અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.17

અથાતો લિઙ્ગનાશપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયોમહર્ષયઃ ॥

લિઙ્ગનાશે નીલિકા પટલમાન્ધ્યમિતિ પર્યાયાઃ ।
સઃ શ્લૈષ્મિક એવ પ્રાક્ સાધ્યો ઽભિહિતઃ ।
તસ્ય પુનઃ ષડુપદ્રવાઃ ।
આવર્તકી
શર્કરા
રાજીમતી
છિન્નાંશુકા
ચન્દ્રકી
છત્રકી ચેતિ ॥

તત્ર શ્વેતારુણાવર્તવદનવસ્થિતા દૃષ્ટિરાવર્તકી ।
અર્કક્ષીરલેશેનેવ કૂર્ચિકાપિણ્ડેનેવ ચાચિતા શર્કરા ।
શાલિશૂકાભરાજ્યાવૃતા રાજીમતી ।
છિન્નવિષમદગ્ધાભા સરુક્ છિન્નાંશુકા ।
કાંસ્યસમચ્છાયા ચન્દ્રકસંસ્થાના ચન્દ્રકી ।
નૈકવર્ણા છત્રનિભા છત્રકી ।
તા ન વિધ્યેત્ ।
અપિ ચ ॥

ન વિધ્યેદસિરાર્હાણાં ન તૃટ્પીનસકાસિનામ્ ।
નાજીર્ણભીરુવમિતશિરઃકર્ણાક્ષિશૂલિનામ્ ।
નાત્યુષ્ણશીતવાતાભ્રે નાસમ્પૂર્ણાં ચ નીલિકામ્ ॥

અસઞ્જાતા હિ વિષમા દધિમસ્તુતનુશ્ચ સા ।
શલાકયાવઘૃષ્ટાપિ પુનરૂર્ધ્વં પ્રપદ્યતે ।
કરોતિ વેદનાં તીવ્રાં દૃષ્ટિં ચ સ્થગયેત્ પુનઃ ॥

સા ચ સમ્પૂર્યતે શીઘ્રં શ્લેષ્મલર્વાતપિત્તલૈઃ ।
ચિરાત્સોપદ્રવા ચ સ્યાન્નિષ્પ્રેક્ષ્યાત્વર્હતિ વ્યધમ્ ॥

અથ સ્નિગ્ધસ્ય વિરિક્તસ્ય ઘૃતૈઃ સમ્ભોજિતસ્ય નિશિ રસેન પ્રીણિતોત્તમાઙ્ગસ્યાભુક્તવતઃ સજ્જોપકરણસ્ય વિમલે ઽહનિ સાધકે ચ કૃતસ્વસ્ત્યયનસ્ય વિહિતાદિત્યવિદેહાધિપતિપ્રણામસ્ય પૂર્વાહ્ણે નિવાતપ્રકાશદેશસ્થસ્ય પ્રત્યાદિત્યમાસ્તરણેન લબ્ધમાર્દવાયાં ભામૌ પ્રસારિતચરણયુગ્મમુપવિષ્ટસ્ય ક્ષિતિતલગતસમતલોભયપાણેઃ પૃષ્ઠતઃ સુખોપવિષ્ટેન પરિચારકેણ હસ્તાભ્યાં નિશ્ચલમવલમ્બિતશિરસઃ કિશ્ચિદુત્તાનાસ્યસ્ય સ્વાં નાસામિતરચ્ચેક્ષણમીક્ષમાણસ્યાતુરસ્ય જઙ્ઘયોરુપરિષ્ટાન્નાત્યુચ્છ્રિતાસનનિવિષ્ટો ભિષગ્ દક્ષિણહસ્તાનુલોમમક્ષિ મુખબાષ્પસ્વિન્નં નિમીલિતમીષદઙ્ગુષ્ઠોદરવિમૃદિતતારકતયા પરિપ્લુતદોષં સવ્યાઙ્ગુષ્ઠપ્રદેશિનીભ્યામુન્મીલ્ય દક્ષિણમધ્યમાપ્રદેશિન્યઙ્ગુષ્ઠૈર્નિષ્કમ્પં ગૃહીતયા શલાકયા કૃષ્ણભાગાદ્ભાગદ્વયસ્યાપાઙ્ગાદેકભાગસ્ય ચ સઙ્ગમે દૃષ્ટેરાર્જવં નાત્યૂર્ધ્વમધો વા નેત્રસહજન્મનિ સન્ધૌ વિધ્યેત્ ॥

