જિષ્ઠાકલ્કેન પૂરયેત્ શ્યામાત્રિભણ્ડીત્રિફલાતિલ્વકહરિદ્રાદ્વયકલ્કક્ષીરસંસ્કૃતં સર્પિરભ્યઙ્ગઃ ।
પરં નાડીનિબર્હણમ્ ॥

શ્લેષ્મજાં સક્તુકુલત્થકિણ્વસર્ષપૈરુપનાહ્ય વિદાર્ય ચ નિમ્બતિલસૈન્ધવસૌરાષ્ટ્રીનિકુમ્ભૈર્લેપયેત્ ।
દન્તીચિત્રકસ્વર્જિકાસૈન્ધવતાલીસનલદપૂતીકાપામાર્ગફલૈસ્તૈલં સમૂત્રં પાચિતમભ્યઙ્ગઃ ॥

શલ્યહેતુકીં પાટયિત્વા સર્વશઃ શલ્યં વિશોધ્ય મધુઘૃતતિલકલ્કપ્રતિચ્છન્નાં બધ્નીયાત્ ।
બિલ્વકપિત્થકુમ્ભીખર્જૂરવનસ્પતિશલાટુક્વાથે પ્રિયઙ્ગુમુસ્તોરુપૂગશકુનસુગન્ધિકાલોધ્રમોચરસધાતકીપુષ્પગર્ભં તૈલં પ્રસાધિતં સાધયત્યાશુ શલ્યજાં ગતિમ્ ॥

અશસ્ત્રકૃત્યાં નાડ્યાં ભેદિન્યૈષિણ્યાન્તે સમુદ્ભિદ્ય ક્ષારાક્તં સૂત્રં પ્રવેશયેત્ ।
તદસન્નિધાનેત્વિતરયૈષિણ્યા ચ તેનાનવદીર્ણાયાં તદનુસ્યૂતમન્યદન્યત્ ક્ષારસૂત્રં સઞ્ચારયેદા ગતિભેદાદયમનપાયો ઽભ્યુપાયઃ ।
સૂક્ષ્માનેકગતિષુ ભગન્દરેષુ મૂલેષુ ચ છિદ્રિતેષુ ગ્રન્થ્યર્બુદેષ્વિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

વ્રણેષુ દુષ્ટસૂક્ષ્માસ્યગમ્ભીરાદિષુ સાધનમ્ ।
યા વર્ત્યો યાનિ તૈલાનિ તન્નાડીષ્વપિ કલ્પયેત્ ॥

વિભીતકામ્રાસ્થિવટપ્રવાલ હરેણુકાશાલ્મલિબીજયુક્તા ।
વરાહવિષ્ઠા ચ મષી સુદગ્ધા તૈલપ્લુતા સર્વગતીર્નિહન્તિ ॥

ધત્તૂરકં મદનકોદ્રવજઞ્ચ બીજં કોશાતકી શુકનસા મૃગભોજની ચ ।
અઙ્કોલજઞ્ચ કુસુમં પરિકલ્પ્ય ચૂર્ણં લાક્ષોદકાપહૃતદોષગતૌ પ્રયોજ્યમ્ ॥

મિશ્રિતં તેન તૈલઞ્ચ પરમં ગતિરોપણમ્ ।
સૌવહેષુ ચ કન્દેષુ કૃતં વજ્રાહ્વયેષુ ચ ॥

ભલ્લાતકાર્કમરિચૈર્લવણોત્તમેન સિદ્ધં વિડઙ્ગરજનીદ્વયચિત્રકૈશ્ચ ।
તૈલં સમાર્કવરસૈર્વિનિહન્તિ કૃચ્છ્રાં નાડીં કફાનિલકૃતામપચીવ્રણાંશ્ચ ॥