અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.12

અથાતો વર્ત્મરોગપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

કૃછ્રબોધે પુરાણં ઘૃતં દ્રાક્ષાકલ્કક્વાથસિદ્ધં શર્કરાવચૂર્ણિતં રાત્રૌ પાયયેત્ ।
સ્નિગ્ધાંશ્ચ નસ્યધૂમાઞ્જનતર્પણપુટપાકાન્ પ્રયોજયેત્ ।
વાતહરદ્રવ્યકલ્પિતાંશ્ચ બસ્તીન્ ક્ષીરસ્વિન્નૈરેરણ્ડપલ્લવૈઃ સ્વેદં ચ વર્ત્મનામ્ ॥

એવમશાન્તૌ મુદ્ગમાત્રાન્તરૈઃ પદૈરગ્નિના ત્વગ્દાહં બિન્દુભિરાચરેત્ ॥
1અસ્.ઉત્ત્.12.4 કુમ્ભીકાપિટકાસુ વર્ત્મ લિખિત્વા સૈન્ધવેનાનુપ્રતિસાર્ય પટોલામલકમધુકક્વાથેન સેચયેત્ ઘૃતેન ચ ॥

પિત્તરક્તોક્લિષ્ટયોર્મધુરૌષધસિદ્ધેન સર્પિષા સ્નિગ્ધસ્ય સિરાં વિધ્યેત્ ।
વિરેચયેચ્ચૈનં ત્રિવૃત્ક્વાથવતા ત્રિફલાકલ્કેન ।
ત્રિફલાક્વાથયુક્તેન વા બ્રાહ્મીચૂર્ણેન ।
ચન્દનોશીરમધુકમૃદ્વીકાપુનર્નવબૃહતીમૂલસિદ્ધં તૈલં નાવયેત્ ।
લિખિતે ચ વર્ત્મનિ સ્રુતરક્તે યષ્ટ્યાહ્વનિર્યૂહેણ પ્રક્ષાલનમ્ ।
ચન્દનશૃતં પયઃ પરિષેકઃ ।
શીતસ્નિગ્ધાશ્ચ શિરોવક્ત્રલેપાઃ ॥

પક્ષ્મશાતે રોમકૂપાન્ સૂચ્યગ્રેણ કુટ્ટયેજ્જલૌકોભિર્વા ગ્રાહયેત્ ।
પયસેક્ષુરસેન વા વમનમ્ ।
સ્વાદુશીતસ્કન્ધસાધિતં સર્પિર્નાવનમ્ ।
કાકજઙ્ઘા રોહિત મત્સ્યમાંસં ચ કાકશોણિતભાવિતમન્તર્ધૂમં દગ્ધં ચૂર્ણાઞ્જનં કુર્યાત્ ॥

સઞ્ચૂર્ણ્ય પુષ્પકાસીસં ભાવયેત્ સુરસારસૈઃ ।
તામ્રે દશાહં પરમં પક્ષ્મશાતે તદઞ્જનમ્ ॥

પોથકીર્વિલિખ્ય શુણ્ઠીસૈન્ધવમાગધિકાચૂર્ણૈઃ પ્રતિસાર્ય પ્રક્ષાલ્ય ચોષ્ણામ્ભસા ખદિરસારાઢકીશિગ્રુપત્રકષાયેણ સેચયેત્ ।
તતશ્ચામ્રજમ્બૂપ્રવાલક્વાથેનાશ્ચ્યોતનમ્ ।
ત્રિફલાખદિરસારોદકેન વા મધુસંયુક્તેન ।
વિડઙ્ગલાક્ષાદાર્વીત્વગ્ગૈરિકાલમનોહ્વાચૂર્ણઃ ક્ષૌદ્રાન્વિતો ઽઞ્જનમ્ ॥

એવમપ્યનુપશમે જલૌકસો યોજયેત્ ।
પુનઃ પુનર્વા લેખયેત્ ।
પરિષેકં ચ ત્રિફલામધુકદ્વિહરિદ્રાકષાયેણ મધુયુક્તેન કુર્યાત્ ।
મુસ્તશર્કરાકપિત્થપત્રામ્બુના વા ॥

કફોત્ક્લિષ્ટં વર્ત્મ લિખિત્વા સૈન્ધવકાસીસપિપ્પલીમનશ્શિલારસાઞ્જનચૂર્ણૈર્મધુમદ્ભિઃ પ્રતિસારયેત્ ।
કફઘ્નાનિ ચ વમનધૂમનાવનાઞ્જનાન્યાહારવિધિશ્ચ ।
વર્ત્માપક્લેદે કાસીસલવણસુમનોમુકુલરસાઞ્જનૈર્વર્તિરઞ્જનમ્ ॥

લગણં કફોત્ક્લિષ્ટવત્ સાધયેત્ ।
અશામ્યત્યગ્નિના દાહો વમનં વિરેચનં ચ ।
પિપ્પલીમધુકનિમ્બજ્યોતિષ્મતીદેવદારુવિડઙ્ગપ્રિયઙ્ગુત્રિફલાકુષ્ઠશતાહ્વાસૈધવૈઃ સિદ્ધં તૈલં નાવયેત્ ।
તીક્ષ્ણાવપીડાઞ્જનકવલાંશ્ચ વિદધ્યાદુષ્ણોપચારં ચ ॥

