અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.2

અથાતો જીર્ણજ્વરચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

દેહધાત્વબલત્વેન જ્વરો જીર્ણો ઽનુવર્તતે ॥

રૂક્ષં હિ તેજો જ્વરકૃત્તેજસા રૂક્ષિતસ્ય ચ ।
વમનસ્વેદકાલામ્બુકષાયલઘુભોજનૈઃ ॥

યઃ સ્યાદતિબલો ધાતુઃ સહચારી સદાગતિઃ ।
તસ્ય સંશમનં સર્પિર્દીપ્તસ્યેવામ્બુ વેશ્મનઃ ॥

વાતપિત્તજિતામગ્ન્યં સંસ્કારમનુરુધ્યતે ।
સુતરાં તદ્ધ્યતો દદ્યાદ્યથાસ્વૌષધસાધિતમ્ ॥

વિપરીતં જ્વરોષ્માણં જયેત્ પિત્તં ચ શૈત્યતઃ ।
સ્નેહાદ્વાતં ઘૃતં તુલ્યં યોગસંસ્કારતઃ કફમ્ ॥

પૂર્વે કષાયાઃ સઘૃતાઃ સર્વે યોજ્યા યથામલમ્ ।
ત્રિફલાપિચુમન્દત્વઙ્મધુકં બૃહતીદ્વયમ્ ।
સમસૂરદલં ક્વાથઃ સઘૃતો જ્વરકાસહા ॥

નિદિગ્ધિકાતામલફીત્રાયમાણાકલિઙ્ગકૈઃ ।
કૃષ્ણાંશુમત્યતિવિષાકટુકાસેવ્યચન્દનૈઃ ॥

ધાત્રીબિલ્વઘનદ્રાક્ષાસારિવાભિશ્ચ સાધિતમ્ ।
હન્તિ સદ્યો ઘૃતં જીર્ણજ્વરં કાસં હલીમકમ્ ।
અરુચિં વિષમં વહ્નિં યક્ષ્માણં ચ નવોત્થિતમ્ ॥

વાસાગુડૂચીત્રિફલાત્રાયમાણાયવાસકાત્ ।
ક્વાથે ક્ષીરે ચ વિપચેત્ જ્વરઘ્નં કલ્કિતૈર્ઘૃતમ્ ।
પિપ્પલીમુસ્તમૃદ્વીકાચન્દનોત્પલનાગૈરઃ ॥

બલાદુરાલભામુસ્તાત્રાયતીનિમ્બપર્પટમ્ ।
પઞ્ચમૂલદ્વયં યચ્ચ ક્વાથયિત્વા ઘૃતં પચેત્ ।
સક્ષીરં કલ્કિતૈર્દ્રાક્ષામેદામલકપૌષ્કરૈઃ ॥

શઠીતામલકીયુક્તૈસ્તચ્ચ જ્વરહરં પરમ્ ।
ક્ષયકાસશિરઃપાર્શ્વહૃચ્છૂલાંસાભિતાપનુત્ ॥

કુલત્થકોલત્રિફલાદશમૂલયવાન્ પચેત્ ।
દ્વિપલાન્ સલિલદ્રોણે પૂતે પિષ્ટ્વાક્સકાન્ ક્ષિપેત્ ॥

પઞ્ચકોલકસપ્તાહ્વવયસ્થાનિમ્બતુમ્બુરૂન્ ।
શઠીપુષ્કરમૂલાર્કમૂલપ્રતિવિષાવચાઃ ॥

કિરાતતિક્તકં મુસ્તં કર્કટાખ્યાં દુરાલભામ્ ।
નક્તમાલમુભે પાઠે કટુકાશિગ્રુતેજનીઃ ॥

સોમવલ્કદ્વિરજનીકણ્ટકીકણ્ટકારિકાઃ ।
પટોલહિઙ્ગુગોજિહ્વાકેબુકં મદનાજ્ઝટા ॥

લવણાનિ પલાંશાનિ ક્ષારાનર્ધપલોન્મિતાન્ ।
પ્રસ્થં ચાજ્યસ્ય તત્સિદ્ધં દીપનં કફવાતજિત્ ॥

હૃત્પ્લીહગ્રહણીગુલ્મકાસશ્વાસાર્શસાં હિતમ્ ।
દીર્ઘજ્વરાભિભૂતાનાં જ્વરિણામમૃતોપમમ્ ॥

મઞ્જિષ્ઠાતિવિષાપથ્યાવચાનાગરરોહિણીઃ ।
દેવદારુ હરિદ્રાં ચ દ્રોણે ઽપાં પાલિકાન્ પચેત્ ।
ક્વાથે ઽસ્મિન્ સાધયેત્ પિષ્ટૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પિચૂન્મિતૈઃ ॥

