અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.33

અથાતો ભગન્દરપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

હસ્ત્યશ્વપૃષ્ઠગમનકઠિનોત્કટકાસનૈઃ ।
અર્શોનિદાનાભિહિતૈરપરૈશ્ચ નિષેવિતૈઃ ॥

અનિષ્ટદિષ્ટપાકેન સદ્યો વા સાધુગર્હણૈઃ ।
પ્રાયેણ પિટકાપૂર્વો યોઙ્ગુલે દ્વ્યઙ્ગુલેપિ ॥

પાયોર્વ્રણો ઽન્તર્બાહ્યો વા દુષ્ટાસૃઙ્માંસગો ભવેત્ ।
બસ્તિમૂત્રાશયાભ્યાશગતત્વાત્ સ્યન્દનાત્મકઃ ॥

ભગબસ્તિગુદાન્તેષુ દીર્યમાણેષુ ભૂરિભિઃ ।
વાતં મૂત્રં શકૃચ્છુક્રં ખૈઃ સૂક્ષ્મૈર્વહતિ ક્રમાત્ ॥

દોષૈઃ પૃથગ્યુતૈઃ સર્વૈરાગન્તુઃ સો ઽષ્ટમઃ સ્મૃતઃ ॥

અપક્વં પિટકામાહુઃ પાકપ્રાપ્તં ભગન્દરમ્ ॥

ગૂઢમૂલાં સસંરમ્ભાં રૂદાઢ્યાં રૂઢકોપિનીમ્ ।
ભગન્દરકરીં વિદ્યાત્ પિટકાં નત્વતોન્યથા ॥

તત્ર શ્યાવારુણા તોદભેદસ્ફુરણરુક્વરી ।
પિટકા મારુતાત્ #

પિત્તાદુષ્ટ્રગ્રીવાવદુચ્છ્રિતા ।
રાગિણી તનુરૂષ્માઢ્યા જ્વરધૂમાયનાન્વિતા ॥

સ્થિરા સ્નિગ્ધા મહામૂલા પાણ્ડુઃકણ્ડૂમતી કફાત્ ॥

શ્યાવાતામ્રા સદાહોષા ઘોરરુગ્વાતપિત્તજા ॥

પાણ્ડુરા કિઞ્ચિદાશ્યાવા કૃચ્છ્રપાકા કફાનિલાત્ ॥

પાદાઙ્ગુષ્ઠસમા સર્વૈર્દોષૈર્નાનાવિધવ્યથા ।
શૂલારોચકતૃઙ્દાહજ્વરચ્છાર્દિરુપદ્રુતા ॥

વ્રણતાં યાન્તિ તાઃ પક્વાઃ પ્રમાદાત્ તત્ર વાતજા ।
ચીયતે ઽણુમુખૈશ્છિદ્રૈઃ શતપોનકવત્ ક્રમાત્ ।
અચ્છં સ્રવદ્ભિરાસ્રાવમજસ્રં ફેનસંયુતમ્ ॥

શતપોનકસંજ્ઞો ઽયં ઉષ્ટ્રગ્રીવસ્તુ પિત્તજઃ ॥

બહુપિચ્છાપરિસ્રાવી પરિસ્રાવી કફોદ્ભવઃ ॥

વાતપિત્તાત્ પરિક્ષેપી પરિક્ષિપ્ય ગુદં ગતિઃ ।
જાયતે પરિતસ્તત્ર પ્રાકારં પરિખેવ ચ ॥

ઋજુર્વાતકફાદૃજ્વ્યા ગુદો ગત્યાવદીર્યતે ॥

કફપિત્તે તુ પૂર્વોત્થં દુર્નામાશ્રિત્ય કુપ્યતઃ ।
અર્શોમૂલે તતઃ શોફઃ કણ્ડૂદાહાદિમાન્ ભવેત્ ॥

સ શીઘ્રં પક્વભિન્નોસ્ય ક્લેદયન્ મૂલમર્શસઃ ।
સ્રવત્યજસ્રં ગતિભિરયમર્શોભગન્દરઃ ॥

સર્વજઃ શમ્બુકાવર્તઃ શમ્બુકાવર્તસન્નિભઃ ।
ગતયો દારયન્ત્યસ્મિન્ રુગ્વેગૈર્દારુણૈર્ગુદમ્ ॥

અસ્થિલેશો ઽભ્યવહૃતો માંસગૃધ્યા યદા ગુદમ્ ।
ક્ષિણોતિ તિર્યઙ્નિર્ગચ્છન્નુન્માર્ગં ચ તતો ગતિઃ ॥

સ્યાત્તદા પૂયદીર્ણાયાં માંસકોથેન તત્ર ચ ।
જાયન્તે કૃમયસ્તે ઽસ્ય ખાદન્તઃ પરિતો ગુદમ્ ।
વિદારયન્તિ ન ચિરાદુન્માર્ગી ક્ષતજશ્ચ સઃ ॥

