અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.23

અથાતો વાતવ્યાધિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

સર્વેષુ કેવલાનિલવિકારેષ્વન્તર્બહિઃ સ્નેહસ્વેદૌ સાલ્વલેનોપનાહો નિવાતં સ્થાનં પ્રાવરણાનિ દશમૂલક્વાથસિદ્ધા મહાસ્નેહપ્રગાઢાઃ સ્નિગ્ધા દધ્યમ્લા નાગરપિપ્પલીતીક્ષ્ણા ગ્રામ્યાનૂપૌદકશિરઃપિશિતરસાઃ પયાંસિ યૂષાઃ પ્રીણનાનિ ચાન્નાનિ ।
તૈરેવ ચ માંસૈર્મહાસ્નેહસંસૃષ્ટૈસ્તદક્તાનામભીક્ષ્ણં પિણ્ડાદિસ્વેદાઃ ॥

અપિ ચ ।
કોલકુલત્થામરતરુયવમિસિમાષાતસીવચાકુષ્ઠમ્ ।
રાસ્નાતૈલફલાનિ ચ વાતજિદુત્કારિકામ્લોષ્ણા ॥

બિડાલનકુલોષ્ટ્રસૃગાલાદિચર્મભિર્બન્ધઃ ।
સ્નિગ્ધા બસ્તયો નાવનાનિ ચ પ્રયોજ્યાનિ ।
દોષોપક્રમણીયં ચેક્ષેત ॥

સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય હિ તોદભેદાયામશૂલાદયો વાતવિકારાઃ શીઘ્રમુપશામ્યન્તિ ।
સ્નેહશ્ચ ધાતૂન્ પુષ્ણાતિ બલં ચ દેહે જનયતિ ।
તસ્માત્ પુનઃ પુનઃ સ્નેહસ્વેદૌ શીલયેત્ ।
તન્મૃદૂકૃતે ચ કોષ્ઠે નાવતિષ્ઠન્ત્યનિલામયાઃ ॥

યદિ તુ સદોષત્વાન્ન નિવર્તન્તે તતઃ સર્વશરીરગે ઽપિ વાયૌ વિશેષતઃ પક્વાશયાશ્રિતે મૃદુસ્નેહવિરેચનં તિલ્વકસર્પિઃ સાતલાઘૃતમૈરણ્ડતૈલં વા ક્ષીરેણ દદ્યાત્ ।
એવં હિ વિશુદ્ધસ્રોતસો ઽનાવૃતઃ પવનો વિચરન્નાશુ શાન્તિમેતિ ॥

અપિ ચ ।
સ્નિગ્ધામ્લલવણોષ્ણાદ્યૈરાહારૈર્હિ મલશ્ચિતઃ ।
સ્રોતો બધ્વાનિલં રુન્ધ્યાત્તસ્માત્તમનુલોમયેત્ ॥

અથ દુર્બલે વિરેચ્યે નિરૂહં પાચનીયદીપનીયદ્રવ્યયુક્તમેવંવિધં ચ ભોજ્યમ્ ।
ભોજ્યયુક્તં વા સ્રંસનમવચારયેત્ ।
વિશુદ્ધસ્ય ચ સમિદ્ધે ઽગ્રાવસકૃત્ સ્નેહસ્વેદૌ સ્વાદ્વમ્લલવણં ચાન્નપાનમ્ ।
એવમપ્યનિવૃત્તાવવપીડકસ્નેહાન્ બસ્તિકર્મ ચ પ્રયોજયેત્ ॥

આમાશયગતે કૃતવમનસ્ય ષડ્ઢરણં ચૂર્ણં પરતશ્ચ યથાર્હં સ્નેહાદીન્ ।
નાભિદેશમાશ્રિતે બિલ્વશલાટુભિઃ સિદ્ધાન્ મત્સ્યાન્ ।
અશેષકોષ્ઠાશ્રિતે પુનરર્શોગ્રહણીવિહિતમામમલપાચનં ક્ષારોપયોગાનન્તર્ગુલ્મોપક્રમં ચ પ્રયુઞ્જીત ।
હૃદયસ્થે અંશુમત્યા શૃતં પયઃ ॥