શૃઙ્ગવેરકણાહિઙ્ગુદ્વિક્ષારપટુપઞ્ચકૈઃ ।
તત્કફાવૃતસર્વોત્થજ્વરિણામમૃતોપમમ્ ॥

વર્ધ્મહિધ્મારુચિશ્વાસકાસપાણ્ડુવિકારિણામ્ ।
ગલગ્રહ (ગ્રન્થિ) પ્રમેહાર્શઃ પ્લીહાપસ્મારશોફિનામ્ ।
ઉદાવર્તપરીતાનાં મન્દાગ્નિકૃમિકોષ્ઠિનામ્ ॥

ગુડૂચ્યા રસકલ્કાભ્યાં ત્રિફલાયા વૃષસ્ય ચ ।
મૃદ્વીકાયા બલાયાશ્ચ સિદ્ધાઃ સ્નેહા જ્વરચ્છિદઃ ॥

જીર્ણે ઘૃતે ચ ભુઞ્જીત મુદુમાંસરસૌદનમ્ ।
બલં હ્યલં દોષહરં પરં તચ્ચ બલપ્રદમ્ ॥

કફપિત્તહરા મુદ્ગકારવેલ્લાદિજા રસાઃ ।
પ્રાયેણ તસ્માન્ન હિતા જીર્ણે વાતોત્તરે જ્વરે ।
શૂલોદાવર્તવિષ્ટમ્ભજનના જ્વરવર્ધનાઃ ॥

ન શામ્યત્યેવમપિ ચેજ્જ્વરઃ કુર્વીત શોધનમ્ ।
શોધનાર્હસ્ય વમનં પ્રાગુક્તં તસ્ય યોજયેત્ ।
આમાશયગતે દોષે બલિનઃ પાલયન્ બલમ્ ॥

સન્તર્પણોત્થે વમનં પિપ્પલીલવણામ્બુના ।
શર્કરામાક્ષિકામ્ભોભિર્દાહતૃષ્ણોલ્બણે જ્વરે ॥

પક્વે તુ શિથિલે દોષે જ્વરે વા વિષમદ્યજે ।
મોદકં ત્રિફલાશ્યામાત્રિવૃત્પિપ્પલિકેસરૈઃ ॥

સસિતામધુભિર્દદ્યાદ્વ્યોષાદ્યં વા વિરેચનમ્ ।
દ્રાક્ષાધાત્રીરસં તદ્વત્સદ્રાક્ષાં વા હરીતકીમ્ ।
રસમામલકાનાં વા ઘૃતભૃષ્ટં જ્વરાપહમ્ ॥

લિહ્યાદ્વા ત્રિવૃતશ્ચૂર્ણં કૃષ્ણાત્રિફલયોસ્તથા ।
સર્પિર્મધુભ્યાં ત્રિફલાં પિબેદ્રાક્સારસેન વા ॥

આરગ્વધં વા પયસા મૃદ્વીકાનાં રસેન વા ।
ત્રિફલાં ત્રાયમાણાં વા પયસા જ્વરિતઃ પિબેત્ ॥

સઘૃતં ત્રિફલાક્વાથં સર્પિષા વા વિના શૃતમ્ ।
પયો ઽનુપાનમુષ્ણં વા મૃદ્વીકાસ્વરસં પિબેત્ ।
વિરિક્તાનાં ચ સંસર્ગી મણ્ડપૂર્વા યથાક્રમમ્ ॥

ચ્યવમાનં જ્વરોત્ક્લિષ્ટમુપેક્ષેત મલં સદા ।
પક્વો ઽપિ હિ વિકુર્વીત દોષઃ કોષ્ઠે કૃતાસ્પદઃ ॥

અતિપ્રવર્તમાનં વા પાચયન્ સઙ્ગ્રહં નયેત્ ॥

આમસઙ્ગ્રહણે દોષા દોષોપક્રમ ઈરિતાઃ ॥

પાયયેદ્દોષહરણં મોહાદામજ્વરે તુ યઃ ।
પ્રસુપ્તં કૃષ્ણસર્પં સ કરાગ્રેણ પરામૃશેત્ ॥

જ્વરક્ષીણસ્ય ન હિતં વમનં ન વિરેચનમ્ ।
કામં તુ પયસા તસ્ય નિરૂહૈર્વા હરેન્મલાન્ ॥

ક્ષીરોચિતસ્ય પ્રક્ષીણશ્લેષ્મણો દાહતૃઙ્વતઃ ।
ક્ષીરં પિત્તાનિલાર્તસ્ય પથ્યમપ્યતિસારિણઃ ॥

