અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.23

અથાતો નાસારોગવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

અવશ્યાયાનિલરજોભાષ્યાતિસ્વપ્નજાગરૈઃ ।
નીચાત્યુચ્ચોપધાનેન પીતેનાન્યેન વારિણા ॥

અત્યમ્બુપાનરમણચ્છર્દિબાષ્પગ્રહાદિભિઃ ।
ક્રુદ્ધા વાતોલ્બણા દોષા નાસાયાં સ્ત્યાનતાં ગતાઃ ।
જનયન્તિ પ્રતિશ્યાયં વર્ધમાનં ક્ષયપ્રદમ્ ॥

તત્ર વાતાત્ પ્રતિશ્યાયે મુખશોષો ભૃશં ક્ષવઃ ।
ઘ્રાણોપરોધનિસ્તોદદન્તશઙ્ખશિરોવ્યથાઃ ॥

કીટકા ઇવ સર્પન્તિ મન્યતે પરિતો ભ્રુવૌ ।
સ્વરસાદશ્ચિરાત્ પાકઃ શિશિરાચ્છકફસ્રુતિઃ ॥

પિત્તાત્તૃષ્ણાજ્વરઘ્રાણાપિટકાસમ્ભવભ્રમાઃ ।
નાસાગ્રપાકો રૂક્ષોષ્ણતામ્રપીતકફસ્રુતિઃ ॥

કફાત્ કાસોરુચિઃ શ્વાસો વમથુર્ગાત્રગૌરવમ્ ।
માધુર્યં વદને કણ્ડૂઃ સ્નિગ્ધશુક્લકફસ્રુતિઃ ॥

સર્વજો લક્ષણૈઃ સર્વૈરકસ્માદ્વૃદ્ધિશાન્તિમાન્ ॥

દુષ્ટં નાસાસિરાઃ પ્રાપ્ય પ્રતિશ્યાયં કરોત્યસૃક્ ।
ઉરસઃ સુપ્તતા તામ્રનેત્રત્વં શ્વાસપૂતિતા ।
કણ્ડૂઃ શ્રોત્રાક્ષિનાસાસુ પિત્તોક્તં ચાત્ર લક્ષણમ્ ॥

સર્વ એવ પ્રતિશ્યાયા દુષ્ટતા યાન્ત્યુપેક્ષિતાઃ ।
યથોક્તોપદ્રવાધિક્યાત્ સ સર્વેન્દ્રિયતાપનઃ ॥

સાગ્નિસાદજ્વરશ્વાસકાસોરઃપાર્શ્વવેદનઃ ।
કુપ્યત્યકસ્માદ્ બહુશો મુખદૌર્ગન્ધ્યશોષકૃત્ ॥

નાસિકાક્લેદસંશોષશુદ્ધિરોધકરો મુહુઃ ।
પૂયોપમાસિતારક્તગ્રથિતશ્લેષ્મસંસ્રુતિઃ ।
મૂર્ચ્છન્તિ ચાત્ર કૃમયો દીર્ઘસ્નિગ્ધસિતાણવઃ ॥

પક્વલિઙ્ગાનિ તેષ્વઙ્ગલાઘવં ક્ષવથોઃ શમઃ ।
શ્લેષ્મા સુચિક્કણઃ પીતો જ્ઞાનં ચ રસગન્ધયોઃ ॥

તીક્ષ્ણાગ્રાણોપયોગાર્કરશ્મિસૂત્રતૃણાદિભિઃ ।
વાતકોપિભિરન્યૈર્વા નાસિકાતરુણાસ્થનિ ॥

વિઘટ્ટિતે ઽનિલઃ ક્રુદ્ધો રુદ્ધઃ શૃઙ્ગાટકં વ્રજમ્ ।
નિવૃત્તઃ કુરુતે ઽત્યર્થં ક્ષવથું સ ભૃશક્ષવઃ ॥

શોષયન્ નાસિકાસ્રોતઃ કફં ચ કુરુતે ઽનિલઃ ।
શૂકપૂર્ણાભનાસાત્વં કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસનં તતઃ ।
સ્મૃતો ઽસૌ નાસિકાશોષઃ નાસાનાહે તુ જાયતે ॥

નદ્ધત્વમિવ નાસાયાઃ શ્લેષ્મરુદ્ધેન વાયુના ।
નિશ્વાસોચ્છ્વાસસંરોધાત્ સ્રોતસી સંવૃતે ઇવ ॥

પચેન્નાસાપુટે પિત્તં ત્વઙ્માંસં દાહશૂલવત્ ।
સ ઘ્રાણપાકઃ સ્રાવસ્તુ તત્સંજ્ઞઃ શ્લેષ્મસમ્ભવઃ ॥

અચ્છો જલોપમો ઽજસ્રં વિશેષાન્નિશિ જાયતે ॥

કફઃ પ્રવૃદ્ધો નાસાયાં રુધ્વા સ્રોતાંસ્યવીનસમ્ ।
કુર્યાત્ સઘુર્ઘુરશ્વાસં પીનસાધિકવેદનમ્ ॥

અવેરિવ સ્રવત્યસ્ય પ્રક્લિન્ના તેન નાસિકા ।
અજસ્રં પિચ્છિલં શીતં પક્વં સિઙ્ઘાણકં ઘનમ્ ॥

રક્તેન નાસા દગ્ધેવ બાહ્યાન્તઃ સ્પર્શનાસહા ।
ભવેદ્ધૂમોપમોચ્છ્વાસા સા દીર્પ્તિદહતીવ ચ ॥

તાલુમૂલે મલૈર્દુષ્ટે મારુતો મુખનાસિકાત્ ।
શ્લેષ્મા ચ પૂતિર્નિર્ગચ્છેત્ પૂતિનાસં વદન્તિ ॥

નિચયાદભિઘાતાદ્વા પૂયાસૃઙ્નાસિકા સ્રવેત્ ।
તત્પૂયરક્તમાખ્યાતં શિરોદાહરુજાકરમ્ ॥

પિત્તશ્લેષ્માવરુદ્ધોન્તર્નાસાયાં શોષયેન્મરુત્ ।
કફં સ શુષ્કઃ પુટતાં પ્રાપ્નોતિ પુટકં તુ તત્ ॥

અર્શોર્બુદાનિ વિભજેદ્દોષલિઙ્ગૈર્યથાયથમ્ ॥

સર્વેષુ કૃચ્છ્રોચ્છ્વસનં પીનસં પ્રતતં ક્ષુતમ્ ।
સાનુનાસિકવાદિત્વં પૂતિનાસઃ શિરોવ્યથા ।
અષ્ટાદશાનામિત્યેષાં યાપયેદ્દુષ્ટપીનસમ્ ॥