અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 5.1

અથાતો વમનકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

વમનદ્રવ્યાણાં મદનજીમૂતકેક્ષ્વાકુદ્વિકોશાતકીકુટજફલાનિ શ્રેષ્ઠાનિ તેષ્વપિ મદનફલમ્ ॥

દોષદૂષ્યાદિવશાચ્ચૈષામેતત્કલ્પનાનાં ચ પ્રાધાન્યમ્ ॥

દોષાદીનામેવ ચાતિબહ્વવસ્થાભેદાદ્વમનાદિષુ કલ્પનાનાં વ્યાપદાં સાધનાનાં ચ યદસઙ્ખ્યેયત્વમતો બુદ્ધિમતાં વિકલ્પમાર્ગપ્રદર્શનાર્થમુદાહરણમાત્રં કલ્પસિદ્ધિસ્થાનમુપદેક્ષ્યતે ॥

અથ વસન્તગ્રીષ્મયોરન્તરે પ્રશસ્તે ઽહનિ મુહૂર્તે ચ નાતિહરિતપાણ્ડૂનિ મદનફલાન્યાદાય તાનિ પ્રમૃજ્ય કુશમૂટકે બધ્વા ગોમયેનાલિપ્ય યવબુસમાષશાલિવ્રીહિકુલત્થમુદ્ગાન્યતમરાશાવષ્ટરાત્રમુષિતાન્યુદ્ધૃત્યાતપે શોષયેત્ ।
સુશુષ્કાણાં પિપ્પલીરુદ્ વૃત્ય દધિઘૃતમધુપલલમૃદિતાઃ પુનઃ શોષયિત્વા નવં કલશમરજસ્કમાકણ્ઠં પૂરયિત્વા સુગુપ્તં નિધાપયેત્ ॥

તતઃ પ્રયોગકાલે તાસાં ફલપિપ્પલીનામન્તર્નખમુષ્ટિં યાવદ્વા સાધુ મન્યેત તાવજ્જર્જરીકૃત્ય યષ્ટીમધુકકષાયે કોવિદારકચ્છુદારનીપવિદુલબિમ્બીશણપુષ્પીસદાપુષ્પીપ્રત્યક્પુષ્પ્યન્યતમકષાયે વા રાત્રિમુષિતં વિમૃદિતં પૂતં સૂત્રોક્તવિધિના પાયયેત્ ।
શ્લેષ્મજ્વરગુલ્મપ્રતિશ્યાયાન્તર્વિદ્રધિષુ વિશેષેણ પુનઃ પુનરાપિત્તાગમનાત્ ।
તેન સાધુ વમતિ ॥

ફલપિપ્પલીનાં ચૂર્ણં વા સ્વક્વાથભાવિતં ત્રિભાગત્રિફલાચૂર્ણં કોવિદારાદિનિર્યૂહેણ બલવત્કફપ્રસેકાપચ્યર્બુદગ્રન્થિજ્વરોદરારોચકેષુ પિબેત્ ॥

ફલમજ્જચૂર્ણં વા જીમૂતાદિનિર્યૂહેણ પિત્તે કફસ્થાનગતે ॥

ફલમજ્જસિદ્ધં વા પયસ્તસ્મિન્નેવ વા યવાગૂમધોભાગે રક્તપિત્તે હૃદ્દાહે ચ ॥

તસ્ય વા પયસઃ શીતસ્ય સન્તાનિકાઞ્જલિં પિત્તે પ્રકુપિતે ઉરસિ કણ્ઠે હૃદયે ચ તનુકફોપદિગ્ધે ॥

તજ્જં વા દધિ દધ્યુત્તરં વા કફચ્છર્દિપ્રસેકતમકેષુ ।
તસ્માદ્વા પયસો નવનીતમુત્પન્નં ફલાદિષટ્કક્વાથસિદ્ધં કફાભિભૂતે ઽગ્નૌ શુષ્યચ્છરીરે ચ ॥

ફલમજ્જચૂર્ણમિશ્રેણ વારગ્વધાદિ દ્રવ્યાણાં ઘોણ્ટનિમ્બબાણવર્જાનાં સસોમવલ્કપઞ્ચકોલકાનામન્યતમસ્ય નિર્યૂહેણ સાધિતં લેહમુપયુઞ્જીત ॥