તદ્વપુર્લંઘનોત્તપ્તં પ્લુષ્ટં વનમિવાગ્નિના ।
દિવ્યામ્બુ જીવયેત્તસ્ય જ્વરં ચાશુ નિયચ્છતિ ॥

સંસ્કૃતં શીતમુષ્ણં વા તસ્માદ્ધારોષ્ણમેવ વા ।
વિભજ્ય કાલે યુઞ્જીત જ્વરિણં હન્ત્યતો ઽન્યથા ॥

પયઃ સશુણ્ઠીખર્જૂરમૃદ્વીકાશર્કરાઘૃતમ્ ।
શૃતશીતં મધુયુતં તૃડ્દાહજ્વરનાશનમ્ ॥

તદ્વદ્દ્રાક્ષાબલાયષ્ટીસારિબાકણચન્દનૈઃ ।
ચતુર્ગુણેનામ્ભસા વા પિપ્પલ્યા વા શૃતં પિબેત્ ॥

કાસાચ્છ્વાસાચ્છિરશ્શૂલાન્ પાર્શ્વશૂલાચ્ચિરજ્વરાત્ ।
મુચ્યતે જ્વરિતઃ પીત્વા પઞ્ચમૂલીશૃતં પયઃ ॥

શૃતમરેણ્ડમૂલેન બાલવિલ્વેન વા જ્વરાત્ ।
ધારોષ્ણં વા પયઃ પીત્વા વિબદ્ધાનિલવર્ચસઃ ।
સરક્તપિચ્છાતિસૃતેઃ સતૃટ્શૂલપ્રવાહિકાત્ ॥

સિદ્ધં શુણ્ઠીબલાવ્યાઘ્નીગોકણ્ટકગુડૈઃ પયઃ ।
શોફમૂત્રશકૃદ્વાતવિબન્ધજ્વરકાસજિત્ ॥

વૃશ્ચીવબિલ્વવર્ષાભૂસાધિતં જ્વરશોફનુત્ ।
શિંશિપાસારસિદ્ધં ચ ક્ષીરમાશુ જ્વરાપહમ્ ॥

નિરૂહસ્તુ બલં વહ્નિં વિજ્વરત્વં મુદં રુચિમ્ ।
દોષે યુક્તઃ કરોત્યાશુ પક્વે પક્વાશયં ગતે ॥

પિત્તં વા કફપિત્તં વા પક્વાશયગતં હરેત્ ।
સ્રંસનં ત્રીનપિ મલાન્ બસ્તિઃ પક્વાશયાશ્રયાન્ ॥

પ્રક્ષીણકફપિત્તસ્ય ત્રિકપૃષ્ઠકટીગ્રહે ।
દીપ્તાગ્નેર્બદ્ધશકૃતઃ પ્રયુઞ્જીતાનુવાસનમ્ ॥

પટોલનિમ્બચ્છદનકટુકાચતુરઙ્ગુલૈઃ ।
સ્થિરાબલાગોક્ષુરકમદનોશીરવાલકૈઃ ॥

પયસ્યર્ધોદકે ક્વાથં ક્ષીરશેષં વિમિશ્રિતમ્ ।
કલ્કિતૈર્મુસ્તમદનકૃષ્ણામધુકવત્સકૈઃ ।
બસ્તિં મધુઘૃતાભ્યાં ચ પીડયેજ્જ્વરનાશનમ્ ॥

ચતસ્રઃ પર્ણિનીર્યષ્ટીફલોશીરનૃપદ્રુમાન્ ।
ક્વાથયેત્ કલ્કયેદ્યષ્ટીશતાહ્વાફલિનીફલમ્ ।
મુસ્તં ચ બસ્તિઃ સગુડક્ષૌદ્રસર્પિર્જ્વરાપહઃ ॥

ત્રાયમાણામૃતાયષ્ટીમદનાંશુમતીદ્વયૈઃ ।
સબલાચન્દનવૃષૈર્જાઙ્ગલૈશ્ચ મૃગદ્વિજૈઃ ॥

ક્વાથે કૃતે ક્ષિપેત્ પિષ્ટ્વા ફલયષ્ટીકણાઘનમ્ ।
સ સદ્યો જ્વરહા બસ્તિઃ સાજ્યક્ષૌદ્રો ઽલ્પસૈન્ધવઃ ॥

