અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.22

અથાતઃ કર્ણરોગમપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હસ્માહુરાત્રેયાદયોમહર્ષયઃ ॥

વાતજે કર્ણશૂલે રાત્રૌ રાત્રૌ રસભોજનોત્તરં વાતહરદ્રવ્યસિદ્ધં સર્પિઃ પિબોન્નિરન્નો વા પયોનુપાનમ્ ॥

તતો દશમૂલસિદ્ધે છાગે પયસિ ગોશૃઙ્ગનિહિતે ઽગ્નિવર્ણાન્ પાષાણાન્ સન્દંશેન ગૃહીત્વાવપેત્ ।
તેનોષ્મણા નાડીસ્વેદેન ચ સ્વભ્યક્તં સ્વેદયેત્ ।
બિલ્વયવકોલકુલત્થમાષાર્કશિગ્રુપત્રૈર્વા સાનૂપમાંસૈઃ ક્વથિતૈઃ ॥

સ્વિન્નં ચ પૂરયેત્ કુષ્ઠરાસ્નામધુકવંશાવલેખશુણ્ઠીશિખિચન્દ્રકમાષસરલપયોવિપક્વેન તૈલેન ।
જીવકમધુકકુષ્ઠમણ્ડૂકીદેવદારુમહૌષધકલ્કાષ્ટગુણક્ષીરિસિદ્ધેન વા ॥

મયૂરનાલકુલત્થાગરુમાષદેવદારુકલ્કક્ષારશુક્તામ્લસાધિતાભ્યાં વા તૈલવસાભ્યામ્ ।
મધુકક્ષીરકાકોલીમાષશતાવરીકલ્કસર્વગન્ધોદકક્ષીરવિપક્વયા વા વરાહવસયા ॥

રાસ્નામધુકકાકોલીદેવદારુકલ્કપયોવિપાચિતયા વા શિંશુમારવસયા ।
માંસીકુષ્ઠમેદાસરલસુરભિમધુકક્ષીરવિપક્વયા વા ગોધાવસયા ॥

જીવકશતાહ્વામધુકમાંસીક્ષીરસિદ્ધાં કુક્કુટમયૂરવસાં કર્ણપૂરણનસ્યાભ્યઙ્ગેષુ વિદધ્યાત્ ।
મધુકક્ષીરકાકોલીકલ્કેન ચતુર્ગુણશિગ્રુહ્રસ્વપઞ્ચમૂલકૈરણ્ડપત્રરસમષ્ટગુણક્ષીરસાધિતં તૈલં વા ॥

ઘૃતતૈલવસાભ્યક્તાનિ તરુણાન્યશ્વત્થપત્રાણિ પુટપાક્સ્વિન્નાનિ પ્રપીડ્ય તદ્રસેન કર્ણં પૂરયેત્ ॥

તદ્વચ્ચ તૈલલવણાભ્યક્તાન્યર્કોરુપૂગમૂલકારલુકબિલ્વમહાવૃક્ષાન્યતમપત્રાણિ ॥

મહાપઞ્ચમૂલસરલાગરુદેવદાર્વ્યન્યતમકાષ્ઠમષ્ટાદશાઙ્ગુલં ત્રિભાગે ક્ષૌમેણાવેષ્ટ્ય તૈલેન સિક્ત્વાગ્રે પ્રદીપયેત્ ।
તતો દહ્યમાનાદ્યઃ સ્નેહઃ પતતિ સ સદ્યઃ કર્ણરુજમપહરતિ ॥

મધૂચ્છિષ્ટકૈડર્યમધુશિગ્રુફલવચાયવનલદૈલાગુગ્ગુલુભિઃ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈઃ ક્ષૌમવસ્ત્રં ધૂમવર્ત્તિપ્રમાણપરિણાહં લેપયેત્તતઃ સૂત્રેણાવેષ્ટ્ય ડુણ્ડુકનાલેન ધૂમં પાતું દદ્યાત્ ॥