એવમેવ દક્ષિણં દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠપ્રદેશિન્યુન્મીલિતમિતરેણ કરેણૈવ ચાતુરસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વે સ્થિત્વા ॥

અથ શબ્દવદવેદનં સામ્બુબિન્દુસ્રુતિ ચ સમ્યગ્વિદ્ધં વિદ્યાત્ ।
પ્રવિષ્ટમાત્રાં ચ શલાકાં ધારયેત્ ।
રાગાશ્રુવેદનાનુત્પાદનાર્થં ચ સ્તન્યેન સેચયેત્ ।
તતઃ પુનરાતુરમાશ્વાસ્ય ભ્રમયન્ શલાકામા દૃષ્ટિમધ્યાત્ પ્રવેશયેત્ ॥

અધશ્ચાસ્યાવલિકયતો લિઙ્ગનાશમદ્રુતમવિલમ્બિતમનુસુખમધોમુખમપનયેદુચ્છિઙ્ખયેચ્ચૈનમ્ ।
તથા હિ દૃક્ સ્રસ્તકફસ્ય વિશુધ્યતિ ।
વિશુદ્ધદૃષ્ટેશ્ચાઙ્ગુલિં તન્તૂન્ જ્ઞાતીન્ સન્તતીંશ્ચ દર્શયેત્ ।
પ્રેક્ષમાણસ્ય ચાનિમીલિતાન્નેત્રાચ્છન્નૈઃ શનૈઃ ભ્રમયન્નેવ શલાકામપકર્ષેત્ ।
અથ વ્યપગતદોષસ્ય યથાવત્ પશ્યતઃ સુખોષ્ણઘૃતાપ્લુતં પિચુમીક્ષણસ્યોપરિ દત્વા બધ્નીયાત્ ।
તતો નિવાતમાગારમનુપ્રવેશ્ય સંવેશ્ય ચ સોપધાને મૃદુશયને શયાનં દક્ષિણે ઽક્ષિણિ વિદ્ધે વામેન પાર્શ્વેન વામે દક્ષિણેનોભયસ્મિન્નુત્તાનમનુકૂલાભિઃ કથાભિરુપાચરેત્ ।
યથાશક્તિ ચૈનમુપવાસયેત્ ।
ઉદ્ગારક્ષવથુકાસનિષ્ઠીવનોત્ક્ષેપણાનિ ત્ર્યહં પરિહરેત્ ।
સ્નાનામ્બુપાનદન્તધાવનાધોમુખાવસ્થાનાનિસપ્તાહમ્ ॥

સ્નેહવિધિં ચેક્ષેત ।
મૂર્ધ્નિ પાદયોશ્ચ ઘૃતાભ્યઙ્ગમાચરેત્ ।
તૃતીયે ચાહ્નિ મુક્ત્વાક્ષિ પરિષેચયેદેરણ્ડપલ્લવશૃતેન દુગ્ધોષ્ણેન દુગ્ધેન ।
જીવનીયૈર્વા સિદ્ધેન પયસા હવિષા વા ।
તદ્વલ્લઘુના પઞ્ચમૂલેન ।
તતઃ પૂર્વવદ્ બધ્નીયાત્ ॥

તતઃ પ્રભૃત્યેવમેવ પ્રત્યહમાસપ્તાહમ્ ।
સપ્તમે તુ દિવસે સર્વથા મોક્ષયેત્ ।
દશમે વા ।
ભોજયેચ્ચૈનં વ્યોષામલકયુક્તં દ્રવમીષત્સ્નેહલવણં વાટ્યમુષ્ણોદકદ્વિતીયં વિલેપીં વા ।
એવમાચરતો રુજારાગાદયો નાનુવર્તન્તે ॥

તદનુવૃત્તૌ તુ યષ્ટીમધુકલોધ્રમૃદ્વીકાસૈન્ધવૈઃ સિદ્ધેન સસિતેનાજપયસા નયનમાશ્ચ્યોતયેત્ ।
મધુકકુષ્ઠોત્પલદ્રાક્ષાલાક્ષાશર્કરાભિર્વા ।
પૃશ્નિપર્ણીમુસ્તમધુકશતાવરીપંદ્મકસૈન્ધવૈર્વા ॥

