અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 5.7

અથાતઃ સ્નેહાદિવ્યાપત્સિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

સ્નેહબસ્તૌ મરુત્પિત્તકફાત્યાશાવિડાવૃતે ।
અભુક્તે શૂનપાય્વામદત્તે ઽષ્ટૌ વ્યાપદઃ સ્મૃતાઃ ॥

શીતો ઽલ્પો વાધિકે વાતે પિત્તેત્યુષ્ણઃ કફે મૃદુઃ ।
અતિભુક્તે ગુરુર્વર્ચઃસઞ્ચયે ઽલ્પબલસ્તથા ।
દત્તસ્તૈરાવૃતઃ સ્નેહો નાયાત્યભિભવાદપિ ॥

સ્તમ્ભોરુસદનાધ્માનજ્વરશૂલાઙ્ગમર્દનૈઃ ।
પાર્શ્વરુગ્વેષ્ટનૈર્વિદ્યાદ્વાયુના સ્નેહમાવૃતમ્ ॥

સ્નિગ્ધામ્લલવણોષ્ણૈસ્તં રાસ્નાપીતદ્રુતૈલિકૈઃ ।
સૌવીરકસુરાકોલકુલત્થયવસાધિતૈઃ ॥

નિરૂહૈર્નિર્હરેત્ સમ્યક્ સમૂત્રૈઃ પાઞ્ચમૂલિકૈઃ ।
તાભ્યામેવ ચ તૈલાભ્યાં સાયં ભુક્તે ઽનુવાસયેત્ ॥

તૃડ્દાહરાગસમ્મોહવૈવર્ણ્યતમકજ્વરૈઃ ।
વિદ્યાત્ પિત્તાવૃતં સ્વાદુતિક્તૈસ્તં બસ્તિભિર્હરેત્ ॥

તન્દ્રાશીતજ્વરાલસ્યપ્રસેકારુચિગૌરવૈઃ ।
સમૂર્છાગ્લાનિભિર્વિદ્યાચ્છ્લેષ્મણા સ્નેહમાવૃતમ્ ॥

કષાયતિક્તકટુકૈઃ સુરામૂત્રોપસાધિતૈઃ ।
ફલતૈલયુતૈઃ સામ્લૈર્બસ્તિભિસ્તં વિનિર્હરેત્ ॥

છર્દિમૂર્છારુચિગ્લાનિશૂલનિદ્રાઙ્ગમર્દનૈઃ ।
આમલિઙ્ગૈઃ સદાહૈસ્તં વિદ્યાદત્યશનાવૃતમ્ ॥

કટૂનાં લવણાનાં ચ ક્વાથૈશ્ચૂર્ણૈશ્ચ પાચનમ્ ।
મૃદુર્વિરેકઃ સર્વં ચ તત્રામવિહિતં હિતમ્ ॥

વિણ્મૂત્રાનિલસઙ્ગાર્તિગુરુત્વાધ્માનહૃદ્ગ્રહૈઃ ।
સ્નેહં વિડાવૃતં જ્ઞાત્વા સ્નેહસ્વેદૈઃ સબસ્તિભિઃ ॥

શ્યામાબિલ્વાદિસિદ્ધૈશ્ચ નિરૂહૈઃ સાનુવાસનૈઃ ।
નિર્હરેદ્વિધિના સમ્યગુદાવર્તહરેણ ચ ॥

અભુક્તે શૂનપાયોર્વા પેયામાત્રાશિતસ્ય વા ।
ગુદે પ્રણિહિતઃ સ્નેહો વેગાદ્ધાવત્યનાવૃતઃ ।
ઊર્ધ્વકાયં તતઃ કણ્ઠાદૂર્ધ્વેભ્યઃ ખેભ્ય એત્યપિ ॥

મૂત્રશ્યામાત્રિવૃત્સિદ્ધો યવકોલકુલત્થવાન્ ।
તત્સિદ્ધતૈલો દેયઃ સ્યાન્નિરૂહઃ સાનુવાસનઃ ॥

કણ્ઠાદાગચ્છતઃ સ્તમ્ભકણ્ઠગ્રહવિરેચનૈઃ ।
છર્દિઘ્નીભિઃ ક્રિયાભિશ્ચ તસ્ય કુર્યાન્નિવર્તનમ્ ॥

નાપક્વં પ્રણયેત્ સ્નેહં ગુદં સ હ્યુપલિમ્પતિ ।
તતઃ કુર્યાત્ સરુઙ્મોહકણ્ડૂશોફાન્ ક્રિયાત્ર ચ ।
તીક્ષ્ણો બસ્તિસ્તથા તૈલમર્કપત્રરસે શૃતમ્ ॥

