અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.16

અથાતસ્તિમિરપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

તિમિરં કાચતાં યાતિ કાચો ઽપ્યાન્ધ્યમુપેક્ષયા ।
નેત્રરોગેષ્વતો ઘોરં તિમિરં સાધયેત્ દ્રુતમ્ ॥

તુલાં પચેત જીવન્ત્યા દ્રોણે ઽપાં પાદશેષિતે ।
તત્ક્વાથે દ્વિગુણક્ષીરં ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્ ॥

પ્રપૌણ્ડરીકકાકોલીપિપ્પલીલોધ્રસૈન્ધવૈઃ ।
શતાહ્વામધુકદ્રાક્ષા સિતાદારુફલત્રયૈઃ ।
કાર્ષિકૈર્નિશિ તત્પીતં તિમિરાપહરં પરમ્ ॥

દ્રાક્ષાચન્દનમઞ્જિષ્ઠાકાકોલીદ્વયજીવકૈઃ ।
સિતાશતાવરીમેદાપુણ્ડ્રાહ્વમધુકોત્પલૈઃ ॥

પચેજ્જીર્ણઘૃતપસ્થં સમક્ષીરં પિચૂન્મિતૈઃ ।
હન્તિ તચ્છ્રુક્રતિમિરરક્તરાજીશિરોરુજઃ ॥

પટોલનિમ્બકટુકાદાર્વીસેવ્યવરાવૃષમ્ ।
સધન્વયાસત્રાયન્તીપર્પટં પાલિકં પૃથક્ ॥

પ્રસ્થમામલકાનાં ચ ક્વાથયેદર્મણે ઽમ્ભસઃ ।
તદાઢકેર્ધપલિકૈઃ પિષ્ટૈઃ પ્રસ્થં ઘૃતાત્ પચેત્ ॥

મુસ્તભૂનિમ્બયષ્ટ્યાહ્વકુટયોદીચ્યચન્દનૈઃ ।
સવ્યોષચવ્યૈસ્તત્સર્પિર્ઘ્રાણકર્ણાક્ષિરોગજિત્ ॥

વિદ્રધિજ્વરદુષ્ટારુર્વિસર્પાપચિકુષ્ઠનુત્ ।
વિશેષાચ્છ્રુક્રતિમિરનક્તાન્ધ્યોષ્ણામ્લદાહહૃત્ ॥

ત્રિફલાષ્ટપલં ક્વાથ્યં પાદશેષં જલાઢકે ।
તેન તુલ્યપયસ્કેન ત્રિફલાપલકલ્કવાન્ ॥

અર્ધપ્રસ્થો ઘૃતાત્સિદ્ધઃ સિતયા માક્ષિકેણ વા ।
યુક્તં પિબેત્તત્તિમિરી તદ્યુક્તં વા વરારસમ્ ॥

યષ્ટીમધુદ્વિકાકોલીવ્યાઘ્રીકૃષ્ણામૃતોત્પલૈઃ ।
પાલિકૈઃ સસિતાદ્રાક્ષૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પચેત્ સમૈઃ ॥

અજાક્ષીરવરાવાસામાર્કવસ્વરસૈઃ પૃથક્ ।
મહાત્રૈફલમિત્યેતત્ પરં દૃષ્ટિવિકારજિત્ ॥

ત્રૈફલેનાથ હવિષા લિહાનસ્ત્રિફલાં નિશિ ।
યષ્ટીમધુકસંયુક્તાં મધુના ચ પરિપ્લુતામ્ ॥

માસમેકં હિતાહારઃ પિબન્નામલકોદકમ્ ।
સૌપર્ણં લભતે ચક્ષુરિત્યાહ ભગવાન્ નિમિઃ ॥

ગવ્યં ઘૃતં લોહરજો ભાજને બાદરે સ્થિતમ્ ।
ત્રિફલાચૂર્ણસહિતં પીતં તિમિરનાશનમ્ ॥

પુરાણં ચ સિતાભીરુયષ્ટીમધુકચૂર્ણવત્ ।
નિષિક્તમગ્નિવર્ણૈર્વા જીર્ણં સર્પિરયોગુડૈઃ ॥

