અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.11

અથાતો વર્ત્મરોગવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

સર્વરોગનિદાનોક્તૈરહિતૈઃ કુપિતા મલાઃ ।
અચક્ષુષ્યૈર્વિશેષેણ પ્રાયઃ પિત્તાનુસારિણઃ ॥

સિરાભિરૂર્ધ્વં પ્રસૃતા નેત્રાવયવમાશ્રિતાઃ ।
વર્ત્મસન્ધિં સિતં કૃષ્ણં દૃષ્ટિં વા સર્વમક્ષિ વા ॥

રોગાન્ કુર્યુઃ ચલસ્તત્ર પ્રાપ્ય વર્ત્માશ્રયાઃ સિરાઃ ।
સુપ્તોત્થિતસ્ય કુરુતે વર્ત્મસ્તમ્ભં સવેદનમ્ ॥

પાંસુપૂર્ણાભનેત્રત્વં કૃચ્છ્રોન્મીલનમશ્રુ ચ ।
વિમર્દનાત્ સ્યાચ્ચ શમઃ કૃચ્છ્રોન્મીલં વદન્તિ તમૂ ॥

ચાલયન્વર્ત્મની વાયુર્નિમેષોન્મેષણં મુહુઃ ।
કરોત્યરુઙ્નિમેષો ઽસૌ વર્ત્મ યત્તુ નિમીલ્યતે ॥

વિમુક્તસન્ધિ નિશ્ચેષ્ટં હીનં વાતહતં હિ તત્ ॥

કૃષ્ણાઃ પિત્તેન બહ્વ્યોન્તર્વર્ત્મ કુમ્ભીકબીજવત્ ।
આધ્માયન્તે પુનર્ભિન્નાઃ પિટકાઃ કુમ્ભિસંજ્ઞિકાઃ ॥

સદાહક્લેદનિસ્તોદં રક્તાભં સ્પર્શનાક્ષમમ્ ।
પિત્તેન જાયતે વર્ત્મ પિત્તોત્ક્લિષ્ટમુશન્તિ તત્ ॥

કરોતિ કણ્ડૂં દાહં ચ પિત્તં પક્ષ્માન્તમાશ્રિતમ્ ।
પક્ષ્મણાં શતનં ચાનુ પક્ષ્મશાતં વદન્તિ તમ્ ॥

પોથક્યઃ પિટકાઃ શ્વેતાઃ સર્ષપાભા ઘનાઃ ક્કફાત્ ।
શોફોપદેહરુક્કણ્ડૂપિચ્છિલાસ્રસમન્વિતાઃ ॥

કફોત્ક્લિષ્ટં ભવેદ્વર્ત્મ સ્તમ્ભક્લેદોપદેહવત્ ॥

ગ્રન્થિઃ પાણ્ડુરરુક્પાકઃ કણ્ડૂમાન્કઠિનઃકફાત્ ।
કોલમાત્રઃ સ લગણઃ કિઞ્ચિદલ્પસ્તતો ઽથવા ॥

રક્તા રક્તેન પિટકા તત્તુલ્યપિટકાચિતા ।

ઉત્સઙ્ગાખ્યા તથોત્ક્લિષ્ટં રાજિમત્ સ્પર્શનાક્ષમમ્ ॥

અર્શો ઽધિમાંસં વર્ત્માન્તઃ સ્તબ્ધં સ્નિગ્ધં સદાહરુક્ ।
રક્તં રક્તેન તત્સ્રાવિ ચ્છિન્નં ચ્છિન્નં ચ વર્ધતે ॥

મધ્યે વા વર્ત્મનો ઽન્તે વા કણ્ડૂષારુગ્વતી સ્થિરા ।
મુદ્ગમાત્રાસૃજા તામ્રા પિટકાઞ્જનનામિકા ॥

દોષૈર્વર્ત્મ બહિઃ શૂનં યદન્તઃ સૂક્ષ્મખાચિતમ્ ।
સસ્રાવમન્તરુદકં બિસાભં બિસવર્ત્મ તત્ ॥

યદ્વર્ત્મોત્ક્લિષ્ટમુત્ક્લિષ્ટમકસ્માન્મ્લાનતામિયાત્ ।
રક્તદોષત્રયોત્ક્લેશાત્ ભવત્યુત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ તત્ ॥

શ્યાવવર્ત્મ મલૈઃ સાસ્રૈઃ શ્યાવં રુક્ક્લેદશોફવત્ ॥

શ્લિષ્ટાખ્યં વર્ત્મની શ્લિષ્ટે કણ્ડૂશ્વયથુરાગિણી ॥

વર્ત્માન્તઃ પિટકા રૂક્ષાઃ કર્કશાઃ સિકતોપમાઃ ॥

સિકતાવર્ત્મકૃષ્ણં તુ કર્દમં કર્દમોપમમ્ ॥

બહલં બહલૈર્માંસૈઃ સવર્ણૈશ્ચીયતે સમૈઃ ॥

કુકૂણકઃ શિશોરેવ દન્તોત્પત્તિનિમિત્તજઃ ।
સ્યાત્તેન શિશુરુચ્છૂનતામ્રાક્ષો વીક્ષણાક્ષમઃ ।
સવર્ત્મશૂલપૈચ્છિલ્યકર્ણનાસાક્ષિમર્દનઃ ॥

પક્ષ્મોપરોધે સઙ્કોચો વર્ત્મનોર્જાયતે તતઃ ।
ખરતાન્તર્મુખત્વં ચ રોમ્ણામન્યાનિ વા પુનઃ ॥

કણ્ટકૈરિવ તીક્ષ્ણાગ્રૈર્ઘૃષ્ટં તૈરક્ષિ શૂયતે ।
ઊષ્યતે ચાનિલાદિદ્વિડલ્પાહં શાન્તિરુદ્ધૃતૈઃ ॥

કનીનકે બહિર્વર્ત્મ કઠિનો ગ્રન્થિરુન્નતઃ ।
તામ્રઃ પક્વોસ્રપૂયસ્રુદલજ્યાધ્માયતે મુહુઃ ॥

વર્ત્માન્તર્માંસપિણ્ડાભઃ શ્વયથુર્ગ્રથિતો ઽરુજઃ ।
સાસ્રૈઃ સ્યાદર્બુદો દોષૈર્વિષમો બાહ્યતશ્ચલઃ ॥

ચતુર્વિંશતિરિત્યેતે વ્યાધયો વર્ત્મસંશ્રયાઃ ॥

આદ્યો ઽત્રભેષજૈઃ સાધ્યો દ્વૌ તતોર્શશ્ચ વર્જયેત્ ।
પક્ષ્મોપરોધો યાપ્યઃ સ્યાચ્છેષાઞ્છસ્ત્રૌષધૈર્જયેત્ ॥

કુટ્ટયેત્ પક્ષ્માશતનં છિન્દ્યાત્તેષ્વપિ ચાર્બુદમ્ ।
ભિન્દ્યાલ્લગણકુમ્ભીકાબિસોત્સઙ્ગાઞ્જનાલજીઃ ॥

પોથકીશ્યાવસિકતાશ્લિષ્ટોત્ક્લિષ્ટચતુષ્ટયમ્ ।
સકર્દમં સબહલં વિલિખેત્ સુકુકૂણકમ્ ॥