અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.15

અથાતો દૃષ્ટિરોગવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

સિરાનુસારિણિ મલે પ્રથમં પટલં શ્રિતે ।
અવ્યક્તમીક્ષતે રૂપં વ્યક્તમપ્યનિમિત્તતઃ ॥

પ્રાપ્તે દ્વિતીયં પટલમભૂતમપિ પશ્યતિ ।
ભૂતં તુ યત્નાદાસન્નં દૂરે સૂક્ષ્મઞ્ચ નેક્ષતે ॥

દૂરાન્તિકસ્થં રૂપઞ્ચ વિપર્યાસેન મન્યતે ।
દોષે મણ્ડલસંસ્થાને મણ્ડલાનીવ પશ્યતિ ॥

દ્વિધૈકં દૃષ્ટિમધ્યસ્થે બહુધા બહુધા સ્થિતે ।
દૃષ્ટેરભ્યન્તરગતે દ્રસ્વવઢ્રવિપર્યયમ્ ॥

નાન્તિકસ્થમધસ્સંસ્થે દૂરગં નોપરિસ્થિતે ।
પાર્શ્વે પશ્યેન્ન પાર્શ્વસ્થે તિમિરાખ્યોયમામયઃ ॥

પ્રાપ્તોતિ કાચતાં દોષે તૃતીયપટલાશ્રિતે ।
તેનોર્ધ્વમીક્ષતે નાધસ્તનુચૈલાવૃતોપમમ્ ।
યથાવર્ણઞ્ચ રજ્યેત દૃષ્ટિર્હીયેત ચ ક્રમાત્ ॥

તથાપ્યુપેક્ષમાણસ્ય ચતુર્થં પટલં ગતઃ ।
લિઙ્ગનાશં મલઃ કુર્વન્ છાદયેદ્દૃષ્ટિમણ્ડલમ્ ॥

તત્ર વાતેન તિમિરે વ્યાવિદ્ધમિવ પશ્યતિ ।
ચલાવિલારુણાભાસં પ્રસન્નઞ્ચેક્ષતે મુહુઃ ॥

જાલાનિ કેશાન્ મશકાન્નશ્મીંશ્ચોપોક્ષિતેત્ર ચ ।
કાચીભૂતે દૃગરુણા પશ્યત્યાસ્યમનાસિકમ્ ॥

ચન્દ્રદીપાદ્યનેકત્વં વક્રમૃજ્વપિ મન્યતે ।
વૃદ્ધઃ કાચો દૃશં કુર્યાદ્રજો ધૂમાવૃતામિવ ॥

સ્પષ્ટારુણાભાં વિસ્તીર્ણાં સૂક્ષ્માં વા હતદર્શનામ્ ।
સલિઙ્ગનાશો વાતે તુ સઙ્કોચયતિ દૃક્સિરાઃ ।
દૃઙ્મણ્ડલં વિશત્યન્તર્ગમ્ભીરા દૃગસૌ સ્મૃતા ॥

પિત્તજે તિમિરે વિદ્યુત્ખદ્યોતોદ્યોતદીપિતમ્ ।
શિખિતિત્તિરિપત્રાભં પ્રાયો નીલઞ્ચ પશ્યતિ ॥

કાચે દૃક્કાંસ્યનીલાભા તાદૃગેવ ચ પશ્યતિ ।
અર્કેન્દુપરિવેષાગ્નિમરીચીન્દ્રધનૂંષિ ચ ॥

ભૃઙ્ગનીલા નિરાલોકા દૃક્સ્નિગ્ધા લિઙ્ગનાશતઃ ।
દૃષ્ટિઃ પિત્તેન દ્રસ્વાખ્યા સા દ્રસ્વા દ્રસ્વદર્શિની ।
ભવેત્ પિત્તવિદગ્ધાખ્યા પીતા પીતાભદર્શના ॥

કફેન તિમિરે પ્રાયઃ સ્નિગ્ધં શ્વેતઞ્ચ પશ્યતિ ।
શઙ્ખેન્દુકુન્દકુસુમૈઃ કુમુદૈરિવ ચાચિતમ્ ॥