શ્રોત્રાદિગતે શિરોગતે ચ વિશેષેણ સ્નૈહિકં નસ્યં ધૂમં શિરોબસ્તિમર્દનાલેપનાન્યથાસ્વં ચ સ્રોતસાં પ્રીણનમ્ ॥

ત્વચિ સ્થિતે ઽભ્યઙ્ગસ્વેદનિવાતાનિ ।
રક્તે શીતપ્રદેહવિરેકરક્તમોક્ષાઃ ।
માંસમેદસોર્વિરેકાસ્થાપનશમનાનિ ।
અસ્થિમજ્જ્ઞોરન્તર્બહિઃસ્નેહાઃ ।
શુક્રપ્રાપ્તે હર્ષઃ શુક્રલં ચાન્નપાનમ્ ।
વિબદ્ધે તુ શુક્રે વિરેચનમ્ ।
તતો ઽનુબન્ધે ઽનન્તરોક્તાં ક્રિયાં કુર્યાત્ પુત્રકામીયં ચેક્ષેત ॥

શુષ્યતિ તુ ગર્ભે બાલેષુ ચ યષ્ટીમધુકકાશ્મર્યફલસારિવાશર્કરાશૃતં પયો દદ્યાત્ ।
માંસાદમાંસરસાંશ્ચ બૃંહણીયસ્નેહયુક્તાન્ ॥

સિરાસ્નાવસન્ધિપ્રાપ્તે ઽભ્યઙ્ગમર્દનસ્વેદોપનાહબન્ધાગ્નિકર્માણિ ।
સઙ્કોચે માષસૈન્ધવસાધિતં તૈલમભ્યઙ્ગઃ ।
સ્વાપે બહુશો રક્તાવસેચનમ્ ।
ન ત્વઙ્ગમ્લાનૌ શોષભયાત્ ।
સ્રુતરક્તસ્ય તૈલલવણાગારધૂમૈઃ પ્રદેહઃ ॥

અથાપતાનકિનમસ્રસ્તાક્ષમસ્તબ્ધલાઙ્ગુલમવેદનમસ્વેદનમપ્રલાપિનમખટ્વાઘાતિનમબહિરાયામિનં ચોપક્રમેત ॥

તત્ર પ્રાગેવ સ્નિગ્ધસ્વિન્નાઙ્ગં વ્યોષવિડઙ્ગશ્વેતમરિચૈરન્યૈશ્ચ તીક્ષ્ણૈઃ શિરોવિરેચનૈઃ સ્રોતોવિશુદ્ધયે કૃતનસ્યમનન્તરં ચૈનં વિદાર્યાદિક્વાથમાંસરસક્ષીરદધિવિપક્વં સર્પિરચ્છં પાયયેત્ ।
તથા નાતિમાત્રમનિલઃ પ્રસરતિ ॥

તતો ભદ્રદાર્વાદિવર્ગં વાતઘ્નમાહૃત્ય સયવકોલકુલત્થં સાનૂપમાંસં ચ નિષ્ક્વાથ્ય તત્કષાયેણામ્લક્ષીરવતા મધુરવર્ગપ્રતીવાપં મહાસ્નેહં વિપચેત્ ।
તમપતાનકિનમભ્યઙ્ગપરિષેકાવગાહપાનભોજનાનુવાસનનાવનેષુ વિદધ્યાત્ ॥

બલીયસિ ચ વાતે સુખોષ્ણકરીષપૂર્ણે કૂપે નિખન્યાદામુખમ્ ।
તપ્તાયાં વા રથકારચુલ્યાં શિલાયાં વા સુરાપરિષિક્તાયાં શાયયેત્ પલાલાવચ્છન્નમ્ ।
સ્વેદયેદ્વા પિણ્ડેન ।
મૂલકોરુબૂકસ્ફૂર્જાતકાર્કસપ્તલાશઙ્ખિનીસ્વરસસિદ્ધં વા તલમભ્યઙ્ગાદિષુ યોજ્યમ્ અભુક્તવતા ચૈતત્ પીતમમ્લદધિમરિચવચાયુક્તમાક્ષેપકમપહન્તિ ॥

