અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.3

અથાતો બાલગ્રહવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

પુરા ગુહસ્ય રક્ષાર્થં નિર્મિતાઃ શૂલપાણિના ।
મનુષ્યવિગ્રહાઃ પઞ્ચ સપ્ત સ્ત્રીવિગ્રહા ગ્રહાઃ ॥

સ્કન્દો વિશાખો મેષાસ્યઃ શ્વગ્રહઃ પિતૃસંજ્ઞિતઃ ।
શકુનિઃ પૂતના શીતપૂતનાદૃષ્ટિપૂતના ।
મુખમણ્ડિતિકા તદ્વદ્રેવતી શુષ્કરેવતી ॥

તે કામરૂપિણઃ સ્કન્દમુપચેરુઃ સમાહિતાઃ ।
સ્કન્દસ્ય બાલધારત્વાત્તેષાં સ્કન્દો ઽગ્રણીરભૂત્ ॥

સ્કન્દે ઽથ યૌવનં પ્રાપ્તે સેનાપત્યં ચ તાન્ ગ્રહાન્ ।
રૌદ્રાન્ રુદ્રો ઽનુજગ્રાહ પ્રહ્વાન્ વૃત્ત્યભિલાષિણઃ ॥

ન તિથિષ્વપ્યતિથયો દેવતાઃ પિતરો ઽપિ વા ।
યેષુ વેશ્મસુ પૂજ્યન્તે નિવૃત્તાચારવર્ત્મસુ ॥

ઉત્સન્નબલિહોમેષુ ભિન્નકાંસ્યોપભોજિષુ ।
હરધ્વં તેષુ બાલાનામારોગ્યં ધારિ શર્મ ચ ॥

શૂલિનેતિ નિયુક્તાસ્તે બલિપૂજાભિકાઙ્ક્ષિણઃ ।
ક્રુદ્ધાન્ ભીતાન્ વિમનસઃ શૂન્યસ્થાનૈકચારિણઃ ॥

પરોપભુક્તકુસુમવસ્ત્રાભરણધારિણઃ ।
બાલાન્કશ્મલધાત્રીકાન્સન્ધ્યાસુ રુદતો ઽશુચીન્ ॥

ઋક્ષોલૂકબિડાલાદિરૂપૈરન્યૈસ્તથાદ્ભુતૈઃ ।
સન્ત્રાસયન્તઃશયિતાન્કદાચિજ્જાગ્રતો ઽપિ વા ।
પ્રાયઃ પર્વસુ ગૃહ્ણન્તિ ગ્રહાશ્છિદ્રપ્રહારિણઃ ॥

આવિશન્તશ્ચ લક્ષ્યન્તે કેવલં શાસ્ત્રચક્ષુષા ।
શુદ્ધેન દેહં બાલાનાં ગન્ધર્વા ઇવ યોષિતામ્ ॥

તેષાં ગ્રહિષ્યતાં રૂપં પ્રતતં રોદનં જ્વરઃ ॥

સામાન્યં રૂપમુત્રાસજૃમ્ભાભ્રૂક્ષેપદીનતાઃ ।
ફેનસ્રાવોર્ધ્વદ્ષ્ટ્યોષ્ઠદન્તદંશપ્રજાગરાઃ ॥

રોદનં કૂજનં સ્તન્યવિદ્વેષઃ સ્વરવૈકૃતમ્ ।
નખૈરકસ્માત્ પરિતઃ સ્વધાત્ર્યઙ્ગવિલેખનમ્ ॥

તત્રૈકનયનસ્રાવી શિરો વિક્ષિપતે મુહુઃ ।
હતૈકપક્ષઃ સ્તબ્ધાઙ્ગઃ સસ્વેદો નતકન્ધરઃ ॥

દન્તખાદી સ્તનદ્વેષી ત્રસ્યન્રોદિતિ વિસ્વરમ્ ।
વક્રવક્ત્રો વમન્લાલાં ભૃશમૂર્ધ્વં નિરીક્ષતે ॥