ડુણ્ડુકનાલમેવવાનેન કલ્કેનાભ્યજ્ય વિશોષયિત્વા ધૂમં વિદધ્યાત્ ॥

શ્રેયસીદેવદારુકાકોલીકુષ્ઠનિચુલબીજૈઃ ક્ષીરપિષ્ટૈસ્તિલયુતૈઃ કર્ણં બહિર્લેપયેત્ ।
સર્વધાન્યસ્નેહગોક્ષીરસિદ્ધામુત્કારિકામેરણ્ડપત્રાવચ્છાદિતે કર્ણે સ્વેદાર્થં પ્રણયેત્ ।
પુનઃ પુનશ્ચ નાડીસ્વેદાન્ પિણ્ડસ્વેદાંશ્ચ ।
વાતવ્યાધિપ્રતિશ્યાયાર્દિતાવિધાનં ચ સનિરૂહાનુવાસનં કુર્યાત્ ॥

પરિહાર્યાણિ ચ પરિહરેદ્વિશેષતઃ પ્રવાતં શીતામ્બુપાનં શિરઃસ્નાનં ચ ॥

પિત્તજે તુ શૂલે પ્રાતઃ શર્કરાયુતં સર્પિઃ પાયયેત્ ।
તતઃ સ્નિગ્ધં વિરેચયેત્ ।
દ્રાક્ષામધુકસિદ્ધં સ્તન્યં કર્ણપૂરણં પ્રયુઞ્જીત ।
માક્ષિકં વા ।
મધુકપદ્મકકલ્કસ્તન્ય્સિદ્ધં વા સર્પિઃ ।
સિતામધુકખર્જૂરમૃદ્વીકાભિર્વા સક્ષીરેક્ષુરસં પ્રિયાલકતૈલં પાચિતમભ્યઙ્ગનસ્યકર્ણપૂરણૈઃ શૂલદાહઘ્નમ્ ॥

મધુકકુડવં ષોડશગુણેનામ્ભસાષ્ટાવશેષં સાધયિત્વા તેન તૈલાર્દ્ધકુડવમષ્ટગુણક્ષીરં યષ્ટીસધુકોશીરસારિવાકાકોલીજીવકાનન્તામૃણાલમઞ્જિષ્ઠાલોધ્રચન્દનબિસગર્ભં પચેત્ ।
તચ્ચ પૂર્વવત્ પ્રણયેત્ ॥

એષામેવ ચ કલ્કેન સઘૃતેન કર્ણ પરિતો લેપયેત્ ।
સ્વેદયેચ્ચ ।
તથા ક્ષીરસર્પિર્નસ્યં શિરોભ્યઙ્ગશ્ચ ।
એવમપ્યનુપશમે તુ પુનર્વિરેકઃ ॥

કફજે પિપ્પલીવિપક્વં ઘૃતમથવા સક્ષૌદ્રં પાયયિત્વા તં વામયેત્ ।
તતસ્તીક્ષ્ણં ધૂમં પાયયેત્ ॥

કર્ણં ચાસ્ય પૂરયેત્ સરલદેવદારુહિંસ્રાપટોલપત્રસુરસસિદ્ધેન તૈલેન ।
દેવદારુપિપ્પલીમાલતીપત્રક્વાથહરિદ્રાકુષ્ઠત્રિફલૈલાક્વાથકલ્કસિદ્ધેન વા ।
રસાઞ્જનમાર્કવવૈજયન્તીશિગ્રુલશુનાર્દ્રકમૂલકદલીનાં વા પૃથક્ સમસ્તાનાં વા રસેન મધુના વા રક્ષોઘ્નતૈલેન વા ।
તથા શૂલશોફગૌરવાણિ પ્રશામ્યન્તિ ॥

ધાન્યામ્લક્વથિતદશમૂલબાષ્પેણ નાડીસ્વેદમાચરેત્ ।
સ્વિન્નં કુશામ્રત્રિવૃન્નલદશુણ્ઠીમુસ્તસાધિતેન તૈલેન પૂરયેત્ ।
કફઘ્નાંશ્ચ ગણ્ડૂષાન્ ધારયેત્ ॥