હેમરૂપ્યાયસૈશ્ચૂર્ણૈર્યુક્તાં વા ત્રિફલાં પૃથક્ ।
ઘૃતક્ષૌદ્રાન્વિતામદ્યાત્ કેવલાં વા વિચૂર્ણિતામ્ ॥

તાપ્યાયસ્ત્રિફલાચૂર્ણં મધુજીર્ણઘૃતદ્રુતમ્ ।
લોહપાત્રે સ્થિતં માસં માષરાશૌ ચ ભક્ષયેત્ ॥

સક્તૂન્ વાદ્યાત્સસર્પિષ્કાંસ્ત્રિફલાચૂર્ણસંયુતાન્ ।
ભુઞ્જીત વા સુસિદ્ધેન સૂપેનામલકૈઃ સહ ॥

પ્રાતર્ભક્તસ્ય વા પૂર્વમદ્યાત્ પથ્યાં પૃથક્ પૃથક્ ।
મૃદ્વીકાશર્કરાક્ષૌદ્રૈઃ સતતં તિમિરાતુરઃ ॥

ક્વાથોસનાત્ ભૃઙ્ગરસસ્તૈલં કાલતિલોદ્ભવમ્ ।
લોહપાત્રે તદેકત્ર સાધિતં નાવનં હિતમ્ ॥

સ્રોતોજાંશાંશ્ચતુષ્ષષ્ટિં હેમાયોરૂપ્યતામ્રકૈઃ ।
યુક્તાન્ પ્રત્યેકમેકાંશૈરન્ધમૂષોદરસ્થિતાન્ ॥

ધ્માપયિત્વા સમાવૃત્તં તતસ્તચ્ચ નિષેચયેત્ ।
રસસ્કન્ધકષાયેણ સપ્તકૃત્વઃ પૃત્થક્ પૃથક્ ॥

વૈડૂર્યમુક્તાશઙ્ખાનાં ત્રિભિર્ભાગૈર્યુતં તતઃ ।
ચૂર્ણાઞ્જનં પ્રયુઞ્જીત તત્સર્વતિમિરાપહમ્ ॥

નિર્દગ્ધં બદરાઙ્ગારૈસ્તુત્થં ચેત્થં નિષેચિતમ્ ।
ક્રમાદજાપયઃ સર્પિઃ ક્ષૌદ્રૈસ્તસ્માત્ પલદ્વયમ્ ॥

કાર્ષિકૈસ્તાપ્યમરિચસ્રોતોજકટુકાનતૈઃ ।
પટુલોધ્રશિલાપથ્યાકણૈલાઞ્જનફેનકૈઃ ॥

યુક્તં પલેન યષ્ટ્યાશ્ચ મૂષાન્તર્ધ્માતચૂર્ણિતમ્ ।
હન્તિ કાચાર્મનક્તાન્ધ્યરક્તરાજીઃ સુશીલિતઃ ।
ચૂર્ણો વિશેષાત્તિમિરં ભાસ્કરો ભાસ્કરો યથા ॥

મનોહ્વાસૈન્ધ્હવવ્યોષશઙ્ખનાભીરસાઞ્જનમ્ ।
કતકં ચન્દનં ફેનો વિડઙ્ગાનિ સિતોપલા ॥

કુક્કુટાણ્ડકપાલં ચ જલપિષ્ટા સુખાવતી ।
હન્ત્યેષા મધુના ઘૃષ્ટા કાચતૈમિર્યશુક્લકાન્ ॥

ત્રિફલાકુક્કુટાણ્ડત્વક્કાસીસમયસો રજઃ ।
નીલોત્પલં વિડઙ્ગાનિ ફેનં ચ સરિતાં પતેઃ ॥

આજેન પયસા પિષ્ટ્વા લેપયેત્તામ્રભાજનમ્ ।
સપ્તરાત્રે ગતે ભૂયઃ પિષ્ટં ક્ષીરેણ વર્તયેત્ ।
એષા દૃષ્ટિપ્રદા વર્તિરપિ સ્યાદ્ભિન્નચક્ષુષઃ ॥

