અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 5.4

અથાતો બસ્તિકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

બલાં ગુડૂચીં ત્રિફલાં સરાસ્નાં દ્વિપઞ્ચમૂલં ચ પલોન્મિતાનિ ।
અષ્ટૌ ફલાન્યર્ધતુલાં ચ માંસાત્ છાગાત્ પચેદપ્સુ ચતુર્થશેષમ્ ॥

પૂતો યવાનીફલબિલ્વકુષ્ઠવચાશતાહ્વાઘનપિપ્પલીનામ્ ।
કલ્કૈર્ગુડક્ષૌદ્રઘૃતઃ સતૈલૈર્યુક્તઃ સુખોષ્ણો લવણાન્વિતશ્ચ ॥

બસ્તિઃ પરં સર્વગદપ્રમાથીસ્વસ્થે હિતો જીવનબૃંહણશ્ચ ।
બસ્તૌ ચ યસ્મિન્ પઠિતો ન કલ્કઃ સર્વત્ર દદ્યાદમુમેવ તત્ર ॥

દ્વિપઞ્ચમૂલસ્ય રસો ઽમ્લયુક્તઃ સચ્છાગમાંસસ્ય સપૂર્વપેષ્યઃ ।
ત્રિસ્નેહયુક્તઃ પ્રવરો નિરૂહઃ સર્વાનિલવ્યાધિહરઃ પ્રદિષ્ટઃ ॥

બલાપટોલીલઘુપઞ્ચમૂલત્રાયાન્તકૈરણ્ડયવાત્ સુસિદ્ધાત્ ।
પ્રસ્થો રસાચ્છાગરસાર્ધયુક્તઃ સાધ્યઃ પુનઃ પ્રસ્થસમઃ સ યાવત્ ॥

પ્રિયઙ્ગુકૃષ્ણાઘનકલ્કયુક્તઃ સતૈલસર્પિર્મધુસૈન્ધવશ્ચ ।
સ્યાદ્દીપનો માંસબલપ્રદશ્ચ ચક્ષુર્બલં ચોપદધાતિ સદ્યઃ ॥

એરણ્ડમૂલાત્ત્રિપલં પલાશત્તથા પલાંશં લઘુપઞ્ચમૂલમ્ ।
રાસ્નાબલાછિન્નરુહાશ્વગન્ધાપુનર્નવારગ્વધદેવદારુ ॥

ફલાનિ ચાષ્ટૌ સલિલાઢકાભ્યાં વિપાચયેદષ્ટમશેષિતે ઽસ્મિન્ ।
વચાશતાહ્વાહપુષાપ્રિયઙ્ગુયષ્ટીકણાવત્સકબીજમુસ્તમ્ ॥

દદ્યાત્ સુપિષ્ટં સહતાર્ક્ષ્યશૈલમક્ષપ્રમાણં લવણાંશયુક્તમ્ ।
સમાક્ષિકસ્તૈલયુતઃ સમૂત્રો બસ્તિર્જયેલ્લેખનદીપનો ઽસૌ ॥

જઙ્ઘોરુપાદત્રિકપૃષ્ઠકોષ્ઠહૃદ્ગુહ્યશૂલં ગુરુતાં વિબન્ધમ્ ।
ગુલ્માશ્મવર્ધ્મગ્રહણીગુદોત્થાંસ્તાંસ્તાંશ્ચ રોગાન્ કફવાતજાતાન્ ॥

ચતુષ્પલે તૈલઘૃતસ્ય ભૃષ્ટઃ છાગાચ્છતાર્ધો દધિદાડિમામ્લઃ ।
રસઃ સપેષ્યો બલવણમાંસરેતોગ્નિતૈમિર્યશિરોરુજીષ્ટઃ ॥

યષ્ટ્યાહ્વયસ્યાષ્ટપલેન સિદ્ધં પયઃ શતાહ્વાફલપિપ્પલીભિઃ ।
યુક્તં સસર્પિર્મધુવાતરક્તવિસર્પવૈસ્વર્યહિતો નિરૂહઃ ॥

