અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.21

અથાતઃ કર્ણરોગવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

પ્રતિશ્યાયજલક્રીડાકર્ણકણ્ડૂયનૈર્મરુત્ ।
મિથ્યાયોગેન શબ્દસ્ય કુપિતોન્યૈશ્ચ કોપનૈઃ ॥

પ્રાપ્ય શ્રોત્રસિરાઃ કુર્યાચ્છૂલં સ્રોતસિ વેગવત્ ।
અર્ધાવભેદકં સ્તમ્ભં શિશિરાનભિનન્દનમ્ ॥

ચિરાચ્ચ પાકઃ પક્વં તુ લસીકામલ્પશઃ સ્રવેત્ ।
શ્રોત્રં શૂન્યમકસ્માચ્ચ સ્યાત્ સઞ્ચારવિચારવત્ ॥

શૂલં પિત્તાત્ સદાહોષા શીતેચ્છાશ્વથથુજ્વરમ્ ।
આશુપાકં પ્રપક્વં ચ સપીતલસિકાસ્રુતિ ।
સા લસીકાસ્પૃશોદ્યદ્યત્તત્પાકમુપૈતિ ચ ॥

કફાચ્છિરોહનુગ્રીવાગૌરવં મન્દતા રુજઃ ।
કણ્ડૂઃશ્વયથુરુષ્ણેચ્છા પાકાચ્છ્વેતઘનસ્રુતિઃ ॥

કરોતિ શ્રવણે શૂલમભિઘાતાદિદૂષિતમ્ ।
રક્તં પિત્તસમાનાર્તિ કિઞ્ચિદ્વાધિકલક્ષણમ્ ॥

શૂલં સમુદિતૈર્દોષૈઃ સશોફજ્વરતીવ્રરુક્ ।
પર્યાયાદુષ્ણશીતેચ્છં જાયતે શ્રુતિજાડ્યવત્ ।
પક્વં સિતાસિતારક્તઘનપૂયપ્રવાહિ ચ ॥

શબ્દવાહિસિરાસંસ્થે શૃણોતિ પવને મુહુઃ ।
નાદાનકસ્માદ્વિવિધાન્ કર્ણનાદં વદન્તિ તમ્ ॥

શ્લેષ્મણાનુગતો વાયુર્નાદો વા સમુપેક્ષિતઃ ।
ઉચ્ચૈઃ કૃચ્છ્રાચ્છ્રુતિં કુર્યાત્ બધિરત્વં ક્રમેણ ચ ॥

વોતન શોષિતઃ શ્લેષ્મા સ્રોતો લિમ્પેત્તતો ભવેત્ ।
રુગ્ ગૌરવં પિધાનં ચ સ પ્રતીનાહસંજ્ઞિતઃ ॥

કણ્ડૂશોફૌ કફાચ્છ્રુત્રે સ્થિરૌ તત્સંજ્ઞયા સ્મૃતૌ ॥

કફો વિદગ્ધઃ પિત્તેન સરુજં નીરુજં તથા ।
ઘનપૂતિબહુક્લેદં કુરુતે પૂતિકર્ણકમ્ ॥

વાતાદિદૂષિતં શ્રોત્રં માંસાસૃક્લેદજા રુજમ્ ।
ખાદન્તો જન્તવઃ કુર્યુસ્તીવ્રાં સ કૃમિકર્ણકઃ ॥

શ્રોત્રકણ્ડૂયનાજ્જાતે ક્ષતે સ્યાત્ પૂર્વલક્ષણઃ ।
વિદ્રધિઃ પૂર્વવચ્ચાન્યઃ શોફોર્શોર્બુદમીરિતમ્ ॥

તેષુ રુક્પૂતિકર્ણત્વં બધિરત્વં ક્રમેણ ચ ॥

ગર્ભે ઽનિલાત્ સઙ્કુચિતા શષ્કુલી કૂચિકર્ણકઃ ॥

એકો નીરુગનેકો વા ગર્ભે માંસાઙ્કુરઃ સ્થિરઃ ।
પિપ્પલીપિપ્પલીમાનઃ સન્નિપાતાદ્વિદારિકા ॥

સર્વણઃ સરુજઃ સ્તબ્ધઃ શ્વયઘુઃ સ ઉપેક્ષિતઃ ॥

કટુતૈલનિભં પક્વઃ સ્રવેત્ કૃચ્છ્રેણ રોહતિ ।
સઙ્કોચયતિ રૂઢા ચ સા ધ્રુવં કર્ણશષ્કુલીમ્ ॥

સિરાસ્થઃ કુરુતે વાયુઃ પાલીશોષં તદાહ્વયમ્ ॥

કૃશા દૃઢા ચ તન્ત્રીવત્ પાલી વાતેન તન્ત્રિકા ॥

સુકુમારે ચિરોત્સર્ગાત્ સહસૈવ પ્રવર્ધિતે ।
કર્ણે શોફઃ સરુક્પાલ્યામરુણઃ પરિપોટવાન્ ॥

પરિપોટશ્ચપવનાત્ ઉત્પાતઃ પિત્તશોણિતાત્ ॥

ગુર્વાભરણભારાદ્યૈઃ શ્યાવો રુગ્દાહપાકવાન્ ।
શ્વયથુઃ સ્ફોટપિટકારાગોષાક્લેદસંયુતઃ ॥

પાલ્યાં શોફોનિલકફાત્ સર્વતો નિર્વ્યથઃ સ્થિરઃ ।
સ્તબ્ધઃ સવર્ણઃ કણ્ડૂમાનુન્મન્થો ગલ્લિરશ્ચ સઃ ॥

દુર્વિદ્ધે વર્ધિતે કર્ણે સકણ્ડૂદાહપાકરુક્ ।
શ્વયથુઃ સન્નિપાતોત્થઃ સ નામ્રા દુઃખવર્ધનઃ ॥

કફાસૃક્કૃમિજાઃ સૂક્ષ્માઃ સકણ્ડૂક્લેદવેદનાઃ ।
લિહ્યાખ્યાઃ પિટકાસ્તા હિ લિહ્યુઃ પાલીમુપેક્ષિતાઃ ॥

પિપ્પલી સર્વજં શૂલં વિદારી કૂચિકર્ણકઃ ।
એષામસાધ્યા યાપ્યૈકા તન્ત્રિકાન્યાંસ્તુ સાધયેત્ ॥

પઞ્ચવિંશતિરિત્યુક્તાઃ કર્ણરોગા વિભાગતઃ ॥
કર્ણરોગપ્રતિષેધઃ