અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.13

અથાતઃ સન્ધિસિતાસિતરોગવિજ્ઞાનીયં નામા ધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

વાયુઃ ક્રુદ્ધઃ સિરાઃ પ્રાપ્ય જલાભં જલવાહિનીઃ ।
અશ્રુ સ્રાવયતે વર્ત્મશુક્લસન્ધેઃ કનીનકાત્ ।
તેન નેત્રમરુગ્રાગશોફં સ્યાત્ સ જલાસ્રવઃ ॥

કફાત્ કફાસ્રવે શ્વેતં પિચ્છિલં બહલં સ્રવેત્ ॥

કફેન શોફસ્તીક્ષ્ણાગ્રઃ ક્ષારબુદ્બુદકોપમઃ ।
પૃથુમૂલશ્ચલઃ સ્નિગ્ધઃ સવર્ણો મૃદુપિચ્છિલઃ ।
મહાનપાકઃ કણ્ડૂમાનુપનાહઃ સ નીરુજઃ ॥

રક્તાદ્રક્તાસ્રવે તામ્રં બહૂષ્ણં ચાશ્રુ સંસ્રવેત્ ॥

વર્ત્મસન્ધ્યાશ્રયા શુક્લે પિટકા દાહશૂલિની ।
તામ્રા મુદ્ગોપમા ભિન્ના રક્તં સ્રવતિ પર્વણી ॥

પૂયાસ્રાવે મલાઃ સાસ્રા વર્ત્મસન્ધેઃ કનીનકાત્ ।
સ્રાવયન્તિ મુહુઃ પૂયં સાસૃક્ ત્વઙ્માંસપાકતઃ ॥

પૂયાલસો વ્રણઃ સૂક્ષ્મઃ શોફસંરમ્ભપૂર્વકઃ ।
કનીનસન્ધાવાધ્માયી પૂયાસ્રાવી સવેદનઃ ॥

કનીનસ્યાન્તરલજી શોફો રુક્તોદદાહવાન્ ॥

અપાઙ્ગે વા કનીને વા કણ્ડૂષાપક્ષ્મપોટવાન્ ।
પૂયાસ્રાવી કૃમિગ્રન્થિઃ ગ્રન્થિઃ કૃમિયુતો ઽર્તિમાન્ ॥

ઉપનાહકૃમિગ્રન્થિપૂયાલસકપર્વણીઃ ।
શસ્ત્રેણ સાધયેત્ પઞ્ચ સાલજીનાસ્રવાંસ્ત્યજેત્ ॥

પિત્તં કુર્યાત્ સિતે બિન્દૂનસિતશ્યાવપીતકાન્ ।
મલાક્તાદર્શતુલ્યં વા સર્વં શુક્લમદાહરુક્ ।
રોગો ઽયં શુક્તિકાસંજ્ઞઃ સશકૃદ્ભેદતૃડ્જ્વરઃ ॥

કફાચ્છુક્લે સમં શ્વેતં ચિરવૃધ્યધિમાંસકમ્ ॥

શુક્લાર્મશોફસ્ત્વરુજઃ સવર્ણો બહલો મૃદુઃ ।
ગુરુઃ સ્નિગ્ધોમ્બુબિન્દ્વાભો બલાસગ્રથિતઃ સ્મૃતઃ ॥

બિન્દુભિઃ પિષ્ટધવલૈરુત્સન્નૈઃ પિષ્ટકં વદેત્ ॥

રક્તરાજીતતં શુક્લમૂષ્યતે યત્ સવેદનમ્ ।
સશોફાશ્રૂપદેહં ચ સિરોત્પાતઃ સ શોણિતાત્ ॥

ઉપેક્ષિતઃ સિરોત્પાતો રાજીસ્તા એવ વર્ધયન્ ।
કુર્યાત્ સાસ્રં સિરાહર્ષં તેનાક્ષ્યુદ્વીક્ષણાક્ષમમ્ ॥

