અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.20

અથાતઃ અક્ષિપાકપિલ્લપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

શુષ્કાક્ષિપાકે વાતાભિષ્યન્દવિહિતં સર્પિઃ પિબેત્ ।
કુલીરરસક્ષીરસિદ્ધં વા ॥

દાર્વીપ્રપૌણ્ડરીકયોઃ ક્વાથ આશ્ચ્યોતનમક્ષિપાકઘ્નમ્ ।
મઞ્જિષ્ઠામધુકકાલાનુસારીસારિવાલોધ્રલાક્ષાપ્રપૌણ્ડરીકાણામક્ષિપાકરક્તરાજીઘ્નમ્ ।
મૃદ્વીકાચન્દનકલ્કસ્તણ્ડુલામ્બુપરિસ્રુતો મધુમાનશ્રુદાહહરઃ ।
લોધ્રકોરણ્ડકપુષ્પક્વાથો વેદનાહરઃ ॥

અણુતૈલં નસ્યમ્ ।
સારિવાવિદારીબલામધુકોત્પલદ્રાક્ષાટરૂષકજીવકચન્દનૈર્જાઙ્ગલરસક્ષીરોપેતં તૈલં સાધિતં નાવનાત્ સર્વોર્ધ્વજત્રુજાન્ ગદાન્ વાતપિત્તોત્તરાન્ નિહન્તિ ॥

સ્ન્ગિધાશ્ચાત્ર તર્પણપુટપાકાઃ ।
વાતપિત્તાન્યતરોદ્રેકતશ્ચ યથાસ્વમભિષ્યન્દવિધિઃ ॥

આદર્શમણ્ડલે ઘૃતાક્તકેશાન્ ઘૃષ્ટ્વાન્તર્ધૂમં દહેત્ સા મષી ઘૃતપિષ્ટાયસભાજનસ્થિતાક્ષિપાકમઞ્જના દપહરતિ ॥

મઞ્જિષ્ઠાફલત્રિકકટઙ્કટેરીનિષ્ક્વાથે લોહસ્રોતોઞ્જનચૂર્ણમાપિણ્ડીભાવાત્ પચેત્ ।
એતચ્ચૂર્ણાઞ્જનમભયં દાહોષારાગાશ્રુહરમ્ ॥

તામ્રરજસ્સૈર્યકપુષ્પપુણ્ડ્રાહ્વમધુકકાલાનુસારીસારિવાઃ છાગેન પયસા પિષ્ટાઃ પિણ્ડાઞ્જનમ્ ॥

આનૂષવસા શુણ્ઠીસૈન્ધવચૂર્ણાન્વિતા સ્નેહાઞ્જનમ્ ।
એવમપ્યશાન્તૌ મધુકસિદ્ધઃ શતાહ્વાચૂર્ણયુક્તો ઘૃતમણ્ડસ્તથા પયો વા બસ્તિઃ ॥

સશોફાલ્પશોફયોસ્તુ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્યાનુ સિરાવિધ્યેત્ ॥

દ્રાક્ષાભયાક્વાથસ્ત્રિવૃત્કલ્કવાન્ સઘૃતો વિરેકઃ ।
વિરિક્તસ્ય યથાદોષોદયમાસ્થાપનમ્ ॥

તતઃ પિણ્ડસ્વિન્નશિરસઃ સર્ષપતૈલેન સૈન્ધવયુતેન વા સર્પિષા ફણિજ્જકયુક્તેન વા અણુતૈલેન શિંરોવિરેકઃ ।
વિરિક્તશિરસો ઽનુવાસનં ક્ષીરસર્પિષા ધૂમપાનં ચ ॥

શિરોનેત્રં ચાસ્ય સુનિષણ્ણકપત્તૂરૈરણ્ડપત્રૈઃ ક્ષીરામ્બુસ્વિન્નૈઃ સંસ્વેદયેત્ ॥

ઘૃતભૃષ્ટં લોધ્રચૂર્ણં સૂક્ષ્મવાસસ્થમુષ્ણોદકવિમૃદિતમાશ્ચ્યોતનમ્ ।
શુષ્કાક્ષિપાકોક્તં ચ વેદનાઘ્નમ્ ॥

એવમશાન્તવેદનં સન્ધાવૈરુપક્રમેત્ ॥

શશશિરઃકપાલં સૈન્ધવં કાંસ્યે સ્તન્યઘૃષ્ટં સન્ધાવો વેદનાઘ્નઃ ।
તદ્વત્તામ્રં ચ લોહે ગોમૂત્રઘૃષ્ટં ઘૃતધૂપિતમ્ ॥