આમ્રાદીનાં ત્વચં શઙ્ખં ચન્દનં મધુકોત્પલમ્ ।
સ્વર્ણગૌરિકમાઞ્જિષ્ઠામૃણાલાઞ્જનપદ્મકમ્ ॥

ક્ષીરેણ કલ્કિતં બસ્તિં શીતં સમધુશર્કરમ્ ।
દાહજ્વરહરં દદ્યાત્સિદ્ધં તૈશ્ચાનુવાસનમ્ ॥

જીવન્તીં મદનં મેદાં પિપ્પલીં મધુકં વચામ્ ।
ઋદ્ધિં રાસ્નાં બિલ્વં શતપુષ્પાં શતાવરીમ્ ॥

પિષ્ટ્વા ક્ષીરં જલં સર્પિસ્તૈલં ચૈકત્ર સાધિતમ્ ।
જ્વરે ઽનુવાસનં કુર્યાત્તથા સ્નેહં યથામલમ્ ॥

ચન્દનાગરુકાશ્મર્યપટોલમદનોત્પલૈઃ ।
પટોલારિષ્ટમદનગુડૂચીમધુકૈરપિ ।
યે ચ સિદ્ધિષુ વક્ષ્યન્તે બસ્તયો જ્વરનાશનાઃ ॥

શિરોરુગ્ગૌરવશ્લેષ્મહરમિન્દ્રિયબોધનમ્ ।
જીર્ણજ્વરે રુચિકરં દદ્યાન્નસ્યં વિરેચનમ્ ।
સ્નૈહિકં શૂન્યશિરસો દાહાર્તે પિત્તનાશનમ્ ॥

ધૂમગણ્ડૂષકવલાન્ યથાદોષં ચ કલ્પયેત્ ।
પ્રતિશ્યાયાસ્યવૈરસ્યશિરઃ કણ્ઠામયાપહાન્ ॥

અરુચૌ માતુલુઙ્ગસ્ય કેસરં સાજ્યસૈન્ધવમ્ ।
ધાત્રીદ્રાક્ષાસિતાનાં વા કલ્કમાસ્યેન ધારયેત્ ॥

યથોપશયસંસ્પર્શાન્ શીતોષ્ણદ્રવ્યકલ્પિતાન્ ।
અભ્યઙ્ગાલેપસેકાદીન્ જ્વરે જીર્ણે ત્વગાશ્રિતે ।
કુર્યાદઞ્જનધૂપાંશ્ચ તથૈવાગન્તુજે ઽપિ તાન્ ॥

દાહે સહસ્રધૌતેન સર્પિષાભ્યઙ્ગમાચરેત્ ॥

સૂત્રોક્તૈશ્ચ ગણૈસ્તૈસ્તૈર્મધુરામ્લકષાયકૈઃ ।
દૂર્વાદિભિર્વા પિત્તઘ્નૈઃ શોધનાદિગણોદિતૈઃ ॥

શીતવીર્યૈર્હિમસ્પર્શૈઃ ક્વાથકલ્કીકૃતૈઃ પચેત્ ।
તૈલં સક્ષીરમભ્યઙ્ગાત્સદ્યો દાહજ્વરાપહમ્ ॥

ચન્દનં મધુકં કાલા દ્રાક્ષા મધુરસા નિશા ।
તત્સિદ્ધં પૂર્વવત્તૈલં દાહજ્વરહરં પરમ્ ॥

શિરો ગાત્રં ચ તૈરેવ નાતિપિષ્ટૈઃ પ્રલેપયેત્ ।
તત્ક્વાથેન પરીષેકમવગાહં ચ યોજયેત્ ।
તથારનાલસલિલક્ષીરશુક્તઘૃતાદિભિઃ ॥

કપિત્થમાતુલુઙ્ગામ્લવિદારીલોધ્રદાડિમૈઃ ।
બદરીપલ્લવોત્થેન ફેનેનારિષ્ટકસ્ય વા ॥

કર્પૂરપદ્મકોશીરકાલીયામ્બુકુચન્દનૈઃ ।
તુઙ્ગપ્રિયઙ્ગુશૈવાલકમલોત્પલકર્દમૈઃ ॥

વેત્રાગ્રલોધ્રપુણ્ડ્રાહ્વૈરારનાલેન કલ્કિતૈઃ ।
લેપા વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈર્વા દાહઘ્ના વર્ણકારિણઃ ॥

ધાત્રીત્વક્પત્રનલદશઙ્ખવ્યાઘ્રનખોત્પલૈઃ ।
ચન્દનાઞ્જનમુસ્તૈશ્ચ સવૃક્ષામ્લામ્લવેતસૈઃ ॥