ફલમજ્જચૂર્ણમિશ્રેણ વા રેણુકૈલાશતાહ્વાકુસ્તુમ્બુરુતગરકૃષ્ઠત્વક્ચોરકમરુબકાગરુગુગ્ગુલુવાલકશ્રીવેષ્ટકપરિપેલવમાંસીશૈલેયસ્થૌણેયકસુરસારેવતપૂત્યશોકરોહિણીનાં દ્વાવિંશતેરન્યતમસ્ય કષાયેણ સાધિતામુત્કારિકાં મોદકં વા ભક્ષયેત્ ॥

ફલપિપ્પલીસ્વરસકષાયપરિપીતૈર્વા તિલશાલિતણ્ડુલપિષ્ટૈસ્તત્કષાયોપસૃષ્ટૈઃ સુરસાદિદ્રવ્યાન્યતમનિર્યૂહોપસૃષ્ટૈર્વા શષ્કુલીરપૂપાનન્યાન્ વા ભક્ષ્યાન્ સાધયિત્વા ભક્ષયેત્ ॥

ફલપિપ્પલીનાં વા ભલ્લાતકવિધિસ્રુતં સ્વરસમાદર્વીપ્રલેપાત્ પક્ત્વા લેહયેત્ ।
અન્નપાનેષુ વા તં લેહમવચારયેત્ ।
તત્કષાયૈરેવ ચાન્નપાનાનિ કલ્પયેત્ ॥

ફલમજ્જક્વાથં વા વત્સકાદિપ્રતિવાપં નિમ્બરૂપિકાન્યતરકષાયોપસર્જનં સન્તર્પણોત્થસર્વશ્લેષ્મવ્યાધિહરમ્ ॥

ફલપિપ્પલીનાં વા ફલાદિનિર્યૂહેણૈકવિંશતિકૃત્વઃ સુભાવિતાનાં કુસુમરજઃસદૃશેન ચૂર્ણેનાવચૂર્ણયેત્ સરસિ સરોરુહં બૃહત્સાયાહ્ને તદ્રાત્રિમુષિતં પ્રભાતે પુનરવચૂર્ણિતમુદ્ વૃત્ય હરિદ્રાકૃસરાક્ષરિયવાગૂનામન્ય તમં સૈન્ધવગુડફાણિતોપેતમાકણ્ઠં પીતવાનુપજિઘ્રેત્ ।
સુકુમારઃ સમુચિતસુરભિર્ગન્ધસમ્પદુત્ક્લિષ્ટકફપિત્તો ભેષજદ્વેષી ચ તથા હિ સુખેન છર્દયતિ ॥

એતેન સર્વમાલ્યગન્ધપ્રાવરણપટા વ્યાખ્યાતાઃ ।
એવમેવ ચ ફલાભાવે મદનપુષ્પાણિ શલટૂનિ ચ કલ્પયેત્ ।
ઇતિ ફલવિધાનમુક્તમ્ ॥

એવં ચ જીમૂતાદીનપિ કલ્પયેત્ ।
વિશેષતસ્તુ જ્વરશ્વાસહિધ્માદિષુ જીમૂતકમ્ ॥

તત્ર પુષ્પેષુ ક્ષીરમ્ ।
ફલેષુ ક્ષીરપેયામ્ ।
લોમશેષુ સન્તાનિકામ્ ।
નિર્લોમકેષુ દધિ દધ્યુત્તરં વા ।
હરિતપાણ્ડુષુ ક્ષીરં દધ્યમ્લં વા ।
તત્કષાયસંસૃષ્ટાં પર્યાગતાનાં જીર્ણાનાં જીમૂતકફલાનાં શુષ્કાણાં ચૂર્ણં પયસા વાતપિત્તે પિબેત્ ॥

દ્વિત્રાણિ વાપોથ્યારગ્વધાદીનાં નવાનામન્યતમસ્ય પટોલ્યા વા નિર્યૂહેણાસુતાનિ મથિત્વા પિત્તશ્લેષ્મજે જ્વરે ।
જીમૂતચૂર્ણં કલ્કં વા શીતામ્બુના પિત્તજે ।
તદેવોષ્ણેન વાતકફજે કફજે વા ॥

જીવકર્ષભકેક્ષુશતાવરીણામન્યતમસ્ય સ્વરસેન વાતપિત્તજે ।
અથવા પૂર્વવત્ સિદ્ધં ઘૃતમ્ ॥

ઇક્ષ્વાકુસ્તુ વિશેષેણ કાસશ્વાસજ્વરચ્છર્દિવિષશ્લેષ્મરોગેષૂપયોજ્યઃ ।
તસ્યાપુષ્પફલસ્ય પ્રવાલૈઃ શૃતં ક્ષીરમુદ્રિક્તપિત્તે કફજ્વરે ॥