તિલપીડનોપકરણદ્રવ્યાણ્યલ્પકાલતૈલપરિપીતાન્યવક્ષુદ્ય મહતિ કટાહે પાનીયેનાપ્લાવ્ય ક્વાથયેદાસ્નેહોપગમાત્ ।
તતસ્તત્ સ્નેહમમ્ભસ ઉપરિષ્ટાત્ પાણિશરાવયોરન્યતરેણાદાય વાતઘ્નૌષધદત્તપ્રતીવાપં સ્નેહપાકકલ્પેન પચેત્ ।
એતદણુતૈલં સર્વવાતવિકારહરમ્ ।
અણુતૈલદ્રવ્યેભ્યો નિષપદ્યત ઇત્યણુતૈલમ્ ॥

વેગાન્તરેષુ ચ તીક્ષ્ણાન્યવપીડાનિ પ્રધમનાનિ વાસકૃદ્દદ્યાત્ ।
તથાસ્ય શ્લેષ્માપગમનેન શ્વસનવિમોક્ષાત્ સંજ્ઞા પુનઃ પુનર્નોપરુધ્યતે ।
કુક્કુટકુલીરશિંશુમારવરાહવસાઃ પાયયેત્ ।
યવકોલકુલત્થમૂલકદધિઘૃતતૈલસિદ્ધાં ચ યવાગૂમ્
સર્વાકારં ચ ગતવેગઃ સ્નેહવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનાનિ સેવેત ॥

ત્રિવૃદૃન્તીસુવર્ણક્ષીરીશઙ્ખિનીવિડઙ્ગત્રિફલાનામક્ષસમાઃ કલ્કાઃ બિલ્વમાત્રકં તિલ્વકમૂલાનાં ત્રિફલારસદધિપાત્રે દ્વે ઘૃતપાત્રમકં સર્વમૈકધ્યં પ્રતિસંસૃજ્ય વિપચેદેતત્તિલ્વકસર્પિઃ સ્નેહવિરેચનમનિલરોગેષુ ।
તિલ્વકવિધિરેવ ચાશોકરમ્યકયોર્દ્રષ્ટવ્યઃ ।
શુદ્ધવાતપતાનકવિધાનમેતત્ ।
સંસૃષ્ટે યથાસંસર્ગમ્ ॥

સકફે તુ વાતે તુલ્બુરુફલાભયાહિઙ્ગુપુષ્કરમૂલલવણત્રયચૂર્ણં યવક્વાથેન કૃત્પાર્શ્વાર્તિહરં પિબેત્ ।
હિઙ્ગુનાગરદાડિમામ્લવેતસસૌવર્ચલચૂર્ણં વા ।
મુસ્તપિપ્પલીનાગરાતિવિષાબિભીતકભાર્ઙ્ગીચૂર્ણં વા મદ્યેનોષ્ણામ્બુના વાપતન્ત્રકકાસહૃદ્રોગહરમ્ ।
સૌવર્ચલાભયાવ્યોષસિદ્ધં સર્પિઃ ।
રાસ્નામ્લવેતસસૈન્ધવવચાહરાતકાકલ્કશ્ચ ઘૃતભૃષ્ટો ભક્ષિતઃ ॥

શુણ્ઠીચિત્રકભાર્ઙ્ગીશુકનાસાનિચુલમહાવલ્લીબૃહતીદ્વયકાકમાચીપુનર્નવૈરક્ષમાત્રૈર્ઘૃતપ્રસ્થં સાધયેત્ ।
તત્ પીતં પરમપતન્ત્રકશ્વાસહિધ્માહૃદ્રોગઘ્નમ્ ।
પથ્યાશતાર્ધકલ્કેન વા સૌવર્ચલપલદ્વયયુક્તં ચતુર્ગુણક્ષીરં ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્ તદપતન્ત્રકઘ્નમ્ ।
ન ચાસ્ય શોધનાર્થં બસ્તયસ્તીક્ષ્ણાઃ પ્રયોક્તવ્યાઃ ।
હૃદ્રોગચિકિત્સિતં ચેક્ષતે ॥