સજીવકૈઃ સમધુકૈઃ સપલાશૈઃ સદાડિમૈઃ ।
બીજપૂરરસક્ષૌદ્રશુક્તયુક્તૈઃ પ્રલેપિતૈઃ ॥

શિરસ્યઙ્ગે ચ તૃટ્છર્દિદાહમોહશિરોરુજઃ ।
નશ્યન્તિ ગણ્ડાઃ પિટકાઃ પ્રલાપશ્ચ જ્વરાર્તિજઃ ॥

ગૌરામલકકલ્કશ્ચ સામ્લઃ સાજ્યશ્ચ તદ્ગુણઃ ।
મધૂકમધુકોદીચ્યનીલોત્પલમધૂલિકાઃ ॥

જયન્તિ મધુસર્પિર્ભ્યાં લીઢા દાહજ્વરભ્રમાન્ ।
કાસાસૃક્પિત્તવીસર્પશ્વાસહિધ્માવમીરપિ ॥

વામ્યં ચ વામયેદાશુ શીતેન મધુવારિણા ।
યો વર્ણિતઃ પિત્તહરો દોષોપક્રમણે ક્રમઃ ।
તં ચ શીલયતઃ શીઘ્રં સદાહો નશ્યતિ જ્વરઃ ॥

વલ્લકીમધુરં ગીતં ચન્દ્રિકા હર્મ્યમસ્તકમ્ ।
હરન્તિ દાહં હારાશ્ચ હરિચન્દનશીતલાઃ ॥

દાહં મન્દાનિલોદ્ધૂતાઃ કુલ્યાઃ સલિલમાલિનઃ ।
ચલત્પ્રવાલાઙ્ગુલિભિસ્તર્જયન્તિ મહાદ્રુમાઃ ॥

વાચઃ શિશૂનામવ્યક્તા યોષિતો મદનાતુરાઃ ।
દાહં નિર્ભત્સયન્ત્યાશુ સજ્જનાનાં ચ સૂનૃતાઃ ॥

રુચિભેદાનુરોધેન નાનાશક્તિસમન્વિતઃ ।
દાહશીતજ્વરહરઃ કાન્તાકાન્તાઙ્ગસઙ્ગમઃ ।
દાહશીતવ્યુપશમે તાસ્તતો ઽપનયેત્ પુનઃ ॥

વીર્યોષ્ણૈરુષ્ણસંસ્પર્શૈસ્તગરાગરુકુઙ્કુમૈઃ ।
કુષ્ઠસ્થૌણેયશૈલેયસરલામરદારુભિઃ ॥

નખરાસ્નાપુરવચાચણ્ડલૌદ્વયચોરકૈઃ ।
પૃથ્વીકાશિગ્રુસુરસહિંસ્રાધ્યામકસર્ષપૈઃ ॥

દશમૂલમૃતૈરણ્ડદ્વયપત્તૂરરોહિષૈઃ ।
તમાલપત્રપૂતીકસલ્લકીધાન્યદીપ્યકૈઃ ॥

મિસિમાષકુલત્થાગ્નિપ્રકીર્યાનાકુલીદ્વયૈઃ ।
અન્યૈશ્ચ તદ્વિધૈર્દ્રવ્યૈઃ શીતે તૈલં જ્વરે પચેત્ ॥

ક્વથિતૈઃ કલ્ફિતૈર્યુક્તૈઃ સુરાસૌવીરકાદિભિઃ ।
તેનાભ્યજ્યાત્ સુખોષ્ણેન તૈઃ સુપિષ્ટૈશ્ચ લેપયેત્ ॥

કવોષ્ણૈસ્તૈઃ પરીષેકમવગાહં ચ યોજયેત્ ।
કેવલૈરપિ તદ્વચ્ચ શુક્તગોમૂત્રમસ્તુભિઃ ॥

કુઙ્કુમાગરુકસ્તૂરીનખૈલાસુરદારુભિઃ ।
શૈલેયચણ્ડાત્વઙ્મુસ્તરાસ્નાકપિવચામયૈઃ ॥

પૃથક્ પ્રદેહાઃ સર્વૈર્વા શીતઘ્ના દૃઢકલ્કિતાઃ ।
યવચૂર્ણં ઘૃતાભ્યક્તં પચેત્ ક્ષીરે ચતુર્ગુણે ॥

દર્વીપ્રલેપનં લેપં જ્વરાર્તસ્ય પ્રયોજયેત્ ।
આરગ્વધાદિવર્ગં ચ પાનાભ્યઞ્જનલેપને ॥

ધૂપાનગરુજાન્યે ચ વક્ષ્યન્તે વિષમજ્વરે ।
અગ્ન્યનગ્નિકૃતાન્ સ્વેદાન્ સ્વેદિ ભેષજભોજનમ્ ॥