વસાસ્રગન્ધિરુદ્વિગ્રો બદ્ધમુષ્ટિશકૃચ્છિશુઃ ।
ચલિતૈકાક્ષિગણ્ડભ્રૂઃ સંરક્તોભયલોચનઃ ।
સ્કન્દાર્તસ્તેન વૈકલ્યં મરણં વા ભવેદ્ધ્રુવમ્ ॥

સંજ્ઞાનાશો મુહુઃ કેશલુઞ્ચનં કન્ધરાનતિઃ ।
વિનમ્ય જૃમ્ભમાણસ્ય શકૃન્મૂત્રપ્રવર્તનમ્ ॥

ફેનોદ્વમનમૂર્ધ્વેક્ષા હસ્તભ્રૂપાદનર્તનમ્ ।
સ્તનસ્વજિહ્વાસન્દંશસંરમ્ભજ્વરજાગરાઃ ।
પૂયશોણિતગન્ધશ્ચ સ્કન્દાપસ્મારલક્ષણમ્ ॥

આધ્માનં પાણિપાદસ્ય સ્પન્દન ફેનનિર્વમિઃ ।
તૃણ્મુષ્ટિબન્ધાતીસારસ્વરદૈન્યવિવર્ણતાઃ ॥

કૂજનં સ્તનનં છર્દિઃ કાસહિધ્માપ્રજાગરાઃ ।
ઔષ્ઠદંશાંસસઙ્કોચસ્તમ્ભબસ્તાભગન્ધતાઃ ॥

ઊર્ધ્વં નિરીક્ષ્ય હસનં મધ્યે વિનમનં જ્વરઃ ।
મૂર્છૈકનેત્રશોફશ્ચ નૈગમેષગ્રહાકૃતિઃ ॥

કમ્પો હૃષિતરોમત્વં સ્વેદશ્ચક્ષુર્નિમીલનમ્ ।
બહિરાયામનં જિહ્વાદંશો ઽન્તઃકણ્ઠકૂજનમ્ ।
ધાવનં વિટ્સગન્ધત્વં ક્રોશનં ચ શ્વવચ્છુનિ ॥

રોમહર્ષો મુહુસ્ત્રાસઃ સહસા રોદનં જ્વરઃ ।
કાસાતિસારવમથુજૃમ્ભાતૃટ્ચ્છવગન્ધિતાઃ ॥

અઙ્ગેષ્વાક્ષેપવિક્ષેપશોષસ્તમ્ભવિવર્ણતાઃ ।
મુષ્ટિબન્ધઃ સ્રુતિશ્ચાક્ષ્ણોર્બાલસ્ય સ્યુઃ પિતૃગ્રહે ॥

સ્રસ્તાગ્ગત્વમતીસારો જિહ્વાતાલુગલે વ્રણાઃ ।
સ્ફોટાઃસદાહરુક્પાકાઃસન્ધિષુ સ્યુઃ પુનઃપુનઃ ॥

નિશ્યહ્નિ પ્રવિલીયન્તે પાકો વક્ત્રે ગુદે ઽપિવા ।
ભયં શકુનિગન્ધત્વં જ્વરશ્ચ શકુનિગ્રહે ॥

પૂતનાયાં વમિઃ કમ્પસ્તન્દ્રા રાત્રૌ પ્રજાગરઃ ।
હિધ્માધ્માનં શકૃદ્ભેદઃ પિપાસા મૂત્રનિગ્રહઃ ।
સ્રસ્તહૃષ્ટાઙ્ગરોમત્વં કાકવત્ પૂતિગન્ધિતા ॥

શીતપૂતનયા કમ્પો રોદનં તિર્યગીક્ષણમ્ ।
તૃષ્ણાન્ત્રકૂજો ઽતીસારો વસાવદ્વિસ્રગન્ધિતા ।
પાર્શ્વસ્યૈકસ્ય શીતત્વમુષ્ણત્વમપરસ્ય ચ ॥

અન્ધપૂતનયા ચ્છર્દિર્જ્વરઃ કાસો ઽલ્પનિદ્રતા ।
વર્ચસો ભેદવૈવર્ણ્યદૌર્ગન્ધ્યાન્યઙ્ગશોષણમ્ ॥