અઞ્જનં કૃષ્ણસર્પાસ્યે નિહિતં કુશવેષ્ટિતે ।
તતસ્તતઃ સમુદ્વૃત્ય માસાત્ સઞ્ચૂર્ણયેત્ સહ ॥

સુમનઃક્ષારકૈઃ શુષ્કૈરર્ધાંશૈઃ સૈન્ધવેન ચ ।
પ્રયોજયેદ્રાગવતિ તિમિરે તદ્વરાઞ્જનમ્ ॥

પયસા ત્રયમેતચ્ચ ચૂર્ણયિત્વા સુભાવિતમ્ ॥

સામાન્યં સાધનં ત્વેતત્પ્રતિદોષમતઃ શૃણુ ॥

વાતજે તિમિરે તત્ર દશમૂલામ્ભસા ઘૃતમ્ ।
ક્ષીરે ચતુર્ગુણે શ્રેષ્ઠાકલ્કપક્વં પિબેત્તતઃ ॥

ત્રિફલાપઞ્ચમૂલાનાં કષાયં ક્ષીરસંયુતમ્ ।
એરણ્ડતૈલસંયુક્તં યોજયેત વિરેચનમ્ ॥

શઙ્ખિનીતિલ્વકશ્યામાદન્તીર્નિષ્કાથ્ય વા જલે ।
ત્રિવૃત્કલ્કપ્રતીવાપં તેન પક્વં ઘૃતં પિબેત્ ॥

પ્રપૌણ્ડરીકબૃહતીબલાનલદસૈન્ધવૈઃ ।
દારુબિલ્વાડકીકૃષ્ણા હરિદ્દ્રામધુયષ્ટિભિઃ ।
સિદ્ધં ચતુર્ગુણક્ષીરં તૈલં નસ્તો નિષેચયેત્ ॥

સિતૈરણ્ડજટાસિંહીફલદારુનિશાનતૈઃ ।
શતાહ્વાબિલ્વમૂલૈશ્ચ તૈલં પક્વં પયો ઽન્વિતમ્ ।
નસ્યં સર્વોર્ધ્વજત્રૂત્થવાતશ્લેષ્મામયાર્તિષુ ॥

વસાઞ્જને ચ વૈયાઘ્રી વારાહી વા પ્રશસ્યતે ।
ગૃધ્રાહિકુક્કુટોત્થા વા મધુકેનાન્વિતા પૃથક્ ॥

પ્રત્યઞ્જનં ચ સ્રોતોજં રસક્ષીરઘૃતૈઃ ક્રમાત્ ।
નિષિક્તં પૂર્વવદ્યોજ્યં તિમિરઘ્નમનુત્તમમ્ ॥

નચેદેવં શમં યાતિ તતસ્તર્પણમાચરેત્ ॥

શતાહ્વાકુષ્ઠનલદકાકોલીદ્વયયષ્ટિભિઃ ।
પ્રપૌણ્ડરીકસરલપિપ્પલીદેવદારુભિઃ ।
સર્પિરષ્ટગુણક્ષીરં પક્વં તર્પણમુત્તમમ્ ॥

પ્રસાદનં સ્નેહનં ચ પુટપાકં પ્રયોજયેત્ ॥

વાતપીનસવચ્ચાત્ર નિરૂહં સાનુવાસનમ્ ॥

પિત્તજે તિમિરે સર્પિર્જીવનીયફલત્રયૈઃ ।
વિપાચિતં પાયયિત્વા સ્નિગ્ધસ્ય વ્યધયેત્સિરામ્ ।
શર્કરૈલાત્રિવૃચ્ચૂર્ણૈર્મધુયુક્તૈર્વિરેચયેત્ ॥