સંસર્ગબલયોગે ચ વાતશ્લેષ્મનિબર્હણમ્ ।
ગર્ભભૂવેશ્મશયનં કુથકમ્બલરલ્લકાન્ ॥

નિર્ધૂમદીપ્તૈરઙ્ગારૈર્હસન્તીશ્ચ હસન્તિકાઃ ।
મદ્યં સત્ર્યૂષણં તક્રં કુલત્થવ્રીહિકોદ્રવાન્ ॥

સંશીલયેદ્વેપથુમાન્ યચ્ચાન્યદપિ પિત્તલમ્ ।
અજાજ્યાઃ સગુડં કલ્કં સગુડં વામૃતારસમ્ ॥

રસં વાર્તાકફલજં પિબેદ્વા મધુસંયુતમ્ ।
મધુકાગરુકૌન્તીનાં કલ્કો વ્યાઘ્રનખસ્ય ચ ॥

મદ્યેન પીતઃ સક્ષૌદ્રસ્તીવ્રશીતજ્વરાપહઃ ।
દયિતાઃ સ્તનશાલિન્યઃ પીના વિભ્રમભૂષણાઃ ॥

યૌવનાસવમત્તાશ્ચ તમાલિઙ્ગેયુરઙ્ગનાઃ ।
વીતશીતં ચ વિજ્ઞાય તાસ્તતો ઽપનયેત્ પુનઃ ॥

આનાહે કાલવિત્ કુર્યાત્ ક્રિયામલસકોદિતામ્ ।
પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલયવાનીચિત્રસાધિતામ્ ॥

યવાગૂં પાયયેચ્ચૈનમનિલસ્યાનુલોમનીમ્ ।
સોપદ્રવો ઽપિ ચેદેવં જ્વરઃ શીતો ન શામ્યતિ ॥

અત્યુદીર્ણે ઽનિલકફે સ્વસ્થાને પિત્તધામ્નિ વા ।
તક્રાનુપાનં ત્રપુસં ભક્ષયિત્વાનલં ભજેત્ ॥

આ સ્સ્વેદસમ્ભવાત્તિષ્ઠેત્ પ્રાવૃતસ્તદ્વદાતપે ।
તતો વિમૃદિતસ્નાતો યુક્તાશી સ્યાદ્ગતે જ્વરો ॥

શમં તૌ પિત્તવૃધ્યૈવ પ્રપદ્યેતે સ્વધામ ચ ।
નિવર્તતે તતઃ શીઘ્રં વાતશ્લેષ્મોદ્ભવો જ્વરઃ ॥

સ્વર્જ્જિકાકુષ્ઠમઞ્જિષ્ઠાલાક્ષામૂર્વાનિશૌષધૈઃ ।
સતક્રં સાધિતં તૈલમભ્યઙ્ગાદ્દાહશીતજિત્ ॥

વમનૈશ્ચ વિરેકૈશ્ચ બસ્તિભિશ્ચ યથાક્રમમ્ ।
જ્વરાનુપચરેદ્ધીમાન્ કફપિત્તાનિલોદ્ભવાન્ ॥

સંસૃષ્ટૈઃ સન્નિપતિતૈરેકાનેકોલ્બણૈઃ સમૈઃ ।
જ્વરાન્ દોષક્રમાપેક્ષી યથોક્તૈરૌષધૈર્જયેત્ ॥

વર્ધનેનૈકદોસસ્ય ક્ષપણેનોચ્છ્રિતસ્ય વા ।
કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા વા સન્નિપાતજ્વરં જયેત્ ॥

નિદ્રાનિવારણોપાયઃ સન્યાસાભિહિતો હિતઃ ।
સન્નિપાતે વિશેષેણ દારુણો ઽયમુપદ્રવઃ ॥

સન્નિપાતજ્વરસ્યાન્તે કર્ણમૂલે સુદારુણઃ ।
શોફઃ સઞ્જાયતે તેન કશ્ચિદેવ વિમુચ્યતે ॥

રક્તાવસેચનૈઃ શીઘ્રં સર્પિષ્પાનૈશ્ચ તં જયેત્ ।
પ્રદેહૈઃ કફપિત્તઘ્નૈર્નાવનૈઃ કવલગ્રહૈઃ ॥

શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યૈર્જ્વરો યસ્ય ન શામ્યતિ ।
શાખાનુસારી તસ્યાશુ મુઞ્ચેદ્બાહ્વાઃક્રમાત્સિરામ્ ॥