દૃષ્ટિસાદો ઽક્ષિરુક્કણ્ડૂઃ પોથકીજન્મ શૂનતા ।
હિધ્મોદ્વેગઃ સ્તનદ્વેષવૈવર્ણ્યસ્વરતીક્ષ્ણતાઃ ।
વેપથુર્મત્સ્યગન્ધિત્વમથવા સામ્લગન્ધિતા ॥

મુખમણ્ડિતયા પાણિપાદાસ્યરમણીયતા ।
સિરાભિરસિતાભાભિરાચિતોદરતા જ્વરઃ ।
અરોચકો ઽઙ્ગગ્લપનં ગોમૂત્રસમગન્ધિતા ॥

રેવત્યાં શ્યાવનીલત્વં કર્ણનાસાક્ષિમર્દનમ્ ।
કાસહિધ્માક્ષિવિક્ષેપવક્ત્રવક્રત્વરક્તતાઃ ॥

બસ્તગન્ધો જ્વરઃ શોષઃ પુરીષં હરિતં દ્રવમ્ ।
જાયતે શુષ્કરેવત્યાં ક્રમાત્ સર્વાઙ્ગસઙ્ક્ષયઃ ॥

કેશશાતો ઽન્નવિદ્વેષઃ સ્વરદૈન્યં વિવર્ણતા ।
નાનાવર્ણપુરીષત્વમુદરે ગ્રન્થયઃ સિરાઃ ।
રોદનં ગૃદ્ધ્રગન્ધિત્વં દીર્ઘકાલાનુવર્તનમ્ ॥

ઉદરે ગ્રન્થયો વૃત્તા યસ્ય નાનાવિધં શકૃત્ ।
જિહ્વાયા નિમ્નતામધ્યે શ્યાવં તાલુ ચ તં ત્યજેત્ ॥

ભુઞ્જાનો ઽન્નં બહુવિધં યો બાલઃ પરિહીયતે ।
તૃષ્ણાગૃહીતઃ ક્ષામાક્ષો હન્તિ તં શુષ્કરેવતી ॥

હિંસારત્યર્ચનાકાઙ્ક્ષા ગ્રહગ્રહણકારણમ્ ॥

તત્ર હિંસાત્મકે બાલો મહાન્ વા સ્રુતનાસિકઃ ।
ક્ષતજિહ્વઃ ક્વણન્ બાઢમસુખી સાસ્રલોચનઃ ॥

દુર્વર્ણો હીનવચનઃ પૂતિગન્ધિશ્ચ જાયતે ।
ક્ષામો મૂત્રપુરીષં સ્વં મૃદ્નાતિ ન જુગુપ્સતે ॥

હસ્તૌ ચોદ્યમ્ય સંરબ્ધો હન્ત્યાત્માનં તથાપરમ્ ।
તદ્વચ્ચ શસ્ત્રકાષ્ઠાદ્યૈરગ્નિં વા દીપ્તમાવિશેત્ ॥

અપ્સુ મજ્જેત્ પતેત્ કૂપે કુર્યાદન્યચ્ચ તદ્વિધમ્ ।
તૃટ્દાહમોહાન્ પૂયસ્ય છર્દનં ચ પ્રવર્તયેત્ ।
રકં ચ સર્વમાર્ગેભ્યો ઽરિષ્ટોત્પત્તિં ચ તં ત્યજેત્ ॥

રહઃસ્ત્રીરતિસંલ્લાપગન્ધસ્રગ્ભૂષણપ્રિયઃ ।
હૃષ્ટઃ શાન્તશ્ચ દુઃસાધો રતિકામેન પીડિતઃ ॥

દીનઃ પરિમૃશન્ વક્ત્રં શુષ્કૌષ્ઠગલતાલુકઃ ।
શઙ્કિતં વીક્ષતે રૌતિ ધ્યાયત્યાયાતિ ભીતતામ્ ॥

અન્નમન્નાભિલાષે ઽપિ દત્તં નાતિ બુભુક્ષતે ।
ગૃહીતં બલિકામેન તં વિદ્યાત્ સુખસાધનમ્ ॥

હન્તુકામં જયેદ્ધોમૈઃ સિદ્ધમન્ત્રપ્રવર્તિતૈઃ ।
ઇતરૌ તુ યથાકામં રતિબલ્યાદિદાનતઃ ॥