રક્તજે પૈત્તિકવત્ સિદ્ધિઃ સિરાવ્યધશ્ચ ॥

પક્વેષુ કર્ણશૂલેષુ પૂયપ્રવાહિષુ યથાસ્વં ધૂમનસ્યગણ્ડૂષવમનાન્યાચરેત્ ॥

ઉપદિગ્ધં ચ સ્રોતઃ સાયંપ્રાતઃ પિચુવર્તિભિઃ પ્રમૃજ્ય યવાગરુમદનૈઃ સઘૃતૈર્ગુગ્ગુલુના વા ધૂપયિત્વા મધુના પૂરયેત્ ॥

પલાશધવતિનિશકકુભસર્જત્વક્ક્વાથ રસક્રિયયા સ્વભ્યક્તાં પિચુવર્તિં સ્રોતસિ દદ્યાત્ ।
બદરીસલ્લકીજમ્બૂધાતકીવટપ્લક્ષોદુમ્બરક્વાથેનૈવમેવ ચ રસક્રિયયા ।
હરિદ્રાધાતકીત્રિફલાજમ્બૂસલ્લકીકિંશુકક્વાથેન ચ ।
તથા સૌરાષ્ટ્રિકાપદ્મકધાતકીસમઙ્ગાશ્વત્થધવલોધ્રરસાઞ્જનક્વાથેન ॥

એભિરેવૌષધૈઃ સૂક્ષ્મચૂર્ણીકૃતૈઃ સ્રોતસો ઽવકિરણમેવં ક્લેદશૂલગૌરવાણિ શામ્યન્તિ ।
એષામેવ ચ કષાયેણ સક્ષૌદ્રેણ કપિત્થસ્વરસેન વા પ્રક્ષાલનમ્ ।
તથા સુરસાદિવર્ગઃ પ્રક્ષાલનાવચૂર્ણનયોઃ પ્રયોજ્યઃ ॥

નાદબાધિર્યયોર્વાતશૂલોક્તઃ સર્વો વિધિઃ ।
શ્લેષ્માનુબન્ધે તુ પ્રાક્શ્લેષ્માણમપહરેદ્વમનનાવનાભ્યાં તીક્ષ્ણધૂમૈશ્ચ ॥

બાધિર્યં ચ બાલવૃદ્ધક્ષીણકાસશોષિણાં ચિરોત્થિતં ચ વર્જયેત્ ॥

ઇતરત્તુ સ્નેહસ્વેદનસ્યશિરોબસ્તિબસ્તિકર્મપ્રભૃતિભિર્દોષાનુબન્ધમવેક્ષ્ય સાધયેત્ ॥

તત્ર પ્રાગેવ પુરાણસર્પિષા વા વાતહરતૈલેન વા સ્નિગ્ધં સ્નેહેનૈવ વિરેચયેત્ ।
કૃતસંસર્જનસ્ય પુનઃ સ્નિગ્ધસ્ય શોણિતમપહરેત્ ।
કર્ણાસન્નં જલૌકોભિસ્તતો બસ્તિકર્મમૂર્ધતૈલનસ્યધૂમાન્ કર્ણપૂરણં ચ શીલયેત્ ॥

તરુણબિલ્વફલાનિ ગોમૂત્રેણ ક્વાથયેત્તેન ક્વાથેન સિતામધુકબીજકબીજકલ્કેન ચ પયોયુક્તં તૈલં પાચયેત્ ।
તત્તૈલમુષ્ણં શીતે બિલ્વક્વાથે પ્રક્ષિપ્ય મન્થયેત્ યાવત્ પિણ્ડીભૂતમુદ્ધૃત્ય ચૈતત્પુનરન્યત્ર બિલ્વોદકે મન્થયેત્ ।
તતશ્ચોદ્ધૃત્યાષ્ટગુણે પયસિ મધુકગન્ધચન્દનગર્ભં સાધિતમાશુ કર્ણપૂરણાત્ બાધિર્યં નાશયતિ ॥