શિગ્રુપલ્લવરસશ્ચ તામ્રઘૃષ્ટો ઘૃતધૂપિતઃ ।
શઙ્ખં તામ્રે સ્તન્યેન ઘૃષ્ટં ઘૃતાભ્યક્તયવશમીપત્રધૂપિતં ઘર્ષવેદનાઘ્નમ્ ॥

ઉદુમ્બરફલં લોહે સ્તન્યઘૃષ્ટં ઘૃતાભ્યક્તશમીપત્રધૂપિતં શૂલરાગાશ્રુઘર્ષઘ્નમ્ ।
દધિસરઃ પિપ્પલીસૈન્ધવયુક્તસ્તામ્રે ઘૃષ્ટશ્શોફઘર્ષાશ્રુવેદનાઘ્નઃ ॥

મૃત્કપાલં કાંસ્યે તિલોદકઘૃષ્ટં ઘૃતાક્તનિમ્બપત્રધૂપિતં શોફકણ્ડૂઘર્ષાશ્રુશૂલરાગઘ્નમ્ ॥

સન્ધાવાઞ્જિતં ચાક્ષિ સ્તન્યેનાનુસિઞ્ચેત્ ।
ત્રિઃપરં ચ તૈર્ન્નાઞ્જયેત્ ।
અથાઞ્જનાનિ ॥

મધુકબૃહતીત્વક્તામ્રરજાંસ્યજાક્ષીરપિષ્ટાનિ શમ્યામલકપત્રૈર્ઘૃતાપ્લુતૈરનેકશો ધૂપિતાનિ પિણ્ડાઞ્જનં શોફવેદનાઘ્નમ્ ॥

તાલીસપત્રપિપ્પલીલોહર્રજોઞ્જનકાસીસતગરજાતીમુકુલસૈન્ધવૈર્ગોમૂત્રપિષ્ટૈસ્તામ્રમાલિપ્તં સપ્તરાત્રં સ્થાપયિત્વા પુનસ્તદ્વદેવપિષ્ટૈર્ગુટિકાઃ કાર્યાસ્તાઃ સ્તન્યઘૃષ્ટાઃ સ્તમ્ભશ્વયથુહર્ષઘર્ષાશ્રુકણ્ડૂઘ્ન્યઃ ॥

અબદ્ધાસ્થિસહકારમાંસં વિગતત્વચં સમતામ્રચૂર્ણમીષત્ સૈન્ધવોપેતં ગવ્યેન દધ્ના પિષ્ટ્વા તામ્રમાલેપયેત્ ।
શુષ્કં શુષ્કં તથૈવ ચ પિષ્ટ્વા પુનર્લેપયેત્ ।
એતત્ સપ્તભિઃ સપ્તાહૈઃ પિણ્ડાઞ્જનં કૃતં સર્વાક્ષિપાકાશ્રુઘર્ષશોફરાગવર્ત્મોપચયઘ્નમ્ ।
અશ્મન્તકામ્લવેતસપરૂષકકોલદાડિમૈઃ કૃતા રસક્રિયા સશોફાલ્પશોફપૂયાલસાન્ નાશયતિ ।
ઇત્થમપિ શોફાનુવૃત્તૌ પુનરસ્રાવસેકઃ શિરોવિરેકશ્ચ ॥

અમ્લોષિતં પિત્તાભિષ્યન્દવદુપાચરેત્ ।
પિલ્લસાધનં ચેક્ષેત ॥

પિત્તકફરક્તનિચયોત્ક્લિષ્ટવર્ત્મપોથકીબિસાખ્યકુકૂણકપક્ષ્મોપરોધપૂયાલસશુષ્કાક્ષિપાકાલ્પશોફામ્લોષિતા વાતવર્જ્યાશ્ચસ્યન્દાધિમન્થા ઇત્યષ્ટાદશદીર્ઘકાલાનુબન્ધિનો રોગાઃ પિલ્લસંજ્ઞાઃ ॥

એષાં ક્રિયા યથાસ્વમુપદિષ્ટૈવ ।
પુનશ્ચ પિલ્લીભૂતાનાં સામાન્યેનોપદિશ્યતે ॥

અથ પિલ્લાક્ષિરોગિણં સ્નેહયિત્વા વામયેત્ ।
કૃતક્રમસ્ય સિરાવ્યધસ્તતો વિરેકઃ ।
કૃતવિરેકસ્ય વર્ત્મની લિખેત્ ।
સકૃલ્લેખનાદશુદ્ધૌ પુનર્લેખયેત્ જલૌકોભિશ્ચ ગ્રાહયેત્ ॥

પ્રિયઙ્ગુલોધ્રપદ્મકેસરચન્દનમધુકકલ્કેન સમાક્ષિકેણ બિડાલકઃ ।
તુવરિકાફલત્રિકરોચનાક્વાથેન મધુમતા સાયં પ્રાતઃ સદા પ્રક્ષાલનમઞ્જનાન્તે ચ કષાયવૃક્ષપલ્લવકષાયેણ ॥