ઉત્સઙ્ગપિટકામઞ્જનનામિકાં ચ ભિત્વા નિષ્પીડ્ય ચોલ્લિખિતાં તગરૈલાસૈન્ધવનેપાલીચૂર્ણેન સક્ષૌદ્રેણ પ્રતિસારયેત્ ।
હરિદ્રામધુકપટોલલોધ્રઃ સમાક્ષિકઃ પરિષેકઃ ॥

બિસવર્ત્માદિષુ બહલવર્ત્માન્તેષુ સૈધવં પ્રતિસારણમ્ ।
બિસશ્લિષ્ટવર્ત્મનોસ્તથાનુપશમે ઽગ્નિના ક્ષારેણ વા દહનમ્ ॥

કુકૂણકે નિમ્બપત્રત્રિફલાખદિરમૂલકલ્કવિપક્વં સર્પિર્ધાત્રીં પાયયિત્વા સૈન્ધવસર્ષપોપકુલ્યાયષ્ટ્યાહ્વવતોષ્ણામ્ભસા વામયેત્ ।
પિપ્પલીદ્રાક્ષાભયાનિર્યૂહેણ વિરેચયેત્ ।
સ્તનૌ ચાસ્યા માગધિકામુસ્તાદ્વિરજનઃકલ્કેનાલિપ્યોદ્વર્તયેત્ ।
ધૂપયેચ્ચ સઘૃતૈઃ સિદ્ધાર્થકઃ ।
પાયયેચ્ચૈનાં પટોલમુસ્તમૃદ્વીકાગુડૂચીત્રિફલાકષાયમ્ ॥

બાલસ્ય વર્ત્મની લિખિત્વા મધુસૈન્ધવરસાઞ્જનૈઃ પ્રતિસાર્યામલક્યશ્મન્તકજમ્બૂપલ્લવક્વાથેન પ્રક્ષાલયેત્ ।
જલૌકોભિર્વા ગ્રાહયેત્ ।
વેદનાયાં તુ કુષ્ઠગુડૂચીકલ્કોદકેન સગુડક્ષૌદ્રેણ પરિષેકો મૂર્ધાનં ચાસ્યકટુતૈલેનાભ્યજ્ય પાઠાકલ્કેન પ્રલિપ્યાર્જુનબિલ્વનિર્ગુણ્ડીમાર્કવતર્કારીસૈર્યકકાર્પાસીમાલતીપત્રનિર્યૂહેણ સેચયેત્ ॥

મરિચવિડઙ્ગહરિદ્રાકલ્કસિદ્ધં તૈલં પ્રતિમર્શઃ ।
મૂર્વાતામ્રરજસી સ્તન્યપિષ્ટે પિણ્ડાઞ્જનમ્ ।
શઙ્ખમનશ્શિલાસૈન્ધવરસાઞ્જનક્ષૌદ્રૈર્વા રસક્રિયા ।
લોહશિવાટિકામૃદઃ કપાલે ઽનેકશઃ પ્રતપ્તાઃ સ્તન્યેનનિર્વાપિતાઃ શ્લક્ષ્ણચૂર્ણમઞ્જનમ્ ।
લાક્ષાવેલ્લમનશ્શિલાલગૈરિકદાર્વીત્વગ્ભિર્વા ।
પુનઃ પુનશ્ચ ધાત્રીં વમનવિરેચનૈરુપપાદયેત્ ॥

પક્ષ્મોપરોધે સમુપચિતં વર્ત્મ લેખનેનોત્ક્લિષ્ટં રક્તં વિસ્રાવણેન સશોફં શિરોવિરેકકવલવમનૈર્યાપયેત્ ॥

પ્રવૃદ્ધેષુ તુ રોમસુ વિશુદ્ધદેહસ્ય સહિષ્ણોર્ભ્રુવોધસ્તાદ્દ્વૌ ભાગૌ પક્ષ્માન્તાત્ ભાગમેકં સમુત્સૃજ્ય યવમાત્રં તદાકૃતિ તિર્યક્ છેદયેદાર્દ્રવાસસા ચ રક્તં ગૃહ્ણીયાત્ ॥

તત્સ્તનુભૂતે રક્તે ક્ષૌમસૂત્રેણ બાલેન વા ધનુર્વક્રયા સૂચ્યા મુદ્ગમાત્રાન્તરૈઃ પદૈઃ સીવ્યેત્ ।
તતો ઽસ્ય લલાટે પટ્ટં બધ્વા તત્સીવનસૂત્રં તત્ર સૂચીપદૈર્નાતિગાઢશ્લથમાસજ્જેત્ ।
શતધૌતઘૃતેન ચાસ્ય સક્ષૌદ્રેણ કવલિકાં દદ્યાત્ ॥