તિલાન્ નવપ્રલૂનાન્ વસ્ત્રબદ્ધાન્ વહન્તીષ્વપ્સુ રાત્રિમુષિતાન્ દિવા શોષયેત્ પઞ્ચરાત્રમ્ ।
એવં ગતે પઞ્ચરાત્રે મધુયષ્ટિકાક્ષીરકાકોલીમહાપઞ્ચમૂલદેવદારુશતાહ્વાજીવકક્વથિતે પયસિ પઞ્ચાહમેવં વાસયેચ્છોષયેચ્ચ ।
તતોનેનૈવ ક્ષીરેણૈષામેવ ચ દ્રવ્યાણાં ચૂર્ણમાત્રયા યુક્તાન્ પ્રપીડયેત્ ।
તત્તૈલં નીલોત્પલાનન્તાચન્દનાગરુમધુકજીવકકાકોલીસુનિષણ્ણકમૂલકલ્કૈરષ્ટગુણેન પયસા પચેત્ ।
એતન્નસ્યે કર્ણપૂરણે શિરસિ ચાભ્યઞ્જને પ્રણીતમાશુ શૂલનાદબાધિર્યાણિ સર્વવાતવિકારાંશ્ચ પિત્તાનુબન્ધાનપોહતિ ભગ્નાસ્થિસન્ધાનજનનં ચ ॥

શુષ્કમૂલકભસ્મક્ષારદ્વયહિઙ્ગુશુણ્ઠીમિસિવચાકુષ્ઠમરદારુસૌભાઞ્જનભૂર્જગ્રન્થિમુસ્તાલવણત્રયૈઃ સોદ્ભિદૈસ્તૈલં શુક્તકદલીબીજપૂરકરસસંયુક્તં સિદ્ધં શૂલનાદબાધિર્યકણ્ડૂશોફક્લેદોપદેહકૃમિપૂતિકર્ણેષુ ॥

અથ કર્ણૌ સુપ્તાવિવ ભવતસ્તત્સમીપે યથોક્તાં સિરાં મોક્ષયેત્ ।
સશ્વયથુપરિસ્રાવે મન્દશ્રુતેર્વમનમાચરેત્ ॥

પ્રતીનાહે સ્નેહસ્વેદક્લિન્નં કર્ણં કર્ણશોધનેન વિશોધ્ય તૈલસ્ય પૂરયેન્માતુલુઙ્ગરસસ્ય વા સશુક્તક્ષૌદ્રસૈન્ધવસ્ય ॥

શોધ્યમાને વેદના રક્તાગમો વા યદિ ભવેત્તતો ઘૃતમણ્ડેન પૂરયેન્નસ્યં ચ શીલયેત્ ।
મલપૂર્ણેપ્યેષ એવ વિધિઃ ॥

કણ્ડ્વાં તીક્ષ્ણનસ્યધૂમાદીન્ કફઘ્નાન્વિતરેત્ ।
રૂક્ષતિક્તકટુશ્ચાહારઃ ।
શોફેપ્યેવમેવ વિધિઃ ।
કટુતીક્ષ્ણોષ્ણાશ્ચ પ્રદેહપરિષેકાઃ ॥

પૂતિકર્ણે કર્ણસ્રાવોક્તો વિધિઃ કૃમિકર્ણે ચ ।
વિશેષતશ્ચાત્ર કૃમિઘ્નઃ ।
તથા સર્ષપતૈલેન પૂરણમ્ ।
હરિતાલચૂર્ણવતા ગોમૂત્રેણ વા ।
વાર્તાકબીજેન ધૂપનમ્ ॥

કર્ણવિદ્રધિં વમનપૂર્વં વિદ્રધિવદામં પક્વં ચ ચિકિત્સેત્ ।
ક્ષતવિદ્રધિં પિત્તકર્ણશૂલવદર્શાંસિ નાસાર્શોવદર્બુદાનિ ચ ॥

વિદારિકામામાં કર્ણવિદ્રધિવદ્યથાદોષોદયં ચ સાધયેત્ ॥

પાલીશોષે વાતશૂલવન્નસ્યમાલેપં સ્વેદંચ કુર્યાત્ ।
સ્વિન્નમુદ્વર્ત્તયેત્તિલપ્રિયાલબીજમધુકયવાશ્વગન્ધ્હાકલ્કેન ॥

