અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.24

અથાતો નાસારોગપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

સર્વેષ્વાદૌ પીનસેષુ સ્નેહસ્વેદવમનધૂમગણ્ડૂષસ્નિગ્ધોષ્ણભોજનનિવાતશયનાસનાનિ સેવેત ॥

પાચનાર્થં ચ ગુડાર્દ્રકક્ષીરત્રિકટુકાજમાંસમદ્યામ્લભોજનાનિ ॥

રોહિષાજાજીવચાચોરકોપકુઞ્ચિકાતર્કારીચાતુર્જાતકરજો વસ્ત્રાવબદ્ધં મુહુર્મુહુરુપજિઘ્નેત્ ।
ઘૃતાક્તસક્તૂન્ મલ્લકસમ્પુટે કૃત્વા ધૂમં ચ પિબેત્ ॥

પક્વે તુ શિરોવિરેચનમવપીડં ચ યુઞ્જ્યાત્ ॥

નિદાનોક્તાનિ ચ વર્જયેત્ ।
વિશેષેણ શીતામ્બુસ્નાનપાનાત્યુચ્ચોપધાનાનુપધાનક્રોધશોકાન્ ॥

અથ વાતપ્રતિશ્યાયે પૂર્વમેવ વાતહરદ્રવ્યવિપક્વં સસૈન્ધવં પ્રાતઃ સર્પિઃ પિબેન્મહાષટ્પલં વા ॥

દશમૂલકુલત્થકોલયવશુષ્કમૂલકવ્યોષલવણપઞ્ચકૈઃ સદધિ ધાન્યામ્લં સર્પિઃ સિદ્ધમાહારે પાને ચ પ્રણીતં પ્રતિશ્યાયયક્ષ્માકાસશ્વાસગ્રહણીગુલ્મવિબન્ધઘ્નમ્ ॥

જીર્ણસ્નેહં જાઙ્ગલરસેન વ્યોષદાડિમસૈન્ધવવતા બાલમૂલકરસેન સર્વધાન્યયૂષેણ વા ભોજયેત્ ।
નાગરં વા પયસા પિબેત્ ॥

કૃષ્ણાદશમૂલશુણ્ઠીયવૈરણ્ડમૂલક્કાથાસિદ્ધેન પયસોત્તમાઙ્ગં સ્વેદયેત્ ।
તદેવ ચ પાનભોજનયોર્વિદધ્યાત્ ।
અર્દિતોક્તાંશ્ચ સ્વેદાન્ ।
એવમપરિપચ્યમાને પુનઃ પુનર્નાડીસ્વેદં વાતહરં ચાસ્થાપનમનુવાસનં શિરોબસ્તિં ચ ॥

પક્વે તુ તૈલં ક્ષવકચૂર્ણયુક્તં સસૈન્ધવં સર્પિર્વા શિરોવિરેચનમ્ ॥

પિત્તપ્રતિશ્યાયે પદ્મકોશીરપટોલસારિવાવિદારીશતાવરીક્ષીરિદ્રુમશુઙ્ગશઠીકર્કટાખ્યાદુરાલભાનામર્દ્ધઢકમષ્ટગુણેમ્ભાસિ વિપાચ્ય પાદાવશેષે મધુકમૃદ્વીકાચન્દનશૃઙ્ગાટકકશેરુકશ્વેતપાકાન્યક્ષમાત્રાણિ દત્વા ઘૃતપ્રસ્થં પયસા સહ સાધયેત્ ।
તત્ પ્રાતઃ પાનાય યુઞ્જ્યાત્ ।
જીર્ણે સુખોષ્ણતોયપરિષિક્તં સસૈન્ધવેન રસેન ભોજયેત્ ।
સુસ્નિગ્ધં વિરેચયેત્ દ્રાક્ષાપટોલશ્રીપર્ણીમૂર્વાત્રિવૃત્ક્વાથેન ત્રિવૃત્પથ્યાપૂગફલચૂર્ણાન્વિતેન ॥

વિરિક્તભુક્તસ્ય શીતૈઃ શિરોવક્ત્રલેપપરિષેકકવલગ્રહાન્ વિતરેત્ ॥

વ્યજનપવનવિધૂયમાનશ્ચ નીલશાદ્વલોપવનશિશિરકરકિરણધારાગૃહાણિ સેવેત ॥

તત્ર ચ પક્વે દોષે શિરોવિરેકં પુરાણઘૃતેન સસૈન્ધવેન ઘૃતમણ્ડેન વા કટ્ફલાન્વિતેન કુર્યાત્ ।
વિશુદ્ધસ્રોતસશ્ચ જાઙ્ગલરસેન ક્ષીરેણ વા શીતેન ભોજનમ્ ॥