ન ચૈતત્ બધ્નીયાત્ ।
વ્રણવેદનાયાં વસ્ત્રબદ્ધેન યષ્ટીમધુકચૂર્ણેન સંસ્કૃતં સર્પિઃ પરિષેકો વટાદિક્વષાયાશ્ચ સક્ષીરાઃ ।
પઞ્ચમે ષષ્ઠે વાહનિ સ્થિરીભૂતેષુ શસ્ત્રપદેષુ સીવનસૂત્રમવલમ્બકાચ્છિત્વાપનયેત્ ।
વ્રણં ચ સ્વર્ણગૈરિકરજસાવચૂર્ણયેત્ ।
તીક્ષ્ણનસ્યાઞ્જનાનિ ચાવચારયેત્ ॥

અત્યુત્ક્ષિપ્તે તુ સૂત્રે શ્વયથુઃ સ્યાત્ ।
તત્ર મૃદુઃ સ્વેદઃ સ્નૈહિકં ચ નસ્યમ્ ॥

નિર્ભુજ્ય વા વર્ત્મદોષોપહતાં વલીં વિલિખ્ય તુમ્બુરુવક્રકુશાભયાબીજાન્યતમકલ્કેન પ્રતિસારયેત્ ક્ષારેણ વા દહેત્તપ્રયા વા શલાકયા ॥

ઉપપક્ષ્માણિ તુ લાક્ષારસેન લક્ષયિત્વા સન્દંશેનોદ્ધૃત્ય તનુસૂચ્યગ્રેણાગ્નિવર્ણેન રોમકૂપાન્ દહેત્ ।
તતશ્ચ પૂર્વવત્ પરિષેકો નાવનં ચ ॥

બાહ્યાલજેર્ભિન્નાલિખિતસ્ય ક્ષારેણાગ્નિના વા દાહો વ્રણવચ્ચોપચારઃ ।
અર્બુદસ્ય ચ સ્વિન્નસ્યામૂલચ્છિન્નસ્ય લિખિતપ્રતિસારિતસ્ય ચેતિ ।
ભવન્તિ ચાત્ર ॥

નિવાતે ઽધિષ્ઠિતસ્યાપ્તૈઃ શુદ્ધસ્યોત્તાનશાયિનઃ ।
બહિઃ કોષ્ણામ્બુતપ્તેન સ્વેદિતં વર્ત્મ વાસસા ॥

નિર્ભુજ્ય વસ્ત્રાન્તરિતં વામાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલીધૃતમ્ ।
ન સ્રંસતે ચલતિ વા વર્ત્મૈવં સર્વતસ્તતઃ ॥

મણ્ડલાગ્રેણ તત્તિર્યક્ કૃત્વા શસ્ત્રપદાઙ્કિતમ્ ।
લિખેત્તેનૈવ પત્રૈવા શાકશેફાલિકાદિજૈઃ ।
ફેનેન તોયરાશેર્વા પિચુના પ્રમૃજન્નસૃક્ ॥

સ્થિતે રક્તે સુલિખિતં સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારયેત્ ।
યથાસ્વમુક્તૈરનુ ચ પ્રક્ષાલ્યોષ્ણેન વારિણા ॥

ઘૃતેન સિક્તમભ્યક્તં બધ્નીયાન્મધુસર્પિષા ।
ઊર્ધ્વાધઃકર્ણયોર્દત્વા પિણ્ડીં ચ યવસક્તુભિઃ ॥

તૃતીયે ઽહનિ મુક્તસ્ય પરિષેકં યથાયથમ્ ।
કુર્યાચ્ચતુર્થે નસ્યાદીન્ મુઞ્ચેદેવાહ્નિ પઞ્ચમે ॥

સમં નખનિભં શોફકણ્ડૂઘર્ષાદ્યપીડિતમ્ ।
વિદ્યાત્ સુલિખિતં વર્ત્મ લિખેદ્ભૂયો વિપર્યયે ॥

રુક્પક્ષ્મવર્ત્મશતનસ્રંસનાન્યતિલેખનાત્ ।
સ્નેહસ્વેદાદિકસ્તસ્મિન્નિષ્ટો વાતહરઃ ક્રમઃ ॥

અભ્યજ્ય નવનીતેન શ્વેતલોધ્રં પ્રલેપયેત્ ।
એરણ્ડમૂલકલ્કેન પુટપાકં પચેત્તતઃ ॥

સ્વિન્નં પ્રક્ષાલિતં શુષ્કં ચૂર્ણિતં પોટ્ટલીકૃતમ્ ।
સ્ત્રિયાઃ ક્ષીરે છગલ્યા વા મૃદિતં નેત્રસેચનમ્ ॥

શાલિતણ્ડુલકલ્કેન લિપ્તં તદ્વત્ પરિષ્કૃતમ્ ।
કુર્યાન્નેત્રે ઽતિલિખિતે મૃદિતં દધિમસ્તુના ।
કેવલેનાપિ વા સેકં મસ્તુના જાઙ્ગલાશિનઃ ॥

મેદ્યાંસ્તુ વ્રીહિવક્ત્રેણ વિભિદ્ય કઠિનોન્નતાન્ ।
નિષ્પીડયેદનુ વિધિઃ શેષઃ સ્યાતત્ર પૂર્વવત્ ॥