અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.34

અથાતો ગ્રન્થ્યર્બુદશ્લીપદાપચીનાડીવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

કફપ્રધાનાઃ કુર્વન્તિ મેદોમાંસાસ્રગામલાઃ ।
વૃત્તોન્નતં યં શ્વયથું સ ગ્રન્થિર્ગ્રથનાત્ સ્મૃતઃ ॥

દોષાસૃઙ્માંસમેદોસ્થિસિરાવ્રણભવા નવ ।
તત્રવાતાદાયામતોદભેદાન્વિતો ઽસિતઃ ॥

સ્થાનાત્ સ્થાનાન્તરગતિરકસ્માદ્ધાનિવૃદ્ધિમાન્ ।
મૃદુર્બસ્તિરિવાનદ્ધો વિભિન્નોચ્છં સ્રવત્યસૃક્ ॥

પિત્તાત્ સદાહપીતાભો રક્તો વા પચ્યતે દ્રુતમ્ ।
ભિન્નો ઽસ્રમુષ્ણં સ્રવતિ શ્લેષ્મણા નીરુજો ઘનઃ ।
શીતઃ સવર્ણઃ કણ્ડૂમાન્ પક્વઃ પૂયં સ્રવેત્ ઘનમ્ ॥

દોષૈર્દુષ્ટેસૃજિ ગ્રન્થિર્ભવેન્મૂર્ચ્છત્સુ જન્તુષુ ।
સિરામાંસં ચ સંશ્રિત્ય સસ્વાપઃ પૈત્તલક્ષણઃ ॥

માંસલૈર્દૂષિતં માંસમાહારૈર્ગ્રન્થિમાવહેત્ ।
સ્નિગ્ધં મહાન્તં કઠિનં સિરાનદ્ધં કફાકૃતિમ્ ॥

પ્રવૃદ્ધં સેદુરૈર્મેદો નીતં માંસે ઽથ વા ત્વચિ ।
વાયુના કુરુતે ગ્રન્થિં ભૃશં સ્નિગ્ધં મૃદું ચલમ્ ॥

શ્લેષ્મતુલ્યાકૃતિં દેહક્ષયવૃદ્ધિક્ષયોદયમ્ ।
સ વિભિન્નો ઘનં મેદસ્તામ્રાસિતસિતં સ્રવેત્ ॥

આસ્થિભઙ્ગાભિઘાતાભ્યામુન્નતાવનતં તુ યત્ ।
સોસ્થિગ્રન્થિઃ પદાતેસ્તુ સહસામ્ભોવગાહનાત્ ॥

વ્યાયામાદ્વા પ્રતાન્તસ્ય સિરાજાલં સશોણિતમ્ ।
વાયુઃ સમ્પીડ્ય સઙ્કોચ્ય વક્રીકૃત્ય વિશોષ્ય ચ ।
નિસ્ફુરં નીરુજં ગ્રન્થિં કુરુતે સ સિરાહ્વયઃ ॥

અરૂઢે રૂઢમાત્રે વા વ્રણે સર્વરસાશિનઃ ।
સાર્દ્રે વા બન્ધરહિતે ગાત્રે ઽશ્માભિહતે ઽથ વા ॥

વાતો ઽસ્રમસ્રુતં દુષ્ટં સંશોષ્ય ગ્રથિતં વ્રણમ્ ।
કુર્યાત્ સદાહઃ કણ્ડૂમાન્ વ્રણગ્રન્થિરયં સ્મૃતઃ ॥

સાધ્યા દોષાસ્રમેદોજા ન તુ સ્થૂલખરાશ્ચલાઃ ।
મર્મકણ્ઠોદરસ્થાશ્ચ મહત્તુગ્રન્થિતોર્બુદમ્ ॥

તલ્લક્ષણં ચ મેદોન્તૈઃ ષોઢા દોષાદિભિસ્તુ તત્ ।
પ્રાયો મેદઃકફાઢ્યત્વાત્ સ્થિરત્વાચ્ચ ન પચ્યતે ॥

સિરાસ્થં શોણિતં દોષઃ સઙ્કોચ્યાનુપ્રપીડ્ય ચ ।
પાચયેચ્ચ તદાનદ્ધં સાસ્રાવં માંસપિણ્ડિતમ્ ॥