અયમેવ વિધિઃ કાર્યો વિષમે ઽપિ યથાયથમ્ ।
જ્વરે વિભજ્ય વાતાદીન્યશ્ચાનન્તરમુચ્યતે ॥

પટોલકટુકામુસ્તાપ્રાણદામધુકૈઃ કૃતાઃ ।
ત્રિચતુષ્પઞ્ચશઃ ક્વાથા વિષમજ્વરનાશનાઃ ॥

યોજયેત્ત્રિફલાં પથ્યા ગુડૂચીં પિપ્પલીં પૃથક્ ।
તૈસ્તૈર્વિધાનૈઃ સગુડં ભલ્લાતકમથાપિ વા ॥

લઙ્ઘનં બૃંહણં વાપિ જ્વરાગમનવાસરે ।
પ્રાતઃ સતૈલં લશુનં પ્રાગ્ભક્તં વા તથા ઘૃતમ્ ॥

જીર્ણં તદ્વદ્દધિ પયસ્તક્રં સર્પિશ્ચ ષટ્પલમ્ ।
કલ્યાણકં પઞ્ચગવ્યં તિક્તાખ્યં વૃષસાધિતમ્ ॥

પઞ્ચગવ્યસ્ય મહતો વિધિના પઞ્ચમાહિષમ્ ।
પઞ્ચાજં ચતુરૌષ્ટ્રં ચ સિદ્ધં સિદ્ધં ઘૃતં તથા ॥

કટુરોહિણિમઞ્જિષ્ઠાવૃષગ્રન્થિકચિત્રકૈઃ ।
પાઠાસ્વગુપ્તાદ્વિનિશૈઃ પઞ્ચગવ્યસ્ય પઞ્ચસુ ॥

પ્રસ્થેષુ સંયુતૈઃ સેવ્યં વિષમજ્વરજિત્ પરમ્ ।
વાક્સ્વરસ્મૃતિમેધાગ્નિબલારોગ્યવૃષત્વકૃત્ ॥

કોલાગ્નિમન્થત્રિફલાક્વાથે દધ્ના ઘૃતં પચેત્ ।
તિલ્વકાવાપમેતચ્ચ વિષમજ્વરનાશનમ્ ॥

શૃતક્ષીરઘૃતક્ષૌદ્રસિતાકૃષ્ણાઃ સ્વજાહતાઃ ।
વિષમજ્વરહૃદ્રોગક્ષતકાસક્ષયાપહાઃ ॥

સુરાં તીક્ષ્ણં ચ યન્મદ્ય્ંઅ શિખિતિત્તિરિદક્ષજમ્ ।
માંસં મેધ્યોષ્ણવીર્યં ચ સહાન્નેન પ્રકામતઃ ॥

સેવિત્વા તદહઃ સ્વપ્યાદથવા પુનરુલ્લિખેત્ ।
સર્પિષો મહતીં માત્રાં પીત્વા વા છર્દયેત્ પુનઃ ॥

નીલિનીમજગન્ધાં ચ ત્રિવૃતાં કટુરોહિણીમ્ ।
પિબેજ્જ્વરસ્યાગમને સ્નેહસ્વેદોપપાદિતઃ ॥

આસ્થાપનં વા તદહર્દદ્યાત્સ્વિન્નસ્ય યાપનમ્ ।
પયસા વૃપદંશસ્ય શકૃદ્વા તદહઃ પિબેત્ ॥

મસ્તુના વા વૃષશકૃત્ સુરયા વાથ સૈન્ધવમ્ ।
મનોહ્વા સૈન્ધવં કૃષ્ણા તૈલેન નયનાઞ્જનમ્ ॥

યોજ્યા હિઙ્ગુસમા વ્યાઘ્રીવસા નસ્યે સસૈન્ધવા ।
પુરાણસર્પિઃ સંહસ્ય વસા તદ્વત્ સસૈન્ધવા ॥

પલઙ્કષા નિમ્બપત્રં વચા કુષ્ઠં હરીતકી ।
સર્ષપાઃ સયવાઃ સર્પિર્ધૂપો વિડ્વા બિડાલજા ॥

પુરધ્યામવચાસર્જનિમ્બાર્કાગરુદારુભિઃ ।
ધૂપો જ્વરેષુ સર્વેષુ કાર્યો ઽયમપરાજિતઃ ॥

સહદેવાવચાભદ્રાનાકુલીભિઃપ્રયોજયેત્ ।
ધૂપનોદ્વર્તનાલેપાન્ સર્વજ્વરનિબર્હણાન્ ॥

ધૂમનસ્યાઞ્જનોત્તાસા યે ચોક્તાશ્ચિત્તવૈકૃતે ।
દવાશ્રયં ચ ભૈષજ્યં જ્વરાન્ સર્વાનપોહતિ ।
વિશેષાદ્વિષમાન્ પ્રાયસ્તે હ્યાગન્ત્વનુબન્ધજાઃ ॥