મઞ્જિષ્ઠાલોધ્રમધુકસારિવાચન્દનૈઃ શૃતમ્ ।
જલં સશર્કરાસ્તન્યં નેત્રસેકે પ્રશસ્યતે ॥

સ્તન્યં વા પદ્મકોશીરક્ષીરિવૃક્ષાઙ્કુરૈઃ શૃતમ્ ।
તપ્તૈર્નિર્વાપિતં સર્પિરસકૃલ્લોહપિણ્ડકૈઃ ॥

વિમર્દિતસિતાદ્રાક્ષં હિમં તચ્ચાક્ષિસેચનમ્ ।
શીતાનાલેપસેકાદીન્ મુખે મૂર્ધ્નિ ચ શીલયેત્ ॥

સારિવાપદ્મકોશીરમુસ્તાશાબરચન્દનૈઃ ।
વર્તિઃ શસ્તાઞ્જને ચૂર્ણસ્તથા પદ્મોત્પલાઞ્જનૈઃ ।
સનાગપુષ્પકર્પૂરયષ્ટ્યાહ્વસ્વર્ણગૌરિકૈઃ ॥

લોધ્રમૂર્વાપ્રપુણ્ડ્રાહ્વમાંસીયષ્ટ્યાહ્વચન્દનૈઃ ।
સોશીરૈઃ સાધિતં સર્પિઃ સક્ષીરં તર્પણં હિતમ્ ॥

એભિરેવૌષધૈશ્છાગે પક્વે યકૃતિ તદ્રસે ।
પૂર્વવત્ પુટપાકશ્ચ કાર્યસ્તિમિરનાશનઃ ॥

શ્લેષ્મોદ્ભવે ઽમૃતાક્વાથવરાકણશૃતં ઘૃતમ્ ।
વિધ્યેત્ સિરાં પીતવતો દદ્યાચ્ચાનુ વિરેચનમ્ ।
ક્વાથં પૂગાભયાશુણ્ઠીકૃષ્ણાકુમ્ભનિકુમ્ભજમ્ ॥

કરઞ્જકટ્ફલવચાત્રિફલાપઞ્ચકોલકૈઃ ।
સદાર્વીકૈઃ પયો યુક્તં સિદ્ધં તૈલં ચ નાવનમ્ ॥

શઙ્ખપ્રિયઙ્ગુનૈપાલીકટુત્રિકફત્રિકૈઃ ।
દૃગ્વૈમલ્યાય વિમલા વર્તિઃ સ્યાત્ કોકિલા પુનઃ ॥

કૃષ્ણલોહરજોવ્યોષસૈન્ધવત્રિફલાઞ્જનૈઃ ।
પીતાખ્યા દ્વિનિશાકુષ્ઠનતપત્રકણોષણૈઃ ॥

પત્રપીતાવરાવ્યોષશિલાલનતસૈન્ધવૈઃ ॥

મનોહ્વાશઙ્ખસિન્ધૂત્થમરિચૈસ્તિમિરં જયેત્ ।
વર્તિઃ પ્રગાઢમપ્યાશુ શુક્રપિલ્લામયાર્મ ચ ॥

તાલીસપાઠાકિણિહીવેલ્લમાંસીનિશાભયૈઃ ।
પિષ્ટૈઃ ક્ષીરિદ્રુમક્વાથે ઘૃતં સિદ્ધં ચ તર્પણમ્ ॥

પુટપાકં ચ પિશિતૈર્જાઙ્ગલૈઃ સૈન્ધવાન્વિતૈઃ ।
સપિપ્પલીમધુઘૃતૈઃ કલ્કિતૈઃ પ્રાગિવાચરેત્ ॥

શિગ્રુપત્રૈર્જલસ્વિન્નૈઃ કાર્યઃ સ્વેદશ્ચ માત્રયા ॥

રક્તજે પિત્તવત્ કાર્યં સન્નિપાતે યથોલ્બણમ્ ॥

વ્યાઘ્રર્ષ્યગોશિખિવસા યવક્વાથપયોયુતા ।
દૂર્વામધુકકલ્કેન વિપક્વા તર્પણે હિતા ॥

યષ્ટ્યનન્તાદ્વિબૃહતીપિપ્પલીલવણદ્વયૈઃ ।
સલોહચન્દનૈઃ પક્વં યકૃતા શલ્યકસ્ય ચ ।
મૃગગોધાશશાનાં ચ પુટપાકં પ્રકલ્પયેત્ ॥