માંસાઙ્ક્કુરૈશ્ચિતં યાતિ વૃદ્ધિં ચાશુ સ્રવેત્તતઃ ।
અજસ્રં દુષ્ટરુધિરં ભૂરિ તચ્છોણિતર્બુદમ્ ॥

તેષ્વસૃઙ્માંસજે વર્જ્યે ચત્વાર્યન્યાનિ સાધયેત્ ॥

પ્રસ્થિતા વઙ્ક્ષણોર્વાદિમધઃકાયં કફોલ્બણાઃ ।
દોષા માંસાસ્રગાઃ પાદૌ કાલેનાશ્રિત્ય કુર્વતે ।
શનૈઃ શનૈર્ઘનં શોફં શ્લીપદં તં પ્રચક્ષતે ॥

પરિપોટયુતં કૃષ્ણમનિમિત્તરુજં ખરમ્ ।
રૂક્ષં ચ વાતાત્ પિત્તાત્તુ પીતં દાહજ્વરાન્વિતમ્ ॥

કફાત્ ગુરુસ્નિગ્ધમરુક્ચિતં માંસાઙ્કુરૈર્બૃહત્ ॥

તત્ત્યજે દ્વત્સરાતીતં સુમહત્સપરિસ્રુતિ ॥

પાણિનાસૌષ્ઠકર્ણેષુ વદન્ત્યન્યે તુ પાદવત્ ।
શ્લીપદં જાયતે તચ્ચ દેશે ઽનૂપે ભૃશં ભ્રમાત્ ॥

મેદસ્થાઃ કણ્ઠમન્યાક્ષકક્ષવઙ્ક્ષણગા મલાઃ ।
સવર્ણાન્ કઠિનાન્ સ્નિગ્ધાન્ વાર્તાકામલકાકૃતીન્ ॥

અવગાઢાન્ બહૂન્ ગણ્ડાંશ્ચિરપાકાંશ્ચ કુર્વતે ।
પચ્યન્તેલ્પરુજસ્તેન્યે સ્રવન્ત્યન્યેતિકણ્ડુરાઃ ।
નશ્યન્ત્યન્યે ભવન્ત્યન્યે દીર્ઘકાલાનુબન્ધિનઃ ॥

ગણ્ડમાલાપચી ચેયં દૂર્વેવ ક્ષયવૃદ્ધિભાક્ ।
તાં ત્યજેત્ સજ્વરચ્છર્દિપાર્શ્વરુક્કાસપીનસામ્ ॥

અભેદાત્ પક્વશોફસ્ય વ્રણે ચાપથ્યસેવિનઃ ।
અનુપ્રવિશ્ય માંસાદીન્ દૂરં પૂયોભિધાવતિ ॥

ગતિઃ સા દૂરગમનાન્નાડી નાડીવ સંસ્રુતેઃ ।
નાડ્યેકાનૃજુરન્યેષાં સૈવાનેકગતિર્ગતિઃ ॥

સા દોષૈઃપૃથગેકસ્થૈઃ શલ્યહેતુશ્ચ પઞ્ચમી ॥

વાતાત્ સરુક્સૂક્ષ્મમુખી વિવર્ણા ફેનિલોદ્વમા ।
સ્રવત્યભ્યધિકં રાત્રૌ પિત્તાત્તૃઙ્જ્વરદાહકૃત્ ।
પીતોષ્ણપૂતિપૂયસ્રુગ્દિવા ચાતિ નિષિઞ્ચતિ ॥

ઘનપિચ્છિલસંસ્રાવા કણ્ડૂલા કઠિના કફાત્ ।
નિશિ ચાભ્યધિકક્લેદા સર્વૈઃ સર્વાકૃતિં ત્યજેત્ ॥

અન્તઃસ્થિતં શલ્યમનાહૃતં તુ કરોતિ નાડીં વહતે ચ સાસ્ય ।
ફેનાનુવિદ્ધં તનુમલ્પમુષ્ણં સાસ્ર ચ પૂયં સરુજં ચ નિત્યમ્ ॥