કાચે તુ નિષ્પ્રભેન્દ્વર્કપ્રદીપાદ્યૈરિવાચિતમ્ ।
સિતાભાસા ચ દૃષ્ટિસ્સ્યાલ્લિઙ્ગનાશે તુ દૃશ્યતે ॥

મૂર્તઃ કફો દૃષ્ટિગતઃ સ્નિગ્ધો દર્શનનાશનઃ ।
બિન્દુર્જલસ્યેવ ચલઃ પદ્મિનીપુટસંશ્રિતઃ ॥

ઉષ્ણે સઙ્કોચમાયાતિ ચ્છાયાયાં પરિસર્પતિ ।
શઙ્ખકુન્દેદુકુમુદસ્ફટિકોપમશુક્લિમા ॥

રક્તેન તિમિરે રક્તં તમોભૂતઞ્ચ પશ્યતિ ।
કાચેન રક્તા કૃષ્ણા વા દૃષ્ટિસ્તાદૃક્ ચ પશ્યતિ ।
લિઙ્ગનાશેપિ દૃક્ તાદૃઙ્નિષ્પ્રભા હતદર્શના ॥

સંસર્ગસન્નિપાતેષુ વિદ્યાત્ સઙ્કીર્ણલક્ષણાન્ ।
તિમિરાદીનકસ્માચ્ચ તૈઃ સ્યાદ્વ્યક્તાકુલેક્ષણઃ ।
તિમિરે શેષયોર્દૃષ્ટૌ ચિત્રો રાગઃ પ્રજાયતે ॥

દ્યોતતે નકુલસ્યેવ યસ્ય દૃઙ્નિચિતા મલૈઃ ।
નકુલાન્ધઃસ તત્રાહ્નિ ચિત્રં પશ્યતિ નો નિશિ ॥

અર્કે ઽસ્તમસ્તકન્યસ્તગભસ્તૌ સ્તમ્ભમાગતાઃ ।
સ્થગયન્તિ દૃશં દોષા દોષાન્ધઃ સ ગદોપરઃ ॥

દિવાકરકરસ્પૃષ્ટા ભ્રષ્ટા દૃષ્ટિપથાન્મલાઃ ।
વિલીનલીના યચ્છન્તિ વ્યક્તમત્રાહ્નિ દર્શનમ્ ॥

ઉષ્ણતપ્તસ્ય સહસા શીતવારિનિમજ્જનાત્ ।
ત્રિદોષરક્તસંપૃક્તો યાત્યૂષ્મોર્ધ્વં તતોક્ષિણી ।
દાહોષે મલિનં શુક્રમહન્યાવિલદર્શનમ્ ॥

રાત્રાવાન્ધ્યં ચ જાયેત વિદગ્ધોષ્ણેન સા સ્મૃતા ॥

ભૃશમમ્લાશનાદ્દોષૈસ્સાસ્રૈર્યા દૃષ્ટિરાચિતા ।
સક્લેદકણ્ડૂઃ કલુષા વિદગ્ધામ્લેન સા સ્મૃતા ॥

શોકજ્વરશિરોરોગસન્તપ્તસ્યાનિલાદયઃ ।
ધૂમાવિલાં ધૂમદૃશં દૃશં કુર્યુઃ સ ધૂમરઃ ॥

સહસૈવાલ્પસત્વસ્ય પશ્યતો રૂપમદ્ભુતમ્ ।
ભાસ્વરં ભાસ્કરાદિં વા વાતાદ્યા નયનાશ્રિતાઃ ॥

કુર્વન્તિ તેજઃ સંશોષ્ય દૃષ્ટિં મુષિતદર્શનામ્ ।
વૈડૂર્યવર્ણાં સ્તિમિતાં પ્રકૃતિસ્થામિવાવ્યથામ્ ।
ઔપસર્ગિક ઇત્યેષ લિઙ્ગનાશઃ અત્ર વર્જયેત્ ॥

વિના કફાલ્લિઙ્ગનાશાન્ ગમ્ભીરાં દ્રસ્વજામપિ ॥

ષટ્કાચા નકુલાન્ધશ્ચ યાપ્યાશ્શેષાંસ્તુ સાધયેત્ ।
દ્વાદશેતિ ગદા દૃષ્ટૌ નિર્દિષ્ટાઃ સપ્તવિંશતિઃ ॥