દદ્યાદુશીરનિર્યૂહે ચૂર્ણિતં કણસૈન્ધવમ્ ।
તત્સ્રુતં સઘૃતં ભૂયઃ પચેત્ ક્ષૌદ્રં ક્ષિપેદ્ધને ।
શીતે ચાસ્મિન્ હિતમિદં સર્વજે તિમિરે ઽઞ્જનમ્ ॥

કુષ્ઠં વા શર્કરોપેતમાન્તરિક્ષેણ વારિણા ।
નિષ્કાથ્યં સર્પિઃક્ષૌદ્રાભ્યાં સંસૃષ્ટં પ્રાગિવાઞ્જનમ્ ॥

સ્રોતો ઽઞ્જનં સસૌવીરં વેષ્ટયિત્વાજમેદસા ।
વટપત્રૈરનુ તથા દર્ભૈઃ કૃષ્ણમૃદાનુ ચ ।
ગોમયાનલપક્વં તત્ પ્રશસ્તં ચૂર્ણમઞ્જનમ્ ॥

ઉરભ્રશલ્યકશ્વાવિણ્માર્જારશિખિજન્મમિઃ ।
વસાભિર્વિધિનાનેન યોગા યોજ્યાઃ પૃથક્ પૃથક્ ॥

વટપ્રરોહમધુકદૂર્વાલોધ્રતિલોત્પલૈઃ ।
વયોમ્બુપિષ્ટૈઃ સઘૃતૈઃ શિરો વક્ત્રં ચ લેપયેત્ ॥

કુર્યાચ્છિરઃ પરીષેકમેભિરેવ પયઃશૃતૈઃ ॥

સન્નિપાતે યદુદિતં દોષોદ્રેકં વિભજ્ય તત્ ।
સંસર્ગે ઽપિ પ્રયુઞ્જીત કાચે તિમિરવત્ ક્રિયા ॥

ન તુ તત્ર સિરાં વિધ્યેત્ દૃક્સ્થિતા યન્ત્રપીડનાત્ ।
કુર્યુરાન્ધ્યં મલા દદ્યાત્ સ્રવ્યે ત્વસ્રે જલૌકસઃ ॥

ધૂમરાખ્યામ્લપિત્તોષ્ણવિદાહે જીર્ણસર્પિષા ।
સ્નિગ્ધં વિરેચયેચ્છીતૈશ્શીતૈર્દિહ્યા ચ સર્વતઃ ॥

ગોશકૃદ્રસદુગ્ધાજ્યૈર્વિપક્વં શસ્યતે ઽઞ્જનમ્ ।
સ્વર્ણગૌરિકતાલીસચૂર્ણાવાપા રસક્રિયા ॥

પુરાણગુડકાસીસપિપ્પલીકટ્ફલાદ્રજઃ ।
ભાવિતં ત્રિફલામ્ભોભિઃ શુષ્કં ગોવિડ્રસાપ્લુતમ્ ।
નિશાન્ધ્વતિમિરે સદ્યો ગુટિકા હન્તિ તત્કૃતા ॥

દધ્ના વિઘૃષ્ટં મરિચં રાત્ર્યન્ધાંજનમુત્તમમ્ ।
ભૃષ્ટં ઘૃતં કુમ્ભયોનેઃ પત્રૈઃ પાને ચ પૂજિતમ્ ॥

કારઞ્જિકોત્પલસ્વર્ણગૌરિકામ્ભોજકેસરૈઃ ।
ગોવિડ્રસેન પિષ્ટેયં વર્તિર્નક્તાન્ધ્યનાશિની ॥

