અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.27

અથાતઃ શિરોરોગવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ધૂમાતપતુષારામ્બુક્રીડાતિસ્વપ્નજાગરૈઃ ।
ઉત્સ્વેદાધિપુરોવાતબાષ્પનિગ્રહરોદનૈઃ ॥

અત્યમ્બુમદ્યપાનેન કૃમિભિર્વેગધારણૈઃ ।
ઉપધાનમૃજાભ્યઙ્ગદ્વેષાધઃ પ્રતતેક્ષણૈઃ ॥

અસાત્મ્યગન્ધદુષ્ટામભાષ્યાદ્યૈશ્ચ શિરોગતાઃ ।
જનયન્ત્યામયાન્ દોષાઃ #

તત્ર મારુતકોપતઃ ॥
નિસ્તુદ્યેતે ભૃશં શઙ્ખૌ ઘાટા સમ્ભિદ્યતે તથા ।
ભ્રુવોર્મધ્યં લલાટં ચ પતતીવાતિવેદનમ્ ॥

બાધ્યેતે સ્વનતઃ શ્રોત્રે નિષ્કૃષ્યેત ઇવાક્ષિણી ।
ઘૂર્ણતીવ શિરઃ સર્વં સન્ધિભ્ય ઇવ મુચ્યતે ॥

સ્ફુરત્યતિ સિરાજાલં કન્ધરાહનુસઙ્ગ્રહઃ ।
પ્રકાશાસહતા ઘ્રાણસ્રાવો ઽકસ્માદ્વ્યથાશમૌ ॥

માર્દવં મર્દનસ્નેહસ્વેદબન્ધૈશ્ચ જાયતે ।
શિરસ્તાપો ઽયમ્ #

અર્ધે તુ મૂર્ધ્નઃ સો ઽર્ધાવભેદકઃ ।
પક્ષાત્ કુપ્યતિ માસાદ્વા સ્વયમેવોપશામ્યતિ ।
અતિવૃદ્ધસ્તુ નયનં શ્રવણં વા વિનાશયેત્ ॥

શિરોભિતાપે પિત્તોત્થે શિરોધૂમાયનં જ્વરઃ ।
સ્વેદો ઽક્ષિદહનં મૂર્ચ્છા નિશિ શીતૈશ્ચ માર્દવમ્ ॥

અરુચિઃ કફજે મૂર્ધ્નો ગુરુસ્તિમિતશીતતા ।
સિરાનિષ્પન્દતાલસ્યં રુઙ્મન્દાહ્ન્યધિકા નિશિ ।
તન્દ્રા શૂનાક્ષિકૂટત્વં કર્ણકણ્ડૂયનં વમિઃ ॥

રક્તાત્પિત્તાધિકરુજઃ સર્વૈઃ સ્યાત્ સર્વલક્ષણઃ ।
સઙ્કીર્ણૈર્ભોજનૈર્મૂર્ધ્નિ ક્લેદિતે રુધિરામિષે ।
કોપિતે સન્નિપાતે ચ જાયન્તે મૂર્ધ્નિ જન્તવઃ ॥

શિરસસ્તે પિબન્તો ઽસ્રં ઘોરાઃ કુર્વન્તિ વેદનાઃ ।
ચિત્તવિભ્રંશજનનીર્જ્વરઃ કાસો બલક્ષયઃ ॥

રૌક્ષ્યશોફવ્યથચ્છેદદાહસ્ફુરણપૂતિતાઃ ।
કપાલે તાલુશિરસોઃ કણ્ડૂઃ શોફઃ પ્રમીલકઃ ।
તામ્રાચ્છસિઙ્ઘાણકતા કર્ણનાદશ્ચ જન્તુજે ॥

વાતોલ્બણાઃ શિરઃકમ્પં તત્સંજ્ઞં કુર્વતે મલાઃ ॥

પિત્તપ્રધાનૈર્વાતાદ્યૈઃ શઙ્ખે શોફઃ સશોણિતૈઃ ।
તીવ્રદાહરુજારાગપ્રલાપજ્વરતૃઙ્ભ્રમાઃ ॥