અન્તર્બહિરાયામાવેકાયામવત્ સાધયેત્ ।
તૈલદ્રોણ્યાં ચાત્ર શયનમ્ ।
અન્તરાયામશ્ચૈતયોર્ઘોરતરઃ અપિ ચ ॥

વિવર્ણદન્તવદનઃ સ્રસ્તાઙ્ગો નષ્ટચેતનઃ ।
પ્રસ્વિદ્યંશ્ચ ધનુષ્કમ્પી દશરાત્રં ન જીવતિ ॥

વેગેષ્વતો ઽન્યથા જીવેન્મન્દેષુ વિનતો જડઃ ।
ખઞ્જઃ કુણિઃ પક્ષહતઃ પઙ્ગુલો વિકલોથવા ॥

હનુસ્તમ્ભમપ્યર્દિતવચ્ચિકિત્સેત્ ।
સ્વેદયિત્વા ચ હનૂ સ્તબ્ધૌ સ્રસ્તૌ સ્વસ્થાનમાનીય પાણિભ્યાં પીડયેત્ ।
વિવૃતાસ્યે ચિબુકં ચોન્નામયેત્ ।
સંવૃતાસ્યે ચ નામયેત્ ॥

જિહ્વાસ્તમ્ભે સામાન્યોક્તો વિધિરેકાયામે ચ ।
તથા મહાતૃણપઞ્ચમૂલવિદાર્યાદિજીવનીયાનિ મેદ્યમાંસાન્યૌદકકન્દાંશ્ચ દ્વિગુણોદકે ક્ષીરશેષં નિષ્ક્વાથ્ય પરિસ્રાવ્ય તૈલપ્રસ્થેનોન્મિશ્રં પુનરધિશ્રયેત્ ।
ક્ષીરાનુગમે ચાવતાર્ય શીતં મન્થયેત્ ।
તતઃ સ્નેહમાદાય પૂર્વવદ્વિપચેત્ ।
એતત્ ક્ષીરતૈલં પાનાભ્યઙ્ગાદિષુ વિધેયમ્ ।
તૈલવિહીનમિદમેવ ક્ષીરઘૃતમક્ષિતર્પણમ્ ॥

તિલ્વકફલસિદ્ધક્ષીરદધ્ના ચ સહ માંસરસાન્ કલ્પયેત્ ।
યથોક્તાશ્ચ યવાગૂઃ સ્નિગ્ધાશ્ચ નસ્યધૂમકવલગ્રહાઃ પ્રયોજ્યાઃ ।
કૃષ્ણભૂમિકેદારં રોહિણીકાષ્ઠૈર્નાતિશુષ્કૈર્દાહયેત્ ।
ઉપલિપ્ય ચ ગોમયેન પુનઃ ખદિરકાષ્ઠૈર્દગ્ધ્વા તદ્ભસ્માપનીય તત્ર શીતીભૂતે તૈલં નિષેચયેત્ ।
ઉષિતં ચ નિશાં ખાનયેત્ ।
તામનુગતતૈલાં મૃત્તિકામાદાય પઞ્ચમૂલેન સહ ક્વાથયેત્ ।
તમપિ ક્વાથં પરિસ્રુતમષ્ટગુણેન પયસા તૈલાવશેષં પાચયેત્ ।
એતદપ્યણુતૈલં નાવનાત્ સર્વવાતવ્યાધિહરમ્ ॥