ઉદ્વર્તિતં ચ મધુકપયસ્યાશતપુષ્પાશ્વગન્ધાકલ્કાષ્ટગુણવાજિગન્ધાબૃહત્યભીરુક્વાથક્ષીરસાધિતેન તૈલેનાભ્યજ્યાત્ ।
શતાવર્યશ્વગન્ધૈરણ્ડપયસ્યાજીવકક્ષીરસિદ્ધેન વા ॥

ગોધાપ્રતુદવિષ્કિરાનૂપૌદકમાંસવસામજ્જાનં સર્પિસ્સર્ષપતૈલં ચ યથાલાભં સઙ્ગૃહ્યાર્કાલર્કબલાતિબલાનન્તાવિદારિગન્ધાજલશૂકમધુરવર્ગપ્રતીવાપં વિપચેદયમભ્યઙ્ગઃ પાલ્યાઃ પરં માંસજનનઃ ॥

એવમપિ તુ યા ક્ષીયતે પાલી તસ્યા યદ્દુષ્ટં તચ્છિત્વા વિધિવત્ સન્ધાય યથોક્તેન ક્રમેણોપચરેત્ ॥

તન્ત્રિકામપિ ચૈવમેવ નસ્યાભ્યઙ્ગાદિભિર્યાપયેત્ ॥

પરિપોટકેપ્યયમેવ વિધિઃ ।
તથા મધુકખરમઞ્જરીસૈન્ધવાશ્વગન્ધાદેવદારુમૂલકાવલ્ગુજફલમૂલમધૂચ્છિષ્ટૈઃ સક્ષીરૈર્મહાસ્નેહઃ સિદ્ધોભ્યઙ્ગઃ ।
તિલમધુકપ્રપૌણ્ડરીકસિદ્ધાર્થકઘૃતક્ષીરકૃતયોત્કારિકયોપનાહઃ ॥

ઉત્પાતે જલૌકોભિરપનીતરક્તે શીતૈઃ પ્રદેહઃ ।
તિલમધુકસારિવોત્પલલોધ્રકદમ્બબલામ્રજમ્બૂપલ્લવૈસ્સધાન્યામ્લં તૈલં સાધિતમભ્યઙ્ગઃ ।
તથા ક્ષીરસર્પિર્વિસર્પોક્તાનિ ચ ઘૃતાનિ ॥

ઉન્મન્થે તીક્ષ્ણૈઃ શિરોવિરેકઃ ।
તિલસર્ષપલોધ્રહરિદ્રાદ્વયૈરુદ્વર્તિતાયાઃ કર્ણપાલ્યાસ્તાલીસતમાલૈલાકટ્ફલરસાઞ્જનૈર્લેપઃ તાલપત્ર્યશ્વગન્ધાર્કસૈન્ધવાવલ્ગુજબીજસુરસલાઙ્ગલિકાભિર્ગોધાકુલીરવસાયુક્તં તૈલં વિપક્વમભ્યઞ્જનમ્ ।
તૈલમેવ વા પટોલકટુરોહિણીરસાઞ્જનીશરીષૈઃ ॥

દુઃખવર્દ્ધને જમ્બ્વામ્રાશ્મન્તકપત્રક્વાથપરિષિક્તાં કર્ણપાલીં તૈલેનાભ્યજ્ય યષ્ટીમધુકહરિદ્રાપ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠાચૂર્ણેનાવચૂર્ણયેત્ ।
લાક્ષાવિડઙ્ગપક્વેન તૈલેનાભ્યઞ્જયેત્ ॥

