અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.18

અથાતઃ સર્વગાક્ષિરોગવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

વાતેન નેત્રે ઽભિષ્યણ્ણે નાસાનાહો ઽલ્પશોફતા ।
શઙ્ખાક્ષિભ્રૂલલાટાસ્યતોદસ્ફુરણભેદનમ્ ॥

શુષ્કાલ્પા દૂષિકા શીતમલ્પં ચાશ્રુ ચલા રુજઃ ।
નિમેષોન્મેષણં કૃચ્છ્રાજ્જન્તૂનામિવ સર્પણમ્ ॥

અક્ષ્યાધ્માતમિવાભાતિ સૂક્ષ્મૈશ્શલ્યૈરિવાચિતમ્ ।
સ્નિગ્ધોષ્ણૈશ્ચોપશમનમ્ સોભિષ્યન્દ ઉપેક્ષિતઃ ॥

અધિમન્થો ભવેત્તત્ર કર્ણયોર્નદનં ભ્રમઃ ।
અરણ્યેવ ચ મથ્યન્તે લલાટાક્ષિભ્રુવાદયઃ ॥

હતાધિમન્થઃ સોપિ સ્યાત્ પ્રમાદાત્તેન વેદનાઃ ।
અનેકરૂપા જાયન્તે વ્રણો દૃષ્ટૌ ચ દૃષ્ટિહા ॥

મન્યાક્ષિશઙ્ખતો વાયુરન્યતો વા પ્રવર્તયેત્ ।
વ્યથાં તીવ્રામપૈચ્છિલ્યરાગશોફં વિલોચનમ્ ।
સઙ્ગોચયતિ પર્યશ્રુ સોન્યતોવાતસંજ્ઞિતઃ ॥

તદ્વજ્જિહ્મં ભવેન્નેત્રમૂનં વા વાતપર્યયે ॥

દાહો ધૂમાયનં શોફઃ શ્યાવતા વર્ત્મનોર્બહિઃ ।
અન્તઃક્લેદો ઽશ્રુ પીતોષ્ણં રાગઃ પીતાભદર્શનમ્ ।
ક્ષારોક્ષિતક્ષતાક્ષિત્વં પિત્તાભિષ્યન્દલક્ષણમ્ ॥

જ્વલદઙ્ગારકીર્ણાભં યકૃત્પિણ્ડસમપ્રભમ્ ।
અધિમન્થે ભવેન્નેત્રમ્ સ્યન્દે તુ કફસમ્ભવે ॥

અધિમન્થે ભવેન્નેત્રમ્ સ્યન્દે તુ કફસમ્ભવે ।
જાડ્યં શોફો મહાન્ કણ્ડૂર્નિદ્રાન્નાનભિનન્દનમ્ ।
સાન્દ્રસ્નિગ્ધબહુશ્વેતપિચ્છાવદ્દૂષિકાશ્રુતા ॥

અધિમન્થે નતં કૃષ્ણમુન્નતં શુક્લમણ્ડલમ્ ।
પ્રસેકો નાસિકાધ્માનં પાંસુપૂર્ણમિવેક્ષણમ્ ॥

રક્તાશ્રુરાજીદૂષીકા રક્તમણ્ડલદર્શનમ્ ।
રક્તસ્યન્દેન નયનં સપિત્તસ્યન્દલક્ષણમ્ ॥

મન્થે ઽક્ષિતામ્રપર્યન્તમુત્પાટનસમાનરુક્ ।
રાગેણ બન્ધૂકનિભં તામ્યતિ શ્પર્શનાક્ષમમ્ ।
અસૃઙ્નિમગ્નારિષ્ટાભં કૃષ્ણમગ્ન્યાભદર્શનમ્ ॥

અધિમન્થા યથાસ્વં ચ સર્વે સ્યન્દાધિકવ્યથાઃ ।
શઙ્ખદન્તકફોલેષુ કપાલે ચાતિરુક્કરાઃ ॥

વાતપિત્તાતુરં ઘર્ષતોદભેદોપદેહવત્ ।
રૂક્ષદારુણવર્ત્માક્ષિકૃચ્છ્રોન્મીલનિમીલનમ્ ॥

વિકૂણનવિશુષ્કત્વશીતેચ્છાશૂલપાકવત્ ।
ઉક્તઃ શુષ્કાક્ષિપાકો ઽયમ્ સશોફઃ સ્યાત્ત્રિભિર્મલૈઃ ॥

સરક્તૈસ્તત્ર શોફો ઽતિરુગ્દાહષ્ઠીવનાદિમાન્ ॥

અશ્રૂષ્ણશીતવિશદપિચ્છિલાચ્છઘનં મુહુઃ ॥

અલ્પશોફો ઽલ્પશોફસ્તુ પાકો ઽન્યૈર્લક્ષણૈસ્તથા ॥

અક્ષિપાકાત્યયે શોફઃ સંરમ્ભઃ કલુષાશ્રુતા ।
કફોપદિગ્ધમસિતં સિતં પ્રક્લેદરાગવત્ ।
દાહો દર્શનસંરોધો વેદનાશ્ચાનવસ્થિતાઃ ॥

અન્નસારો ઽમ્લતાં નીતઃ પિત્તરક્તોલ્બણૈર્મલૈઃ ।
સિરાભિર્નેત્રમારૂઢઃ કરોતિ શ્યાવલોહિતમ્ ॥

સશોફદાહપાકાશ્રુ ભૃશં ચાવિલદર્શનમ્ ।
અમ્લોષિતો ઽયમિત્યુક્તા ગદાઃ ષોડશ સર્વગાઃ ॥

હતાધિમન્થમેતેષુ સાક્ષિપાકાત્યયં ત્યજેત્ ॥

વાતોદ્ભૂતઃ પઞ્ચરાત્રેણ દૃષ્ટિં સપ્તાહેન શ્લેષ્મજાતો ઽધિમન્થઃ ।
રક્તોત્પન્નો હન્તિ તદ્વત્ત્રિરાત્રાન્મિથ્યાચારાત્ પૈત્તિકઃ સદ્ય એવ ॥