તેષુ રુગ્દાહકણ્ડ્વાદીન્ વિદ્યાદ્વ્રણવિભક્તિતઃ ॥

ષટ્ કૃચ્છ્રસાધનાસ્તેષાં નિચયક્ષતજૌ ત્યજેત્ ।
પ્રવાહિણીં બલીં પ્રાપ્તં સેવનીં વા સમાશ્રિતમ્ ॥

અથ ભગન્દારિણમપક્વપિટકં પાકપરિહારાથમપતર્પણેન વ્રણપ્રતિષેધવિહિતેન શીઘ્રમુપાચરેત્ ॥

પક્વપિટકં પુનરુપસ્નિગ્ધમર્કાદિક્વાથશુદ્ધં સ્વભ્યક્તમવગાહસ્વિન્નં ભુક્તવન્તં શયનસ્થમર્શસમિવ યન્ત્રયિત્વા પરાચીનમર્વાચીનં બહિર્મુખમન્તર્મુખં વા ભગન્દરં સમ્યગીક્ષેત ॥

તતો ઽન્તર્મુખે યન્ત્રં પ્રાણિધાય પ્રવાહણપ્રવિષ્ટં ભગન્દરમભિસમીક્ષ્ય સમ્યગેષિત્વા શસ્ત્રેણ પાટયેત્ ।
બહિર્મુખેત્વેષાણીં પ્રણિધાય સાશયમુદ્ધરેચ્છસ્ત્રેણાનન્તરં ચો ઽભયમપ્યગ્નિના ક્ષારેણ ચોપત્રમેત ઉષ્ઠગ્રીવં તુ ક્ષારેણૈવ ॥

તતો નિર્વાપણશોધનરોપણૈર્યથાકાલં સાધયોદિતિ સામાન્યો વિધિઃ ॥

અથ શતપોનકે નાડીરેકાન્તરિતાઃ પાટયિત્વા રોપયેત્ ।
રૂઢાસુ ચેતરાશ્ચિકિત્સેત્ ।
અન્યથા તુ વિવૃત્તં વ્રણં ગુદસ્રોતોવિદારણાદ્વાતવિણ્મૂત્રાણ્યનુપ્રપદ્યન્તે ।
તતશ્ચોન્માર્ગગો વાયુરાધ્માનાટોપપાયુશૂલાદીનુપજનયતિ ।
તત્ર સ્નેહાભ્યક્તગુદસ્ય સ્નિગ્ધાન્ પિણ્ડનાડીકુમ્ભીસ્વેદાન્ પ્રયુઞ્જીતાવગાહં વા ।
સ્વિન્નં ચ વચ હિંગુકુષ્ઠવ્યોષલવણપઞ્ચકાજમોદાન્ સર્પિર્મદ્યાકાઞ્જિકકુલત્થયૂષાન્યતમેન પાયયેત્ ।
વ્રણં ચાસ્ય મધુકતૈલેનોષ્ણેન સિઞ્ચેત્ ।
ગુદં ચ બલાતૈલાદિભિર્વાતઘ્નૈઃ ।
અનેન વિધિના વાય્વાદયઃ સ્વમાર્ગમાપતન્તિ ।
તત્કૃતાશ્ચ વિકારા નિવર્તન્તે ॥

એવમેવ ચ પરિક્ષેપિણ્યામપિ ક્રમાત્ ગતિં નાડીવિહિતેન ક્ષારસૂત્રેણ દ્વિશસ્ત્રિશોવાવદારયેત્ ।
સકૃદેવહ્યવદરણાદસાધ્યતા યાપ્યતા વા સ્યાત્ ॥

અર્શોભગન્દરે પૂર્વમર્શાંસિ ચ્છિન્દ્યાત્ તતો ગત્યનુસારેણ ભગન્દરમ્ ॥

ઉન્માર્ગિણં તુ પ્રત્યાખ્યાયોપાચરેત્ ।
અનિસ્સૃતં ચ શલ્યમાહરેત્ ।
તથા કૃમિઘ્નં ક્રમમાલેપાભ્યવહારયોઃ કુર્વીત ।
વેદનાયાં તુ પૂર્વોક્તાઃ સ્વેદાઃ ।
વચાદિપાચનં ચ ।
સાલ્વલપ્રદિગ્ધં વા વ્રણં કદલીમૃગલોપાકાજિનકૌશેયાવિકૈરુપનાહયેદિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

ભગન્દરે બહુચ્છિદ્રે છેદાનાલોચ્ય યોજયેત્ ।
ગોતીર્થં સર્વતોમદ્રમર્ધલાઙ્ગલલાઙ્ગલૌ ॥

પાર્શ્વાગતેનશસ્ત્રેણ છેદો ગોતીર્થકો મતઃ ।
સર્વતઃ સર્વતોભદ્રઃ પાર્શ્વચ્છેદોર્ધલાઙ્ગલઃ ॥