હ્રસ્વં દીર્ઘં તનુ સ્થૂલં જીર્ણં શિથિલબન્ધનમ્ ।
પાર્શ્વચ્છિદ્રં તથા વક્રમષ્ટૌ નેત્રાણિ વર્જયેત્ ॥

અપ્રાપ્ત્યતિગતિક્ષોભકર્ષણનસ્રવાઃ ।
ગુડપીડા ગતિર્જિહ્મા તેષાં દોષા યથાક્રમમ્ ॥

માંસલસ્નિગ્ધવિષમજાલવત્સ્થૂલવાતલઃ ।
છિન્નઃ ક્લિન્નશ્ચ તાનષ્ટૌ બસ્તીન્ કર્મસુ વર્જયેત્ ॥

ગતિવૈષમ્યદૌર્ગન્ધ્યજિહ્મત્વસ્રુતિદુર્ગ્રહાઃ ।
ફેનિલચ્યુત્યધાર્યત્વં બસ્તેઃ સ્યુર્બસ્તિદોષતઃ ॥

ઉચ્ચકૈરત્યવાક્શીર્ષં ન્યુબ્જં સઙ્કુચિતં સ્થિતમ્ ।
ઉત્તાનં દક્ષિણં પાર્શ્વં સપ્ત શય્યાઃ પરિત્યજેત્ ॥

મૂત્રાઘાતો ઽતિસમ્પ્રાપ્તિરપ્રાપ્તિઃ સાધુનાગતિઃ ।
આશ્વાગતિર્મરુત્કોપસ્તૃપ્તિઃ પક્વાશયસ્ય ચ ।
તદ્દોષાઃ સ્યુર્વિધાતવ્યં યથૌપયિકમત્ર ચ ॥

સવાતાતિદ્રુતોત્ક્ષિપ્તતિર્યગુલ્લુપ્તકમ્પિતાઃ ।
અતિમન્દકબાહ્યાતિવેગદોષાઃ પ્રણેતૃતઃ ॥

અનુચ્છ્રવાસ્ય તુ બદ્ધે વા દત્તે નિઃશેષ એવ વા ।
પ્રવિશ્ય ક્ષુભિતો વાયુઃ શૂલતોદકરો ભવેત્ ।
તત્રાભ્યઙ્ગો ગુદે સ્વેદો વાતઘ્નાન્યશનાનિ ચ ॥

દ્રુતં પ્રણીતે નિષ્કૃષ્ટે સહસોત્ક્ષિપ્ત એવ વા ।
સ્યાત્ કટીગુદજઙ્ક્ષોરુબસ્તિસ્તમ્ભાર્તિભેદનમ્ ॥
ભોજનં તત્ર વાતઘ્નં સ્વેદાભ્યઙ્ગાઃ સબસ્તયઃ ॥

તિર્યગ્વલ્યાવૃતે દ્વારે બદ્ધે વાપિ ન ગચ્છતિ ।
નેત્રે તદૃજુ નિષ્કૃષ્ય સંશોધ્ય ચ પુનર્નયેત્ ॥

પીડ્યમાને ઽન્તરામુક્તે ગુદે પ્રતિહતો ઽનિલઃ ।
ઉરઃ શિરોરુજં સાદમૂર્વોશ્ચ જનયેદ્બલી ।
બસ્તિઃસ્યાત્તત્રબિલ્વાદિઃ ફલશ્યામાદિમૂત્રવાન્ ॥

સ્યાદ્દાહો દવથુઃ શોફઃ કમ્પેનાભિહતે ગુદે ।
કષાયમધુરાઃ શીતાઃ સેકાસ્તત્ર સબસ્તયઃ ॥

અતિમાત્રપ્રણીતેન નેત્રેણ ક્ષણનાદ્વલેઃ ।
સ્યાત્ સાર્તિદાહનિસ્તોદગુરુવર્ચઃપ્રવર્તનમ્ ।
તત્ર સર્પિઃ પિચુઃ ક્ષીરં પિચ્છાબસ્તિશ્ચ શસ્યતે ॥

ન ભાવયતિ મન્દસ્તુ બાહ્યશ્ચાશુ નિવર્તતે ।
સ્નેહસ્તત્ર પુનઃ સમ્યક્ પ્રણેયઃ સિદ્ધિમિચ્છતા ॥

અતિપ્રપીડિતઃ કોષ્ઠે તિષ્ઠત્યાયાતિ વા ગલમ્ ।
તત્ર બસ્તિર્વિરેકશ્ચ ગલપીડાદિ કર્મ ચ ॥

વમનાદ્યૈર્વિશુદ્ધં ચ ક્ષામદેહબલાનલમ્ ।
યથાણ્ડં તરુણં પૂર્ણં તૈલપાત્રં યથા તથા ।
ભિષક્ પ્રયત્નતો રક્ષેત્ સર્વસ્માદપચારતઃ ॥