કફજે તુ યવક્ષારાવચૂર્ણિતમુષ્ણોદકાનુપાનં ઘૃતં પાયયેત્ ।
જીર્ણે ચ તિલમાષપલલવતીં યવાગૂમ્ ।
તતો વામનીયૌષધક્વાથસિદ્ધયા સસર્પિષ્કયા સૈન્ધવમાષચૂર્ણપ્રગાઢયા પેયયોષ્ણામ્ભસા ચ વામયેત્ ॥

તતસ્તીક્ષ્ણધૂમકવલયવાન્નચણકપ્રાયાહારનાડીસ્વદેરુપાચરેત્ ।
અરુચિગૌરવયોસ્તુ વિશોધયેત્ ॥

પક્વે ક્ષવકવિડઙ્ગસૈન્ધવાદીભિર્નસ્યમ્ ।
તૈલાપ્લુતો નાગરચૂર્ણાનુવિદ્ધો મુદ્ગ આહારો યથાસાત્મ્યં ચ રૂક્ષતીક્ષ્ણોષ્ણમ્ ॥

શુદ્ધઘ્રાણપથસ્ય દેવદારુસરલકાકોલીજીવકમધુકપિપ્પલ્યનન્તાક્ષીરવિપક્વં તૈલં નસ્યમ્ ॥

સાન્નિપાતિકે દોષબલતઃ પ્રતિકુર્યાત્ ।
રસાઞ્જનાતિવિષામુસ્તભદ્રદારુસાધિતં ચાત્ર તૈલં નાવનમ્ ॥

રક્તજે પૈત્તિકો રક્તપિત્તોક્તશ્ચ વિધિઃ ॥

દુષ્ટપ્રતિશ્યાયે વ્યોષચિત્રકયવક્ષારબીજકવિડઙ્ગપૂતીકરઞ્જત્વગ્લવણત્રયૈર્માંસરસપ્રતીવાપવિપક્વં સક્ષૌદ્રં સર્પિઃ પાયયેત્ ।
જીર્ણે ઘૃતે જાઙ્ગલરસેન તલોપસેકં ભોજયેત્ ।
સ્નિગ્ધં ચ કફપ્રતિશ્યાયવદુપાચરેત્ ॥

પક્વે ઽવપીડં વ્યોષેન્દ્રયવવિડઙ્ગસારજીરકસૈન્ધવૈર્બસ્તમૂત્રપિષ્ટૈર્દદ્યાત્ ।
વિશુદ્ધઘ્રાણસ્રોતસં ચ પુનરુપસ્નેહ્ય વિરેચયેત્ ।
ભૃષ્ટાન્યવાન્ ભૂસ્તૃણકામ્રાતકજીરકત્રિવૃતાયુક્તાન્ ગોમૂત્રેણ ક્વાથયેત્ ।
તં ક્વાથમભયાનાગરમરિચક્રમુકસૈન્ધવયાવશૂકચૂર્ણયુક્તં સબીજપૂરકરસં પાયયેત્ ।
કોષ્ણોદકં ચાનુકણ્ઠયેત્ ॥

વિરિક્તં ચ કાલે મુસ્તહરિદ્રાનાગરયવક્ષારપૂતીકરઞ્જરેણુકાભિરજાવિગોત્રદધિભિશ્ચ સિદ્ધં સર્પિરુપયોજયેત્ ।
તીક્ષ્ણાનિ ચ નિરૂહાનુવાસનાનિ ।
અરિષ્ટાંશ્ચ પાનાર્થમ્ ॥

એવમપ્યશાન્તૌ હિઙ્ગુક્ષારામરદારુવિપક્વં ઘૃતં માંસરસાનુપાનં પિબેત્ ॥

કોશામ્રપલ્લવમૂર્વા તર્કારીઙ્ગુદીફલફણિજ્જકમહાપઞ્ચમૂલકણ્ટકારિકાસારિવોરુપૂગહિંસ્રાનિમ્બશિગ્રુફલરક્ષોઘ્નકૃમિઘ્નદન્તી પૂતિકરઞ્જપિપ્પલીવાર્તાકબીજાહિમારકમૂલત્વક્પત્રપુષ્પફલૈરજામૂત્રપિષ્ટૈરજાશ્વશકૃદ્રસયુક્તૈર્ધૂમવર્તિં કૃત્વા ઘૃતાભ્યક્તાં પાતું પ્રયચ્છેત્ ॥

પિપ્પલીવર્ધમાનં ચોપયુઞ્જીત ।
કૃમિઘ્નૈશ્ચ યોગૈર્યાપયેત્ ॥

ભૃશક્ષવથૌ પુટકે ચ નિમ્બકટ્ફલકુષ્ઠમરિચચૂર્ણૈઃ ક્લેદનાય પ્રધમનમ્ ।
પિપ્પલીકુષ્ઠશુણ્ઠીવિડઙ્ગમૃદ્વીકાકષાયકલ્કવિપક્વં તૈલં ઘૃતં વા નાવનમ્ ॥