ક્ષૌદ્રજાતીરસાભ્યાં વા દ્વિહરિદ્રારસાઞ્જનૈઃ ।
અજામૂત્રેણ વા કૌન્તીકૃષ્ણાસ્ત્રોતોજસૈન્ધવૈઃ ॥

ગોશકૃદ્રસપિષ્ટૈર્વા દ્વિનિશાપિપ્પલીયુતૈઃ ।
કાલાનુસારીતાલીસપત્રયષ્ટ્યાહ્વનાગરૈઃ ॥

કણા વા કાપિલે પિત્તે માસાર્ધં પરિભાવિતા ।
યકૃત્પિત્તેષુ વા ગોધાશશર્ષ્યરુરુબર્હિણામ્ ॥

ખાદેચ્ચ પ્લીહયકૃતી માહિષે તૈલસર્પિષા ।
ઘૃતે સિદ્ધાનિ જીવન્ત્યાઃ પલ્લવાનિ ચ ભક્ષયેત્ ।
તથાતિમુક્તકૈરણ્ડસોહલાભીરુજાનિ ચ ॥

વ્રણવચ્ચાક્ષિરોગેષુ ભોજ્યાભોજ્યાનિ નિર્દિશેત્ ॥

અવિધારિતવેગસ્ય ભજતો ઽઞ્જનનાવનમ્ ।
ત્યજતઃ ક્રોધશોકૌ ચ તિમિરં નાશ્નુતે ઽન્તરમ્ ॥

ત્રિફલામશ્નતો રાત્રૌ સંસ્કૃતં પિબતો ઘૃતમ્ ।
ભુક્ત્વા ચાપિબતસ્તોયં તિમિરં લઘુ શામ્યતિ ॥

સુષભવ્યં સુકન્યાં ચ સ્કન્દં ચ્યવનમશ્વિનૌ ।
પડેતાન્ યઃ સ્મરેન્નિત્યં તસ્ય ચક્ષુર્ન હીયતે ॥

ચિન્તાભિઘાતભીશોકરૌક્ષ્યામોત્કુટિકાસનાત્ ।
વિરેકનસ્યવમનપુટપાકાદિવિભ્રમાત્ ॥

વિદગ્ધાહારવમનાત્ ક્ષુત્તૃષ્ણાદિવિધારણાત્ ।
અક્ષિરોગાવસાનાચ્ચ પશ્યેત્તિમિરરોગિવત્ ॥

સૂર્યોપરાગાનલવિદ્યુદાદિવિલોકનેનોપહતેક્ષણસ્ય ।
સન્તર્પણં સ્નિગ્ધહિમાદિ યોજ્યં તથાઞ્જનં હેમ ઘૃતેન ઘૃષ્ટમ્ ॥

ચક્ષૂરક્ષાયાં સર્વકાલં મનુષ્યૈર્યત્નઃ કર્તવ્યો જીવિતે યાવદિચ્છા ।
વ્યાર્થો લોકો ઽયં તુલ્યરાત્રિન્દિવાનાં પુંસામન્ધાનાં વિદ્યામાને ઽપિ વિત્તે ॥

ત્રિફલારુધિરસ્રુતિર્વિશુદ્ધિર્મનસો નિર્વૃતિરઞ્જનં સનસ્યમ્ ।
શકુનાશનતા સપાદપૂજા ઘૃતપાનં ચ સદૈવ નેત્રરક્ષા ॥

અહિતાદશનાત્ સદા નિવૃત્તિર્ભૃશભાસ્વચ્ચલસૂક્ષ્મવીક્ષણાચ્ચ ।
મુનિના નિમિનોપદિષ્ટમેતત્ પરમં રક્ષણમીક્ષણસ્ય પુંસામ્ ॥

તમાલતૃટિકુઙ્કુમાન્યસિતમુત્પલં પિપ્પલી સિતાઞ્જનમયોરજો મરિચકાકમાચીત્વચઃ ।
સયષ્ટિમધુકાઞ્જનાન્યુદધિફેનમક્ષ્યામયેષ્વનુત્તમમતો ઽઞ્જનં વિમલમાશુ તૈમિર્યહૃત્ ॥