દદ્યાન્મધુરહૃદ્યાનિ તતો ઽમ્લલવણૌ રસૌ ।
સ્વાદુતિક્તૌ તતો ભૂયઃ કષાયકટુકૌ તતઃ ॥

અન્યોન્યપ્રત્યનીકાનાં રસાનાં સ્નિગ્ધરૂક્ષયોઃ ।
વ્યત્યાસાદુપયોગેન ક્રમાત્તં પ્રકૃતિં નયેત્ ।
સર્વંસહઃ સ્થિરબલો વિજ્ઞેયઃ પ્રકૃતિં ગતઃ ॥

અત્રાન્તરે ત્યજેદષ્ટૌ ભાષ્યાદીનિ વિશેષતઃ ।
ઉચ્ચૈર્ભાષ્યાચ્છિરોરોગતિમિરોરઃસ્વરવ્યથાઃ ॥

રક્તનિષ્ઠીવતમકજ્વરાદ્યાસ્તત્ર સાધનમ્ ।
અભ્યઙ્ગસ્વેદનસ્યાધોભક્તસ્નેહોપસેવનમ્ ।
મૌનં વિધિર્વાતહરો યથાસ્વં ચ વિકારજિત્ ॥

અત્યાસ્યાયાનયાનાભ્યાં સન્ધિમૂર્ધત્રિકાદિરુક્ ।
અતિચઙ્ક્રમણાત્ પાદજઙ્ક્ષોરુસદનાદયઃ ॥

તેષાં વાતહરં સર્વં સ્નેહસ્વેદાદિ શસ્યતે ।
અજીર્ણભોજનાદામવિષચ્છર્દિજ્વરાદયઃ ॥

તત્ર માત્રાશિતીયોક્તો વિધેયો વિધિરામહા ।
અહિતાન્નાદ્યથાદોષં રોગાઃ સ્યુર્ભેષજાનિ ચ ॥

હલીમકાદયઃ પ્રોક્તા દિવાસ્વપ્નાત્ પુરા ગદાઃ ।
વિદધ્યાત્ કફજિત્તેષુ ધૂમરૂક્ષાન્નલઙ્ક્ષનમ્ ॥

વ્યવાયાજ્જીવિતભ્રંશસ્તૈસ્તૈરસ્યાનિલામયૈઃ ।
ગુદો ઽવલુપ્યત ઇવ ભ્રમતીવ ચ ચેતના ॥

મેઢ્રં ધૂમાયતિ મનસ્તમસીવ પ્રવેશ્યતે ।
જીવનીયશૃતક્ષીરસર્પિષોરુપસેવનમ્ ।
આહારો બૃંહણસ્તત્ર વૃષ્યાસ્તે તે ચ બસ્તયઃ ॥

વેગરોધોર્ધ્વવાતત્વાત્ પ્રાગુક્તા યે સદાતુરાઃ ।
તેષાં વિબદ્ધે પવને સર્વદેહોપતાપિત્નિ ।
ફલવર્તિં પુરા દદ્યાદથ બસ્તિં ચલાપહમ્ ॥

નિકુમ્ભકુમ્ભાગ્ન્યુરુબૂકધાવનીપુનર્નવં દારુ મહચ્ચ પઞ્ચકમ્ ।
ફલં ચ મૂત્રે ક્વથિતં સમસ્તુ તત્ ઘૃતં સતૈલં લવણાનિ પઞ્ચ ચ ॥

નિરૂહિતં ધન્વરસેન ભોજયેન્નિકુમ્ભતૈલેન તતો ઽનુવાસયેત્ ।
બલાં સરાસ્નાં ફલબિલ્વચિત્રકાન્ દ્વિપઞ્ચમૂલં કૃતમાલકાત્ ફલમ્ ॥

યવાન્ કુલત્થાંશ્ચ પચેજ્જલે રસઃ સમુસ્તપાઠેન્દ્રયવૈશ્ચ કલ્કવાન્ ।
સતૈલસર્પિર્ગુડસૈન્ધવો હિતઃ સદાતુરાણાં બલપુષ્ટિવર્ણદઃ ॥

તથાનુવાસ્યં મધુકેન સાધિતં ફલેન બિલ્વેન શતાહ્વયાથવા ।
સજીવનીયસ્તુ રસો ઽનુવાસને નિરૂહણે ચાલવણઃ શિશોર્હિતઃ ॥

નિરૂહબસ્તેર્નૈવાન્યત્ પથ્યં સ્થવિરબાલયોઃ ।
બલાઙ્ગવર્ધનં શીઘ્રમાદૃતો યોજયેદતઃ ॥