લેહિકાપિટકાસુ કર્ણપાલીં બહુશો ગામયાપણ્ડસ્વિન્નામુરભ્રીમૂત્રપિષ્ટૈઃ કૃમિઘ્નૈરાલિમ્પેત્ ।
કુટજકરઞ્જેઙ્ગુદબીજારગ્વધત્વગ્ભિર્વા ।
એભિરેવ ચ સર્વૈસ્સમરિચનિમ્બપત્રમધૂચ્છિષ્ટૈસ્સર્ષપતૈલં સિદ્ધં લેહિકાવ્રણઘ્નો ઽભ્યઙ્ગઃ પરિદહને જલજાભિરસૃક્ સ્રાવયેત્ ।
શીતૈશ્ચ પ્રદિહ્યાત્ ॥

સર્વેષુ ચ પાલીરોગેષુ સ્નેહસ્વેદશોધનાભ્યઙ્ગપ્રદેહનસ્યાસ્રવિસ્રવણાનિ યથાર્હં પ્રયુઞ્જીત ।
પ્રકોપકારણાનિ ચ પરિહરેત્ ॥

ઉત્પચ્યમાનાયાં તુ પાલ્યાં સર્જરસાપામાર્ગપટોલનિમ્બનિચુલત્વગ્ભિરાલેપઃ ।
ઉત્પુટન્ત્યાં શિગ્રુશમ્યાકપૂતીકગોવરાહપિત્તગોધાવસાસપિર્ભિઃ ।
શ્યાવાયાં ગૌરીસુગન્ધાશ્યામાનન્તાતણ્ડુલીયકમૂલૈઃ ।
કણ્ડૂમત્યાં પાઠાનન્તાતાર્ક્ષ્યશૈલેયમાક્ષિકૈઃ ।
દહ્યમાનાયાં ક્ષીરિવૃક્ષજીવનીયકલ્કમધુઘૃતૈઃ ।
વ્રણિતાયાં ક્ષૌદ્રજીવનીયૈઃ ।
કૃશાયાં ગોધાવરાહવસાભિઃ ।
ગ્રથિતાયાં ગ્રન્થિં પાટયિત્વા વિલિખ્ય ચ કૃષ્ણાસૈન્ધવમધુભિઃ પ્રતિસારયેત્ ।
સ્નાવવત્યાં મધુમધુકમધૂકમધુપર્ણીભિર્લેપઃ ।
એભિરેવ ચ યથાસ્વં સ્નેહાનભ્યઙ્ગાર્થં પ્રકલ્પયેત્ ॥

અથ રોગતો બલાદ્વા વિચ્છિન્નં કર્ણમનુસન્દધ્યાત્ ॥

સમાસતસ્તુ પઞ્ચદશ કર્ણસન્ધયઃ પ્રાયો નામાનુગતસંસ્થાનસ્થાનવિશેષતયા સમ્ભવન્તિ ॥

તદ્યથા ।
પૃથુલાયતસમોભયપાલીશ્ચક્રનેભિઃ ॥

વૃત્તાયતસમોભયપાલિરુત્પલભેદકઃ ॥

અભ્યન્તરદીર્ઘપાલિઃ કવાટઃ ॥

વિપરીતોર્દ્ધકવાટઃ ॥

હ્રસ્વવૃત્તસમોભયપાલિર્વલ્લૂરકઃ ॥

અણુસ્થૂલસમવિષમપાલિર્વ્યાયોજિમઃ ॥

બાહ્યપાલિર્ગણ્ડાધારઃ ॥

અતોવિપરીતસ્ત્વાસઙ્ગિમઃ ॥

અપાલિરાહાર્યઃ ।
સ એવ માંસલપીઠો નિર્વેધિમઃ ॥

શુષ્કશષ્કુલિરુત્સન્નપાલિઃ ॥

ઇતરાલ્પપાલિઃ સઙ્ક્ષિપ્તઃ ॥

અનધિષ્ઠાનપાલિઃ પર્યન્તયોશ્ચ ક્ષીણમાંસો હીનઃ ॥

તનુવિષમપાલવાલ્લઃ ॥

ગ્રથિતનિર્માંસસ્તબ્ધસિરાવૃતસૂક્ષ્મપાલિર્યષ્ટી ॥

નિર્માંસસઙ્ક્ષિપ્તાગ્રાશોણિતપાલિઃ કાકૌષ્ઠ ઇતિ ॥

એષામાદ્યા દશ સિધ્યન્તિ ।
ન ત્વિતરે ॥

તત્ર બાહ્યાયાં પાલ્યાં દીર્ઘાયામાભ્યન્તરઃ સન્ધિઃ ।
તથેતરાયાં બાહ્યઃ ।
સમઃ સમયોશ્ચ ॥