યથાસ્વં ચ સિરાં વિધ્યેદશાન્તૌ વિષમજ્વરે ॥

રસસંસ્થે તુ સર્વસ્મિન્ કુર્યાદ્વમનલઙ્ઘને ।
સેકસંશમનાલેપરક્તમોક્ષાનસૃક્સ્થિતે ॥

તીક્ષ્ણાન્ વિરેકાન્ માંસસ્થે મેદોઘ્નં મેદસિ સ્થિતે ।
અસ્થિસ્થે વાતશમનમભ્યઙ્ગસ્વેદમર્દનમ્ ।
જ્વરે વાતાર્તિશમનં વિશેષાદ્બસ્તિકર્મ ચ ॥

કેવલાનિલવીસર્પવિસ્ફોટાભિહતજ્વરે ।
સર્પિષ્પાનહિમાલેપસેકમાંસરસાશનમ્ ॥

કુર્યાદ્યથાસ્વમુક્તં ચ રક્તમોક્ષાદિસાધનમ્ ।
ગ્રહોત્થે ભૂતવિદ્યોક્તં મણિમન્ત્રાદિસાધનમ્ ।
ઔષધીગન્ધજે પિત્તશમનં વિષજિદ્રિષે ॥

ઇષ્ટૈરર્થૈર્મનોજ્ઞૈશ્ચ યથાદોસશમેન ચ ।
હિતાહિતવિવેકૈશ્ચ જ્વરં ક્રોધાદિજં જયેત્ ॥

ક્રોધજો યાતિ કામેન શાન્તિં ક્રોધેન કામજઃ ।
ભયશોકોદ્ભવૌ તાભ્યાં ભીશોકાભ્યાં તથેતરૌ ।
શાપાથર્વણમન્ત્રોત્થે વિધિર્દૈવવ્યપાશ્રયઃ ॥

તે જ્વરાઃ કેવલાઃપૂર્વ વ્યાપ્યન્તે ઽનન્તરં મલૈઃ ।
તસ્માદ્દોષાનુસારેણ તેષ્વાહારાદિ કલ્પયેત્ ।
ન હિ જ્વરો ઽનુબધ્નાતિ મારુતાદ્યૈર્વિનાકૃતઃ ॥

કથાસ્ત્રિવર્ગસંયુક્તા રુઙ્નિદ્રાદિવિનોદિનીઃ ।
શસ્તા વિચિત્રાઃ શૃણુયાન્ન પ્રેતવ્યાધિતાશ્રયાઃ ॥

જ્વરકાલસ્મૃતિં ચાસ્ય હારિભિર્વિષયૈર્હરેત્ ।
ત્યજેદાબલલાભાચ્ચ વ્યાયામસ્નાનમૈથુનમ્ ॥

ગુર્વસાત્મ્યં વિદાહ્યન્નં યચ્ચાન્યજ્જ્વરકારણમ્ ।
ન વિજ્વરો ઽપિ સહસા સર્વાન્નીનો ભવેત્ તથા ॥

સદ્યઃ પ્રાણહરો યસ્માત્તસ્માત્તસ્ય વિશેષતઃ ।
તસ્યાં તસ્યામવસ્થાયાં કુર્યાત્તત્તધિષગ્જિતમ્ ॥

મનોભિરામા વિષયા વચનં હ્લાદિ દક્ષિણમ્ ।
કરુણાર્દ્રં મનઃ શુદ્ધં સર્વજ્વરનિષૂદનમ્ ॥

માતરં પિતરં દેવાન્ વૈદ્યાન્ વિપ્રાન્ હરં હરિમ્ ।
પૂજયેચ્છીલયેદ્દાનદમસત્યદયાર્જવાન્ ।
ધારયેચ્ચ સદા મન્ત્રમણિરત્નમહૌષધીઃ ॥

આર્યાવલોકિતં પર્ણશબરીમપરાજિતામ્ ।
પ્રણમેદાર્યતારાં ચ સર્વજ્વરનિવૃત્તયે ॥

જપંસ્તથા ગતોષ્ણીષં સર્વવ્યાધિચિકિત્સિતમ્ ।
આગન્તુદોષસહજૈઃ સર્વરોગૈર્વિમુચ્યતે ॥