તૈરેવ ચ પત્રૈરુષ્ણાપ્રિયતાયામન્તરાન્તરા સ્વેદઃ ॥

તુત્થકપલં વિંશતિશ્ચ શ્વેતમરિચાનિ ધાન્યામ્લ પિષ્ટાનિ તત્પલૈસ્ત્રિંશતા તામ્રપાત્રે સમાલોડિતાનિ બહુવર્ણામપિ પિલ્લાનાં પરમમાશ્ચ્યોતનમ્ ॥

અઞ્જનં ચાસ્યામ્રધાતકીપુષ્પતિલપર્ણીકલ્કેન ચ વર્ત્તિઃ હરીતક્યાઢકીશ્ચાષ્ટગુણેમ્ભાસ્યષ્ટભાગાવશેષં ક્વાથયેત્ પુનશ્ચ પરિસ્રાવ્યાદર્વીપ્રલેપાદ્રસક્રિયેયં પિલ્લાક્ષિરોપણી ।
પલાશશાખાસ્વરસે ક્વાથ્યમાને બૃહત્યુશીરરજોદદ્યાત્ તત્ઘનીભૂતં શીતમઞ્જનમ્ ।
સુરસારસપિષ્ટૈર્વા વચલદેવદારુભિઃ ।
ગોપિત્તપિષ્ટાભ્યાં વા વ્યોષરસાઞ્જનાભ્યામ્ ॥

હરિતાલસૌવીરકાઞ્જનસમાંશં વા તામ્રચૂર્ણમઞ્જનમ્ ।
પરિપેલવકાસીસહરિદ્રાદ્વયસર્ષપપ્રિયઙ્ગુતગરપિપ્પલીકલ્કેન તામ્રભાજનમન્તર્લેપયિત્વા સૌવીરકકુમ્ભેધોમુખં સપ્તાહં વાસયેત્ તતો ગુટિકાશ્ચૂર્ણં વા કુર્યાત્ ॥

તુત્થગૈરિકચૂર્ણં છગલીપયઃપિષ્ટં ગુટિકા પ્રત્યઞ્જનમ્ ।
ચૂર્ણ એવ વા દિવ્યોદકભાવિતઃ ।
સ એવ વા તદાપ્લુતો નેત્રાશ્ચ્યોતનમિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

વર્ત્માવલેખં બહુશસ્તદ્વચ્છોણિતમોક્ષણમ્ ।
પુનઃ પુનર્વિરેકં ચ પિલ્લરોગાતુરો ભજેત્ ॥

પૂયાલસેત્વશાન્તેન્તે દાહઃ સૂક્ષ્મશલાકયા ॥

ચતુર્નવતિરિત્યક્ષ્ણોર્હેતુલક્ષણસાધનૈઃ ।
પરસ્પરમસઙ્કીર્ણાઃકાર્ત્સ્ન્યેન ગદિતા ગદાઃ ॥

સર્વદા ચ નિષેવેત સ્વસ્થોપિ નયનપ્રિયઃ ।
પુરાણયવગોધૂમશાલિષષ્ટિકકોદ્રવાન્ ॥

મુદ્ગાદીન્કફપિત્તઘ્નાન્ ભૂરિસર્પિઃપરિપ્લુતાન્ ।
શાકં ચૈવંવિધં માંસં જાઙ્ગલં દાડિમં સિતામ્ ॥

સૈન્ધવં ત્રિફલાં દ્રાક્ષાં વારિ પાને ચ નાભસમ્ ।
આતપત્રં પદત્રાણં વિધિવદ્દોષશોધનમ્ ॥

વર્જયેદ્વેગસંરોધમજીર્ણાધ્યશનાનિ ચ ।
ક્રોધશોકદિવાસ્વપ્નરાત્રિજાગરણાતપાન્ ।
વિદાહવિષ્ટમ્ભકરં યચ્ચેહાહારભેષજમ્ ॥

દ્વે પાદમધ્યે પૃથુસન્નિવેશે સિરે ગતે તે બહુધા ચ નેત્રે ।
તામ્રઙ્ક્ષણોદ્વર્તનલેપનાદીન્ પાદપ્રયુક્તાન્ નયનં નયન્તિ ॥

મલોષ્ણસઙ્ઘટ્ટનપીડનાદ્યૈસ્તા દૂષ્યન્તે નયનાનિ દુષ્ટાઃ ।
ભજેત્ સદા દૃષ્ટિહિતાનિ તસ્માદુપાનદભ્યઞ્જનધાવનાનિ ॥