અણ્વાદિવિષમયોસ્તુ પરસ્પરવિપર્યયૌ ॥

યા ત્વેકૈવ પાલી સ્થૂલા પૃથ્વી સ્થિરા ચ સ્યાત્ તાં દ્વિધા પાટયિત્વોપરિ છિત્વા સન્દધ્યાત્ ॥

ગણ્ડોત્કૃત્તેન વા સશોણિતેન સાનુબન્ધેન માંસેન પાલીં કલ્પયેત્ ।
યસ્ય પાલીદ્વયમપિ નાસ્તિ તસ્યાપ્યેષ એવ વિધિઃ ।
અથવા સમાનવયોદોષાદેઃ સઞ્ચાર્ય કર્ણપીઠં સમં મધ્ય નિવેશ્ય વર્દ્ધયેત્ ॥

સન્ધાનવિધિઃ પુનરાતુરે ગ્રથિતકેશાન્તે બન્ધનમુપઘારિતે છેદ્યભેદ્યલેખ્યૈરુપપન્નૈરુપપાદ્ય કર્ણં શોણિતમવેક્ષેત દુષ્ટમદુષ્ટં વેતિ ॥

તતો વાતદુષ્ટે ધાન્યામ્લોષ્ણોદકાભ્યાં પિત્તદુષ્ટે ક્ષીરશીતોદકાભ્યાં શ્લેષ્મદુષ્ટે વારુણીસલિલાભ્યાં પ્રક્ષાલ્ય પુનશ્ચાવલિખ્યાનુન્નતમહીનવિષમં સન્ધિં નિવેશ્ય તતો મધુઘૃતાભ્યામભ્યજ્ય પિચુપ્લોતયોરન્યતરેણાવગુણ્ઠ્ય સૂત્રેણ નાતિગાઢમશિથિલં ચ બધ્વા સિરાવ્યથોક્તેન કપાલસ્ય વા ચૂર્ણેનાવકીર્યાચારિકમુપદિશેત્ ॥

સન્ધિમશ્લિષ્યન્તં ક્ષૌમસૂત્રેણ સીવ્યેત્ ।
અતિક્ષીણપાલિકં વા શોણિતાક્તેન પિચુના વેષ્ટયેત્ ।
વ્રણવચ્ચૈનમુપાચરેત્ ।
ત્ર્યહાચ્ચતુરહાદ્વા સલિલેન પરિષિચ્ય પિચું સૂત્રં ચાપનયેત્ ।
ન ચાશુદ્ધરક્તમતિપ્રવૃત્તરક્તં ક્ષીણરક્તં વા કર્ણં સન્દધ્યાત્ ॥

તસ્ય હિ સ્વયમપિ સન્ધિર્વિશ્લિષ્યતે આધ્માયતે શ્યાવતામુપૈતિ પચ્યતે શુષ્યતિ ચિરાદ્રોહતિ રૂઢોપ્યાભરણં ન ક્ષમતે ।
સશોફકણ્ડૂસન્તાપો ગ્રન્થિમાંશ્ચ ભવતિ ।
તત્ર ચ યથાસ્વં પ્રતિકુર્વીત ।
દુષ્ટરક્તે ચ રક્તમવસેચયેત્ ।
ક્ષીણરક્તં સ્નેહપાનનસ્યમાંસરસાશનાભ્યઙ્ગૈર્બૃંહયેત્ ॥

સર્વત્ર ચૈવમપિ સોપદ્રવસન્ધૌ સન્ધિં વિમુચ્ય પૂર્વાપચારોપસ્થાપિતસ્મૃતિઃ સમ્યક્સન્દધીતેતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