શિરોવક્ત્રલેપં ચ સારિવાગૈરિકયવદૂર્વાઘૃતૈઃ કુર્યાત્ ।
માતુલુઙ્ગરસાપ્લુતૈર્વા મૃદુભૃષ્ટૈસ્તિલૈઃ સસર્ષપૈઃ ।
અજાક્ષીરદ્રુતૈર્વા મૃદુભૃષ્ટૈસ્તિલૈઃ સસર્ષપૈઃ ।
અજાક્ષીરદ્રુતૈર્વા પયસ્યાસારિવાપત્રમઞ્જિષ્ઠાયષ્ટ્યાહ્વૈર્હિમઃ સુખોષ્ણો વા લેપઃ ।
તદ્વદ્દેવદારુનાગરમદ્મકૈર્વા ॥

જાઙ્ગલરસેન ચ જીવનીયક્વાથવતા ભોજયેત્ ।
વાતહરવર્ગસિદ્ધેન ચ પયસા ।
પદ્મકાદિગર્ભસિદ્ધં સર્પિઃ પાનનાવનસેકેષુ વિદધ્યાત્ ।
તથાનુપશમે સિરાં વિધ્યેત્ ।
અધિમન્થસાધનં ચેક્ષેત ॥

યથોક્તાચારાતિક્રમાત્તુ વ્યધઃ પાકમુપયાતિ ।
અભિષ્યન્દાધિમન્થાદયઃ સ્યુર્વ્યધદોષાચ્ચ ।
તાન્યથાસ્વમુપત્રમેત ॥

વ્યધદોષાઃ પુનરધ ઊર્ધ્વં કૃષ્ણાસન્નમપાઙ્ગાસન્નં સિરાવ્યધશ્ચ ॥

તત્રાધોવ્યધાદત્યર્થશૂલાસ્રસ્રુતિરાગાઃ શલાકાયાંશ્ચોપલેપો બહલપિચ્છિલઃ કૃષ્ણાં વલિભિરુપચીયતે નયનં સ્રવતિ તદ્વર્જયેત્ ॥

ઊર્ધ્વવ્યધાદતિમાત્રરુક્ ।
તત્રાત્યુષ્ણઘૃતપરિષેકો વાતહરં ચ કર્મ ॥

કૃષ્ણાસન્નવ્યધાન્નસુખમપનીયતે પટલમ્ ।
કૃષ્ણે ચ રુજા ।
દૃષ્ટિરપિ ચ રક્તાવચ્છાદિતા કૃષ્ણમણ્ડલાભા ભવતિ ।
તત્ર સર્પિસ્સેકવિરેકરક્તમોક્ષૈઃ સિદ્ધિઃ ॥

અપાઙ્ગાસન્નવ્યધાચ્છોફશૂલતોદભેદાઃ સાસ્રાઃ સ્રુતયઃ ।
તત્ર ઘૃતસેકોપવાસૌ ભ્રુવોરન્તરે ચ દાહઃ ॥

સિરાવ્યધાદ્રક્તાગમો વિવિધાશ્ચ વેદનાઃ ।
તત્ર સ્તન્યમધુકવિપક્વેન સર્પિષા પરિષેકો ઽપાઙ્ગે વા દાહઃ ॥

સિરાજાલવતિ તુ નેત્રે પ્રાક્ સિરાજાલમપનયેત્ ।
તતો લબ્ધબલં સ્નિગ્ધં ચ વિધ્યેત્ ॥

અથ શલાકાભ્રમણદોષાઃ ।
ક્ષોભણમૂર્ધ્વમધો ઽત્યર્થદૃષ્ટિઘટ્ટનમતિદૃષ્ટિપ્રેરણં ચ ।
શલાકાક્ષોભણાદ્ધિસ્પન્દનતોદભેદપરિમન્થાઃ ।
તસ્મિન્યષ્ટીમધુકપોટ્ટલ્યા ઘૃતમૃદિતયા સેકો જલૌકસશ્ચ ।
ઊર્ધ્વપ્રણયનાદ્રાગો ઽતિવેદના ચ ।
તત્રોપવાસો ઘૃતસેકશ્ચ સ્પર્શસુખઃ ।
અધોનયનાચ્છૂલં રક્તાગમશ્ચ ।
તત્ર ક્ષોભણવત્ સિદ્ધિઃ ।
અત્યર્થદૃષ્ટિઘટ્ટનાદ્દૃષ્ટ્યાકુલતા ।
તત્ર સર્પિર્મણ્ડોનુવાસનં નાવનં ચ ।
અતીત્ય દૃષ્ટિં શલાકાયાઃ પ્રેરણાદ્રક્તસ્રવણં રક્તાભરૂપદર્શનં ચ ।
તત્ર સર્પિસ્સેકોપવાસજલૌકસઃ ॥