યષ્ઠ્યાહ્વલોધ્રાભયચન્દનૈશ્ચ શૃતં પયો ઽગ્ર્યં કમલોત્પલૈશ્ચ ।
સશર્કરાક્ષૌદ્રઘૃતં સુશીતં પિત્તામયાન્ હન્તિ સજીવનીયમ્ ॥

ગોપાઙ્ગનાચન્દનશીતપાકીદ્રાક્ષર્ધિકાશ્મર્યમધૂકસેવ્યૈઃ ।
પયઃ શૃતં શ્રાવણિમુદ્ગપર્ણીબલાસ્વગુપ્તામધુયષ્ટિકલ્કૈઃ ॥

ગોધૂમચૂર્ણૈશ્ચ પિચુપ્રમાણૈરિક્ષોવિદાર્યાશ્ચ રસેન યુક્તમ્ ।
તૈલેન યષ્ટીમધુસાધિતેન સિતોપલાક્ષૌદ્રઘૃતૈશ્ચ શીતઃ ॥

બસ્તિઃ પ્રશસ્તઃ સસમસ્તદેહદાહે સશૂલે ઽવયવાશ્રિતે વા ।
ગુલ્માતિસારભ્રમમૂત્રકૃચ્છ્રક્ષીણે ક્ષતૌજોબલસઙ્ક્ષયે ચ ॥

કોશાતકારગ્વધદેવદારુમૂર્વાશ્વદંષ્ટ્રાકુટજાર્કપાઠાઃ ।
પક્ત્વા કુલત્થાન્ બૃહતીં ચ તોયે રસસ્ય તસ્ય પ્રસૃતા દશ સ્યુઃ ॥

તાન્ સર્ષપૈલામદનૈઃ સકુષ્ઠૈરક્ષપ્રમાણૈઃ પ્રસૃતૈશ્ચ યુક્તાન્ ।
ક્ષૌદ્રસ્ય તૈલસ્ય ફલાહ્વયસ્ય ક્ષારસ્ય તૈલસ્ય ચ સાર્ષપસ્ય ॥

દદ્યાન્નિરૂહં કફરોગિતાય મન્દાગ્નયે ચાશનવિદ્વિષે ચ ॥

પુનર્નવૈરણ્ડવૃષાશ્મભેદવૃશ્ચીવભૂતીકબલાપલાશાન્ ।
દ્વિપઞ્ચમૂલં ચ પલાંશકાનિ ક્ષુણ્ણાનિ ધૌતાનિ ફલાનિ ચાષ્ટૌ ॥

બિલ્વં યવાઙ્કોલકુલત્થધાન્યફાનિ ચ સ્યુઃ પ્રસૃતોન્મિતાનિ ।
પયો જલદ્વ્યાઢકસાધિતં તત્ ક્ષીરાવશિષ્ટં શુચિવસ્ત્રપૂતમ્ ॥

વચાશતાહ્વામરદારુકુષ્ઠયષ્ટ્યાહ્વસિદ્ધાર્થકપિપ્પલીનામ્ ।
કલ્કૈર્યવાન્યા મદનૈશ્ચ યુક્તં નાત્યુષ્ણશીતં ગુડસૈન્ધવાક્તમ્ ॥

ક્ષૌદ્રસ્ય તૈલસ્ય ચ સર્પિષશ્ચ નવસ્ય યુક્તં પ્રસૃતિત્રયેણ ।
દદ્યાન્નિરૂહં વિધિના વિધિજ્ઞઃ સસર્વસંસર્ગકૃતામયઘ્નઃ ॥

અર્ધાર્ધવિહિતાન્ બસ્તીનતશ્ચિત્રાન્ પ્રવક્ષ્યતે ।
કોશાતકીદ્વયેક્ષ્વાકુફલજીમૂતવત્સકાઃ ॥