તિક્તાસ્યઃ પીતવદનઃ ક્ષિપ્રકારી સ શઙ્ખકઃ ।
ત્રિરાત્રાજ્જીવિતં હન્તિ સિધ્યત્યપ્યાશુ સાધિતઃ ॥

પિત્તાનુબન્ધઃ શઙ્ખાક્ષિભ્રૂલલાટેષુ મારુતઃ ।
રુજાં સસ્પન્દનાં કુર્યાદનુસૂર્યોદયોદયામ્ ॥

આમાધ્યાહ્નં વિવર્દ્ધિષ્ણુઃ ક્ષુદ્વતઃ સા વિશેષતઃ ।
અવ્યવસ્થિતશીતોષ્ણસુખા શામ્યત્યતઃ પ્રમ ।
સૂર્યાવર્તઃ સઃ #

ઇત્યુક્તા દશ રોગાઃ શિરોગતાઃ ॥

શિરસ્યેવ ચ વક્ષ્યન્તે કપાલે વ્યાધયો નવ ॥

કપાલે પવને દુષ્ટે ગર્ભસ્થસ્યાપિ જાયતે ।
સવર્ણો નીરુજઃ શોફસ્તં વિદ્યાદુપશીર્ષકમ્ ॥

યથાદોષોદયં બ્રૂયાત્ પિટકાર્બુદવિદ્રધીન્ ॥

કપાલે ક્લેદબહુલાઃ પિત્તાસૃક્શ્લેષ્મજન્તુભિઃ ।
કઙ્ગુસિદ્ધાર્થકનિભાઃ પિટકાઃ સ્યુરરૂંષિકાઃ ॥

કણ્ડૂકેશચ્યુતિસ્વાપરૌક્ષ્યકૃત્ સ્ફુટનં ત્વચઃ ।
સુસૂક્ષ્મં કફવાતાભ્યાં વિદ્યાદ્દારણકં તુ તત્ ॥

રોમકૂપાનુગં પિત્તં વાતેન સહ મૂર્ચ્છિતમ્ ।
પ્રચ્યાવયતિ રોમાણિ તતઃ શ્લેષ્મા સશોણિતઃ ॥

રોમકૂપાન્ રુણધ્દ્યસ્ય તેનાન્યેષામસમ્ભવઃ ।
તદિન્દ્રલુપ્તં રુજ્જા ચ પ્રાહુશ્ચાચેતિ ચાપરે ॥

ખલતેરપિ જન્મૈવં શાતનં તત્ર તુ ક્રમાત્ ॥

સા વાતાદગ્નિદગ્ધાભા પિત્તાત્સ્વેદસિરાવૃતા ।
કફાત્ ઘનત્વગ્વર્ણાંશ્ચ યથાસ્વં નિર્દિશેત્ત્વચિ ॥

દોષૈઃ સર્વાકૃતિઃ સર્વૈરસાધ્યા સા નખપ્રભા ।
દગ્ધાગ્નિનેવ નિર્લોમા સદાહા યા ચ જાયતે ॥

શોકશ્રમક્રોધકૃતઃ શરીરોષ્મા શિરોગતઃ ।
કેશાન્ સદોષઃ પચતિ પાલિતં સમ્ભવત્યતઃ ॥

તદ્વાતાત્ સ્ફુટિતં શ્યાવં ખરં રૂક્ષં જ્વલત્પ્રભમ્ ।
પિત્તાત્ સદાહં પીતાભં કફાત્સ્નિગ્ધં વિવૃદ્ધિમત્ ॥

સ્થૂલં સુશુક્લં સર્વેસ્તુ વિદ્યાદ્વ્યામિશ્રલક્ષણમ્ ।
શિરોરુજોદ્ભવં ચાન્યદ્વિવર્ણં સ્પર્શનાસહમ્ ॥

અસાધ્યા સન્નિપાતેન ખલતિઃ પલિતાનિ ચ ।
શરીરપરિણામોત્થાન્યપેક્ષન્તે રસાયનમ્ ॥