પુષ્પાદિષુ ચ સુતરાં જીમૂતવત્ પ્રયોગાઃ ।
ઇક્ષ્વાકુફલસ્વરસં વા ત્રિગુણક્ષીરસાધિતમુરસ્થિતે કફે પીનસે સ્વરસાદે વા વમનાર્થી પિબેત્ ।
જીર્ણે વા સમુદ્વૃતબીજે ક્ષીરં પ્રક્ષિપેત્ ।
તત્ર જાતં દધિ શ્લેષ્મકાસશ્વાસચ્છર્દિષુ ॥

ઇક્ષ્વાકુબીજાનિ વા છાગક્ષીરભાવિતાનિ વિષગુલ્મોદરગરગણ્ડગ્રન્થ્યર્બુદશ્લીપદેષુ ઇક્ષ્વાકુફલમધ્યં વા મસ્તુના કુષ્ઠવિષપાણ્ડ્વામયેષુ ।
તદ્વિપક્વં વા તક્રં સમધુસૈન્ધવમ્ ।
તદેવ વા મધ્યં સગુડપલલં ભક્ષયેત્ ॥

ઇક્ષ્વાકુફલતૈલં વા પિબેત્ ।
તત્ફલસ્વરસભાવિતૈર્વા સક્તુભિર્મન્થં શ્લેષ્મજ્વરકાસકણ્ઠરોગારોચકેષુ ।
ઇક્ષ્વાકુકલ્કં વા માંસરસેન વાતકફગુલ્મપ્રસક્તજ્વરેષુ ॥

બિલ્વમૂલદ્વિપ્રસ્થક્વાથેન વા તુમ્બીબીજાનિ ક્વાથયેત્ તતસ્તસ્મિન્ ત્રિભાગેન ઘૃતમ્ ।
ઘૃતસમાનિ ચ પિષ્ટ્વા તુમ્બીબીજાનિ ।
તદર્ધાંશાનિ ચ પ્રત્યેકં જીમૂતમહાજાલિનીવત્સકકૃતવેધનાનિ ।
ક્વાથતુલ્યમાવપેત્ ત્રિકટુકમ્ ।
પુનરધિશ્રિત્ય લેહં સાધયેત્તમવલિહ્ય પ્રમથ્યામનુપિબેત્ ॥

અયમેવ ચ કલ્પઃ કાશ્મર્યાદિષુ ચતુર્ષુ મહાપઞ્ચમૂલાઙ્ગેષુ પૃથક્ પૃથગુક્તો વેદિતવ્યઃ ॥

ધામાર્ગવો વિશેષેણ ગરગુલ્મોદરકાસકફસઞ્ચયોત્થરોગેષુ સ્થિરેષુ ગુરુષુ ચ શ્લેષ્માશયસ્થે વાતશ્લેષ્મણિ ચ કણ્ઠાશ્રયે પ્રકલ્પ્યઃ ।
જીવનીયાન્યતમચૂર્ણસંયુક્તાન્ સમધુશર્કરાંસ્તત્કષાયૈર્લેહાન્ પિત્તોપસર્જને શ્લેષ્મણિ વિદધ્યાત્ ॥

સુમનઃસૌમનસ્યાયનીહરિદ્રાચોરકહૈમવતીમહાસહાક્ષુદ્રસહાવૃશ્ચીવબિમ્બીપુનર્નવકાસમર્દાન્યતમકષાયેણ વા ધામાર્ગવફલમેકં દ્વે વા મનોવિકારેષુ ॥

કૃતવેધનમત્યર્થકટુતીક્ષ્ણોષ્ણં સુતરાં ગરોદરગુલ્મપ્લીહપાણ્ડુરોગશ્વયથુષુ કલ્પયેત્ ॥

કુટજફલં પુનઃ સુકુમારેષૂલ્બણાસ્રપિત્તકફેષુ વાતશોણિતવિસર્પજ્વરકુષ્ઠાદિષુ ચ યોજયેત્ ।
કુટજફલચૂર્ણાન્યર્કક્ષીરેણ સપ્તાહં ભાવયિત્વા જીવકકષાયેણ પિબેત્ ।
ફલજીમૂતકેક્ષ્વાકુજીવન્તીમૂલાન્યતમકષાયેણ વા સર્ષપમધૂકલવણાન્યતમામ્ભસા વા કુટજફલચૂર્ણં કૃસરયા વા વમનાય કલ્પયેદિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

વમનાનાં દિગિત્યેષા સુતરામુપયોગિનામ્ ।
બીજેનાનેન મતિમાનન્યાનપિ ચ કલ્પયેદિતિ ॥