પાર્શ્વદ્વયે લાઙ્ગલકઃ સમસ્તાંશ્ચાગ્નિના દહેત્ ।
આસ્રાવમાર્ગાન્ નિશ્શેષં નૈવં વિકુરુતે પુનઃ ॥

યતેત્ કોષ્ઠશુધ્યૈ ચ ભિષક્ તસ્યાન્તરાન્તરા ॥

આર્દ્રકસ્ય રસે સિદ્ધં કલ્કે વા પાયયેત્ ઘૃતમ્ ।
ભગન્દરે મારુતજે પક્વાપક્વે વિરેચયેત્ ॥

જ્યોતિષ્મતીલાઙ્ગલિકાશ્યામાદન્તીત્રિવૃત્તિલાઃ ।
કુષ્ઠં શતહ્વા ગોલોમી તિલ્વકો ગિરિકર્ણિકા ।
હેમક્ષીરી ચ વર્ગોયં લેપાદ્યૈર્વ્રણશોધનઃ ॥

તિલકુમ્ભવરાદન્તી તુત્થસિન્ધૂત્થમાક્ષિકમ્ ।
સકૃષ્ણરોચનાકુષ્ઠં શોધનં માંસકૃત્ પુનઃ ॥

મઞ્જિષ્ઠાસૈન્ધવક્ષૌદ્રનાગદન્તીત્રિવૃત્તિલાઃ ।
રસાઞ્જનદ્વિરજનીતેજોહ્વાનિમ્બપલ્લવાઃ ॥

નિકુમ્ભકુમ્ભરક્તાહ્વકલ્કો નાડીવ્રણાપહઃ ॥

સુધાશેલુત્રિવૃત્પાઠામલયૂહયમારકૈઃ ।
જ્યોતિષ્મતીલાઙ્ગલિકા સ્વર્જિકાર્કવચાગ્નિકૈઃ ।
વિષ્યન્દનાખ્યં વિપચેત્તૈલં શોધનરોપણમ્ ॥

ત્રિવૃદ્દન્તીહરિદ્રાર્કમૂલલોહાશ્વમારકૈઃ ।
વિડઙ્ગસારત્રિફલાસ્નુગર્કક્ષીરમાક્ષિકૈઃ ।
તૈલં સમદનૈઃ સિદ્ધં ભગન્દરનિર્વહણમ્ ॥

સૈન્ધવાર્કત્રિવૃત્પાઠાસમઙ્ગપૂતિકાગ્નિકૈઃ ।
સમાતુલુઙ્ગચ્છદનૈસ્તૈલંશોધનરોપણમ્ ॥

મધુતૈલયુતા વિડઙ્ગસારત્રિફલામાગધિકોષણાશ્ચ લીઢા કૃમિકુષ્ઠભગન્દરપ્રમેહક્ષતનાડીવ્રણરોપણાભવન્તિ ॥

અમૃતાત્રુટિવેલ્લવત્સકં કલિપથ્યામલકા નિગુગ્ગુલુઃ ।
ક્રમવૃદ્ધમિદં મધુપ્લુતં પિટકાસ્થૌલ્યભગન્દરાન્ જયેત્ ॥

ગુગ્ગુલુપઞ્ચપલં પલિકાંશા માગધિકા ત્રિફલા ચ પૃથક્ સ્યાત્ ।
ત્વક્ત્રુટિકર્ષયુતં મધુલીઢં કુષ્ઠભગન્દરગુલ્મગતિઘ્નમ્ ॥

શૃઙ્ગવેરરજોયુક્તં તદેવ ચ સુભાવિતમ્ ।
ક્વાથેન દશમૂલસ્ય વિશેષાદ્વાતરોગજિત્ ॥

ઉત્તમા ખદિરસારજં રજઃ શીલયન્નસનવારિભાવિતમ્ ।
હન્તિ તુલ્યમહિષાક્ષમાક્ષિકં કુષ્ઠમેહપિટકાભગન્દરાન્ ॥

ભગન્દરેષ્વેષ વિશેષ ઉક્તઃ શેષાણિ તુ વ્યઞ્જનસાધનાનિ ।
વ્રણાધિકારાત્ પરિશીલનાચ્ચ સમ્યગ્વિદિત્વૌપયિકં વિદધ્યાત્ ॥

અશ્વપૃષ્ઠગમનં ચલરોધં મદ્યમૈથુનમજીર્ણમસાત્મ્યમ્ ।
સાહસાનિ વિવિધાનિ ચ રુઢે વત્સરં પરિહરેદધિકં વા ॥