ન કર્ણે શોફરાગાદિયુક્તે સન્ધાનમાચરેત્ ।
ન ઘસ્મરસ્ય નાત્યુષ્ણે નાવિશુદ્ધતનોરપિ ॥

સુરૂઢં જાતરોમાણં શ્લિષ્ટસન્ધિં સમં સ્થિરમ્ ।
સુવર્ષ્માણમરોગં ચ શનૈઃ કર્ણં વિવર્દ્ધયેત્ ॥

અન્યથા દાહરુક્તોદશોફાઃ સ્યુસ્તત્ર કારયેત્ ।
શીતાન્પ્રદેહસેકાદીન્ શુદ્ધિં ચ ક્લેદનાશિનીમ્ ॥

સ્નેહાવાનૂપજૌ તૈલં સર્પિર્લાક્ષારસં સમમ્ ।
સાધયેન્મધુરસ્કન્ધહયગન્ધામયૂરકૈઃ ॥

પિષ્ટૈર્દશગુણક્ષીરે તત્પરં કર્ણવર્દ્ધનમ્ ।
કઠિનાઃ સરુજઃ ક્ષામાઃ પાલ્યઃ સ્વેદિતમર્દ્દિતાઃ ।
અભ્યક્તાસ્તેન જાયન્તે મૃદવો નીરુજઃ સ્થિરાઃ ॥

બૃહત્યૌ કચ્છુરાં વારિશૂકમર્કજટાં ઘૃતમ્ ।
માક્ષિકં શઙ્ખિનીં તૈલં સપ્તાહં તામ્રભાજને ।
થાપયેત્ તત્પરં કર્ણમાલેપાત્ પોષયેત્ કૃશમ્ ॥

ચર્મચટિકા જલૌકો હયબન્ધા શબરકન્દકં તુલ્યમ્ ।
માહિષનવનીતયુતં કપિત્થગં કર્ણવર્ધનં સાક્ષાત્ ।
કુર્યાચ્ચાભ્યઞ્જનાલેપાન્ પલિશોષે પ્રકીર્તિતાન્ ॥

અથ કુર્યાદ્વયસ્થસ્ય ચ્છિન્નાં શુદ્ધસ્ય નાસિકામ્ ।
છિન્દ્યાન્નાસાસમં પત્રં તત્તુલ્યં ચ કપોલતઃ ॥

ત્વઙ્માંસં નાસિકાસન્ને રક્ષસ્તત્તનુતાં નયેત્ ।
સીવ્યેત્ ગણ્ડં તતઃ સૂચ્યા સીવન્યા પિચુયુક્તયા ॥

નાસાચ્છેદેથ લિખિતે પરિવર્ત્યોપરિ ત્વચમ્ ।
કપોલવધ્રં સન્દધ્યાત્ સીવ્યેન્નાસાં ચ યત્નતઃ ॥

નાડીભ્યામુત્ક્ષિપેદન્તઃ સુખોચ્છ્વાસપ્રવૃત્તયે ।
આમતૈલેન સિક્ત્વાનુ પતઙ્ગમધુકાઞ્જનૈઃ ॥

શોણિતસ્થાપનૈશ્ચાન્યૈઃ સુશ્લક્ષ્ણૈરવચૂર્ણયેત્ ।
તતો મધુઘૃતાભ્યક્તં બધ્વાચારિકમાદિશેત્ ॥

જ્ઞાત્વાવસ્થાન્તરં કુર્યાત્ સદ્યોવ્રણવિધિં તતઃ ।
છિન્દ્યાદ્રૂઢેધિકં માંસં નાસોપાન્તાચ્ચ ચર્મ તત્ ।
સીવ્યેત્તતશ્ચ સુશ્લક્ષ્ણં હીનં સંવર્ધયેત્ પુનઃ ॥

નિવેશિતે યથાન્યાસં સદ્યઃચ્છિન્નેપ્યયં વિધિઃ ॥

નાડીયોગાદ્વિનૌષ્ઠસ્ય નાસાસન્ધાનવદ્વિધિઃ ॥