સિરાજાલં સિરાજાલં બૃહદ્રક્તં ઘનોન્નતમ્ ॥

શોણિતાર્મ સમં શ્લક્ષ્ણં પદ્માભમાધિમાંસકમ્ ॥

નીરુક્શ્લક્ષ્ણોર્જુનો બિન્દુઃ શશલોહિતલોહિતઃ ॥

મૃદ્વાશુવૃધ્યરુઙ્માંસં પ્રસ્તારિ શ્યાવલોહિતમ્ ॥

પ્રસ્તાર્યર્મ મલૈઃ સાસ્રૈઃ સ્નાવર્મ સ્નાવસન્નિભમ્ ॥

શુષ્કાસૃક્પિણ્ડવચ્છ્યાવં યન્માંસં બહલં પૃથુ ॥

અધિમાંસાર્મ તત્ દાહઘર્ષવત્યઃ સિરાવૃતાઃ ।
કૃષ્ણાસન્નાઃ સિરાસંજ્ઞાઃ પિટકાઃ સર્ષપોપમાઃ ॥

શુક્તિહર્ષસિરોત્પાતપિષ્ટકગ્રથિતાર્જુનમ્ ।
સાધયેદૌષધૈઃ ષટ્કં શેષં શસ્ત્રેણ સપ્તકમ્ ॥

નવોત્થં તદપિ દ્રવ્યૈરર્મોક્તં યત્તુ પઞ્ચધા ।
તચ્છેદ્યમસિતપ્રાપ્તં માંસસ્નાવસિરાવૃતમ્ ।
ચર્મોદ્દાલવદુચ્છ્રાયિ દૃષ્ટિપ્રાપ્તં તુ વર્જયેત્ ॥

પિત્તં કૃષ્ણે ઽથવા દૃષ્ટૌ શુક્લં તોદાશ્રુરાગવત્ ।
છિત્વા ત્વચં જનયતિ તેન સ્યાત્કૃષ્ણમણ્ડલમ્ ॥

પક્વજમ્બૂનિભં કિઞ્ચિન્નિમ્નં ચ ક્ષતશુક્રકમ્ ।
તત્ કૃચ્છ્રસાધ્યં યાપ્યં તુ દ્વિતીયપટલવ્યધાત્ ॥

તત્ર તોદાદિબાહુલ્યં સૂચીવિદ્ધાભકૃષ્ણતા ।
તૃતીયપટલચ્છેદાદસાધ્યં નિચિતં વ્રણૈઃ ॥

શઙ્ખશુક્લં કફાત્સાધ્યં નાતિરુક્ શુદ્ધશુક્રકમ્ ॥

આતામ્રપિચ્છિલાસ્રસ્રુદાતાસ્રપિટકાતિરુક્ ।
અજાવિટ્સદૃશોચ્છ્રાયકાર્ષ્ણ્યા વર્જ્યાસૃજાજકા ॥

સિરાશુક્રં મલૈઃ સાસ્રૈસ્તજ્જુષ્ટં કૃષ્ણમણ્ડલમ્ ।
સતોદદાહતામ્રાભિઃ સિરાભિરવતન્યતે ॥
અનિમિત્તોષ્ણશીતાચ્છઘનાસ્રસ્રુચ્ચ તત્ત્યજેત્ ॥

દોષૈઃ સાસ્રૈઃ સદૃક્કૃષ્ણં નીયતે શુક્લરૂપતામ્ ।
ધવલાસ્રોપલિપ્તાભં નિષ્પાવાર્ધદલાકૃતિ ॥

અતિતીવ્રરુજારાગદાહશ્વયથુપીડિતમ્ ।
પાકાત્યયેન તચ્છુક્રં વર્જયેત્તીવ્રવેદનમ્ ॥

યસ્ય વા લિઙ્ગનાશો ઽન્તઃશ્યાવં યદ્વા સલોહિતમ્ ।
અત્યુત્સેધાવગાઢં વા સાસ્રનાડીવ્રણાવૃતમ્ ॥

પુરાણં વિષમં મધ્યે વિચ્છિન્નં યચ્ચ શુક્રકમ્ ।
પઞ્ચેત્યુક્તા ગદાઃ કૃષ્ણે સાધ્યાસાધ્યવિભાગતઃ ॥