લિઙ્ગનાશદોષાસ્તુ સ્ફુટનમવગલનં વિસ્તરણમુત્પ્લવનં લીનતા ચ ।
તત્ર શલાકયા સ્પૃષ્ટો લિઙ્ગનાશો યઃ સ્ફુટતિ તમેરણ્ડપત્રસ્વિન્નં ખણ્ડશઃ શોધયેત્ ।
તતઃ કૃષ્ણાસૈન્ધવમધુભિરવપીડનમ્ ।
અવગલતિ તુ શલાકામપનીય સ્તન્યસેકં દદ્યાદવપીડનં ચ શુણ્ઠીગુડં જલૌકસશ્ચ ।
વિસ્તીર્યમાણે સુખોષ્ણામ્બુપ્લુતેન વાસસા સ્વેદો ઘૃતમણ્ડશ્ચ પ્રતિમર્શઃ ।
તદ્વદુત્પ્લવમાને વિત્રાસનં શીતામ્ભસા પ્રતતં ચોચ્છિઙ્ખનં ચ ॥

સ્થિરે ચલે ચ દોષે પત્રભઙ્ગસ્વેદઃ ।
તથાપ્યનપગચ્છતિ શલાકાપગમને વા પુનરુત્પ્લવને સ્નેહપાનનસ્યાદિભિરુપપાદ્ય પુનર્વિધ્યેત્ ।
એવમપિ પુનરુત્પ્લવને ભ્રુવોરન્તરે દાહઃ ॥

યસ્ત્વપકૃષ્યમાણો દૃષ્ટિમણ્ડલે લીયતે તત્ર ક્ષીરેણ નાડીસ્વેદં દદ્યાત્ ।
શતાહ્વામધુકચૂર્ણસંસૃષ્ટં ચ ઘૃતં પ્રતિમર્શ ઇતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

સ્વેદદાહપ્રતીમર્શાન્ સદ્યોવિદ્ધે તુ સેચનમ્ ॥

અવપીડં તૃતીયે ઽહ્નિ યુઞ્જ્યાત્તદ્વજ્જલૌકસઃ ।
સપ્તાહાન્તે સિરામોક્ષં વિરેકં બસ્તિકર્મ ચ ॥

યન્ત્રણામનુરુધ્યેત દૃષ્ટેરા સ્થૈર્યલાભતઃ ।
રૂપાણિ સૂક્ષ્મદીપ્તાનિ સહસા નાવલોકયેત્ ॥

કુર્યાચ્છ્લાકાસ્થૂલાગ્રા વિશાલવ્રણતાં તનુઃ ।
પટલોત્પ્લવનં તીક્ષ્ણા ક્ષતમન્તઃ ખરારુજઃ ।
કણ્ઠા ચ વિષમાશ્રૂણિ દ્રસ્વા દીર્ઘા ચ દુર્ગ્રહા ॥

આઢકીમૂલમરિચહરિતાલરસાઞ્જનૈઃ ।
વિદ્ધે ઽક્ષ્ણિ સગુડા વર્તિર્યોજ્યા દિવ્યામ્બુપેષિતા ॥

જાતીશિરીષધવમેષવિષાણષુષ્પવૈડૂર્યમૌક્તિકફલં પયસા સુપિષ્ટમ્ ।
આજેન તામ્રમમુના પ્રતનુપ્રદિગ્ધં સપ્તાહતઃ પુનરિદં પયસૈવ પિષ્ટમ્ ॥

પિણ્ડાઞ્જનં હિતમનાતપશુષ્કમક્ષ્ણિ વિદ્ધે પ્રસાદજનનં બલકૃચ્ચ દૃષ્ટેઃ ।
સ્રોતોજવિદ્રુમશિલાપ્પતિફેનતીક્ષ્ણૈરસ્યૈવ તુલ્યમુદિતં ગુણકલ્પનાભિઃ ॥