નાસાશોષે બલાતૈલં પાને શિરોબસ્તૌ ચ ।
સ્નિગ્ધસ્ય સ્વેદઃ ।
ક્ષીરસર્પિર્નસ્યં મધુરવર્ગસાધિતં વા તૈલમ્ ।
સ્નેહિકો ધૂમઃ ।
તથા નાસાનાહે ઽપિ ।
એવમનુપશમે શિરોવિરેકઃ ॥

નાસાપાકે દીપ્તૌ ચ જાલૌકોભિરસ્રવિસ્રાવણમ્ ।
શીતૈરૂર્ધ્વાધોવિરેકલેપસેકાઃ ।
નાસાસ્રાવે તીક્ષ્ણં નસ્યં ધૂમશ્ચ ॥

અવીનસે પૂતિનાસે ચ ગુડમરિચહિઙ્ગુશિવાટિકાવિડઙ્ગૈરજામૂત્રપિષ્ટૈર્નસ્યમ્ ।
કફપ્રતિશ્યાયવચ્ચ સ્નેહસ્વેદવમનાનિ ॥

વમિતવતો નિર્ગુણ્ડીશિગ્રુતર્કારીફણિજ્જકક્ષવકસુરસાર્જકપત્રસ્વરસેન સાર્ષપં પીલુજં વા તૈલં વિપાચ્ય નસ્યં વિદધ્યાત્ ॥

લાક્ષાવિડઙ્ગપિપ્પલીલવઙ્ગક્ષવકનિશાકુષ્ઠવચાકરઞ્જિકાકલ્કૈર્વા તિલતૈલમ્ ।
શિગ્રુબૃહતીદન્તીમૂલબિલ્વવ્યોષસુરસસૈન્ધવૈર્વા ॥

ઉત્પન્નમાત્રં પૂયરક્તં રક્તપ્રતિશ્યાયવચ્ચિકિત્સેત્ ।
પ્રવૃદ્ધં નાડીવ્રણવત્ ।
કૃતવમનસ્ય ચાસ્ય નસ્યધૂમૌ પ્રયોજયેત્ ॥

અર્શાંસિ વિધિવત્ ક્ષારેણાગ્નિના વા દહેત્ ।
સ્થૂલાનિ તુ શસ્ત્રેણ સ્પૃષ્ટ્વા દાહાનન્તરં શીતાં ક્રિયાં યોજયેત્ ॥

વર્તિં ચ નાસાયાં કુમ્ભનિકુમ્ભાગ્નિકસૈન્ધવપિપ્પલીમનશ્શિલાલકલ્કમધુઘૃતપ્રદિગ્ધામ્ ॥

તુવરિકાબિભીતકહરિદ્રાલોધ્રપ્રિયઙ્ગુકરઞ્જિકાકલ્કગુડોદકવિપક્વં તૈલં નાવનમ્ ।
કરઞ્જકલોધ્રોત્પલમધુકતિન્દુકાસ્થિત્રિફલાખદિરસારવિપક્વં ॥

યથાદોષં ચ સ્નેહવમનવિરેકાદીન્ પ્રણિદધ્યાત્ ॥

અર્બુદં બડિશેન ગૃહીત્વા મણ્ડલાગ્રેણ મૂલે સમં છિન્દ્યાત્ ।
છિન્નં ચોચ્છિઙ્ખયેત્ ।
ચલપ્રમૃષ્ટં ચ વ્રણં શલાકયા દહેત્તૈલેન વા ।
અગ્નિદગ્ધં મ્રઙ્ક્ષયેત્તતઃ શિશિરૈઃ પ્રદેહૈઃ ॥

ઉપરૂઢવ્રણસ્ય લોધ્રાવાપં તીક્ષ્ણોષ્ણલવણદ્રવ્યગોમૂત્રયુક્તં સાર્ષપં કારઞ્જં વા તૈલં નાવનમ્ ।
પિત્તજે રક્તજે વાર્બુદે ગોદન્તસૈન્ધવાલકાસીસકાંસ્યનીલૈરમ્બુપિષ્ટૈરાલેપઃ ।
તતશ્ચ શીતાઃ પ્રદેહસેકાઃ ।
શીતૈરેવ ચ સાધિતાનિ ઘૃતાન્યભ્યઙ્ગનસ્યપાનાનિ ॥

માંસમેદઃ સન્નિપાતાર્શોર્બુદાનિ ચૈવં સાધયેદિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

ઉપસંહરતિ ।
હીનચ્છેદાત્ પુનર્બૃદ્ધિરતિચ્છેદાત્ સ્વરક્ષયઃ ।
ગન્ધાજ્ઞાનં ચ વીસર્પો મૂર્ચ્છા છિન્દ્યાદતઃ સમમ્ ॥