શ્યામાત્રિવૃતયોર્મૂલં તથા દન્તીદ્રવન્તિજમ્ ।
પ્રકીર્યા ચોદકીર્યા ચ ક્ષીરિણી નીલિનીફલમ્ ॥

સપ્તપાશઙ્ખિનીલોધ્રં ફલં કમ્પિલ્લકસ્ય ચ ।
સ્વકલ્કસૈન્ધવયુતાઃ પક્વાશયવિશોધનાઃ ॥

ઘાતકીપુષ્પતર્કારીજીવન્તીમૂલવત્સકાઃ ।
પ્રગ્રહઃ ખદિરઃ કુષ્ઠં શમી પિણ્ડીતકો યવાઃ ॥

પ્રિયઙ્ગુરર્કમૂલી ચ તરુણીજાતિયૂથિકાઃ ।
વટાદ્યાઃ કિંશુકં લોધ્રમિતિ સઙ્ગ્રાહિકા મતાઃ ॥

ગ્રાહી પ્રિયઙ્ગ્વમ્બષ્ઠાદિક્વાથકલ્કૈઃ ક્રમેણ ચ ।
ઊષકાદિપ્રતીવાપો લેખનસ્ત્રિફલારસઃ ।
મધુરક્વાથકલ્કેન સરસાજ્યેન બૃંહણઃ ॥

બદર્યૈરાવણીશેલુશાલ્મલીધન્વનાઙ્કુરાઃ ।
સમાક્ષિકાઃ ક્ષીરયુતાઃ સાસૃજઃ પિચ્છિલાઃ સ્મૃતાઃ ॥

કોલઙ્કતકકાણ્ડેક્ષુદર્ભપોટેક્ષુપાલિભિઃ ।
દાહઘ્નઃ સઘૃતક્ષીરો દ્વિતીયશ્ચન્દનાદિભિઃ ॥

મુષ્ટિઃ શાલ્મલિવૃન્તાનાં ક્ષીરસિદ્ધો ઘૃતાન્વિતઃ ।
હિતઃ પ્રવાહણે તદ્વદ્વૃન્તૈઃ શાલ્મલકસ્ય ચ ॥

કર્બુદારાઢકીનીપવિદુલૈઃ ક્ષીરસાધિતૈઃ ।
પરિકર્તે તથા વૃન્તૈઃ શ્રીપર્ણીકોવિદારજૈઃ ॥

પરિસ્રવે પયઃ સિદ્ધં સવૃશ્ચીવપુનર્નવમ્ ।
આખુકર્ણિકયા તદ્વત્તણ્ડુલીયકયુક્તયા ॥

અશ્વાવરોહકઃ કાકનાસારાજકશેરુકાઃ ।
સિદ્ધાઃ ક્ષીરે ઽતિયોગે સ્યુઃ ક્ષૌદ્રાઞ્જનઘૃતૈર્યુતાઃ ।
ન્યગ્રોધાદ્યૈશ્ચતુર્ભિશ્ચ વિધિનાપરઃ ॥

બૃહતી ક્ષીરકાકોલી પૃશ્નિપર્ણી શતાવરી ।
કાશ્મર્યબદરીમૂર્વાસ્તથોશીરપ્રિયઙ્ગવઃ ॥

જીવાદાને શૃતૌ ક્ષીરે દ્વૌ ઘૃતાઞ્જનસંયુતૌ ।
બસ્તી પ્રદેયૌ ભિષજા શીતૌ સમધુશકરૌ ।
ગોવ્યજામહિષીક્ષીરૈર્જીવનીયયુતૈરપિ ॥

શશૈણદક્ષમાર્જારમહિષાવ્યજશોણિતૈઃ ।
સદ્યસ્કૈર્મૃદિતૈર્બસ્તિર્જીવાદાને પ્રશસ્યતે ॥

અથેમાન્ સુકુમારાણાં નિરૂહાન્ સ્નેહનાન્ મૃદૂન્ ।
કર્મણા વિપ્લુતાનાં ચ વક્ષ્યામિ પ્રસૃતૈઃ પૃથક્ ॥

ક્ષીરાત્ દ્વૌ પ્રસૃતૌ કાર્યૈ મધુતૈલઘૃતાત્ત્રયઃ ।
ખજેન મથિતો બસ્તિર્વાતઘ્નો બલવર્ણકૃત્ ॥

એકૈકઃ પ્રસૃતસ્તૈલપ્રસન્નાક્ષૌદ્રસર્પિષામ્ ।
બિલ્વાદિમૂલક્વાથાત્ દ્વૌ કૌલત્થાદ્દ્વૌ સ વાતજિત્ ॥

પટોલનિમ્બપૂતીકરાસ્નાસપ્તચ્છદામ્ભસઃ ।
પ્રસૃતઃ પૃથગાજ્યાચ્ચ બસ્તિઃ સર્ષપકલ્કવાન્ ।
સપઞ્ચતિક્તો ઽભિષ્યન્દકૃમિકુષ્ઠપ્રમેહહા ॥

વિડઙ્ગત્રિફલાશિગ્રુફલમુસ્તાખુકર્ણિજાત્ ।
કષાયાત્ પ્રસૃતાઃ પઞ્ચ તૈલાદેકો વિમથ્ય તાન્ ।
નિરૂહઃ કૃમિહા વેલ્લપિપ્પલીકલ્કયોજીતઃ ॥

પયસ્યેક્ષુસ્થિરારાસ્નાવિદારીક્ષૌદ્રસર્પિષામ્ ।
એકૈકઃ પ્રસૃતો બસ્તિઃ કૃષ્ણાકલ્કો વૃષત્વકૃત્ ॥

ચત્વારસ્તૈલગોમૂત્રદધિમણ્ડામ્લકાઞ્જિકાત્ ।
પ્રસૃતાઃ સર્ષપૈઃ પિષ્ટૈર્વિટ્સઙ્ગાનાહભેદનઃ ॥

શ્વદંષ્ટ્રાશ્મભિદેરણ્ડક્વાથતૈલસુરાસવાત્ ।
પ્રસૃતાઃ પઞ્ચ ચપલાકૌન્તીયષ્ટ્યાહ્વકલ્કવાન્ ।
બસ્તિઃ કવોષ્ણઃ સાહાને મૂત્રકૃચ્છ્રે વરો મતઃ ॥

મૃદુબસ્તિજડીભૂતે તીક્ષ્ણો ઽન્યો બસ્તિરિષ્યતે ।
તીક્ષ્ણૈર્વિકર્ષિતે સ્નિગ્ધો મધુરઃ શિશિરો મૃદુઃ ॥

તીક્ષ્ણત્વં મૂત્રબિલ્વાગ્નિલવણક્ષારસર્ષપૈઃ ।
પ્રાપ્તકાલં વિધાતવ્યં ક્ષીરાજ્યાદ્યૈસ્તુ માર્દવમ્ ॥

બલકાલદોષરોગપ્રકૃતીઃ પ્રવિભજ્ય યોજિતો બસ્તિઃ ।
સ્વઃ સ્વૈરૌષધવર્ગૈઃ સ્વાન્ સ્વાન્ રોગાન્ નિવતયતિ ॥

ઉષ્ણાર્તાનાં શીતાન્ શીતાર્તાના તથા સુખોષ્ણાંશ્ચ ।
તદ્યોગ્યૌષધયુક્તાન્ બસ્તીન્ સન્તર્ક્ય યુઞ્જીત ॥

બસ્તીન્ન બૃંહણીયાન્ દદ્યાદ્વ્યાધિષુ વિશોધનીયેષુ ।
મેદસ્વિનો વિશોધ્યા યે ચ નરાઃ કુષ્ઠમેહાર્તાઃ ॥

ન ક્ષીણક્ષતદુર્બલમૂર્છિતકૃશશુષ્કશુદ્ધદેહાનામ્ ।
દદ્યાદ્વિશોધનીયાન્ દોષનિબદ્ધાયુષો ય ચ ॥