તદ્વચ્ચ પઞ્ચમૂલકાષ્ઠૈર્દગ્ધ્વા ભસ્માપનીય વિદાર્યાદિસિદ્ધેન તૈલેન શતશો નિષિચ્ય પૂર્વવન્મૃદમાદાયોષ્ણોદકવતિ કટાહે ઽભ્યાસિચ્ય તૈલં પાણિના પિચુના વા ગૃહીત્વા વાતહરૌષધક્વાથમાંસરસક્ષીરામ્લભાગસહસ્રેણ સહસ્રપાકં સાધયેદ્યાવતા કાલેન શક્નુયાત્ પક્તું પ્રતિવાપશ્ચાત્ર હૈમવતા દક્ષિણાપથગા ચાશ્વગન્ધા વાતઘ્નાનિ ચ દ્રવ્યાણિ ।
સિધ્યતિ ચાસ્મિન્ શઙ્ખમાધ્માપયેત્ ।
દુન્દુભીન્ વાદયેત્ ।
બ્રાહ્મણાનધ્યાપયેત્ ભોજયેચ્ચ ।
છત્રં ધારયેત્ ।
બાલવ્યજનૈશ્ચ વીજયેત્ ।
તત્સિદ્ધં નસ્યપાનાભ્યઙ્ગબસ્તિષુ પ્રયુઞ્જીત ।
એતત્સહસ્રપાકમનિવાર્યવીર્યં તૈલમેવં ભાગશતપક્વં શતપાકમ્ ।
અભીક્ષ્ણં ચ સ્વેદયેત્ ।
તતઃ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય શ્લક્ષ્ણસ્ય મૃદુનશ્ચર્મણો વાસસો વા ચતુરઙ્ગુલવિસ્તૃતાભિઃ પટ્ટિકાભિર્વક્રીભૂતપ્રદેશાનવગૃહ્ણન્ સર્વતો વેષ્ટયેત્ બધ્નીયાત્ ।
નિશિ બધ્વા દિવા મુઞ્ચેદ્દિવા વા જિશિ ।
મોક્ષાન્તે ચોત્કારિકાભિઃ સુસ્નિગ્ધાભિર્વાતઘ્નપ્રક્લૃપ્તાભિઃ સ્વેદયેત્ ।
અવ્યથં ચ પ્રતિલોમં પ્રમાર્જયન્નૃજુ કુર્વંશ્ચ પુનર્બધ્નીયાત્ ।
એવં સપ્તરાત્રમ્ ।
સશોફે તુ વમનમાચરેત્ ।
સદાહરાગે બલવતઃ સિરાવ્યધમ્ ।
ઘૃતક્ષીરબસ્તિસેકાન્ વાતપિત્તઘ્નક્રિયાં ચ ॥

એકાઙ્ગરોગિણમમ્લાનગાત્રં સ્નેહસ્વેદોપપન્નં મૃદુના સંશોધનેન સંશોધ્યાનુવાસ્યાસ્થાપ્ય ચાક્ષેપકવિધાનેનોપચરેત્ ।
વિશેષતો બલાતૈલમનુવાસનાર્થે ।
દોષસંસર્ગે યથાસંસર્ગમ્ ।
કુક્કુટીં વા રસાયનવિધાનેનોપયુઞ્જીત ।
અપબાહુકે નાચનમૂર્ધ્વભક્તં ચ નિરામે સ્નેહપાનમ્ ।
વિશ્વભીપ્રભૃતિષુ પાદદાહાન્તેષુ યથોક્તાં સિરાં વિધ્વા વાતવ્યાધિવદુપાચરેત્ ॥

ઊરુસ્તમ્ભે તુ સ્નેહાસૃક્સ્રાવવમનાવિરેચનબસ્તિકર્માણિ પરિહરેત્ ।
આમશ્લેષ્મભ્યાં સહ તેષાં વિરોધાત્ ।
ઊરુલીનાનાં વાયુના સ્તબ્ધાનાં ચ વમનાદિભિરૂર્ધ્વં નેતુમમ્ભસામિવ નિમ્નાત્ સ્થલમશક્યત્વાત્ ।
તતસ્તત્ર તુ બહુશઃ શમનશોષણાનિ યુક્ત્યાવેક્ષ્ય યુઞ્જીત ।
રૂક્ષોપચારાન્ યવશ્યામાકકોદ્રવોદ્દાલકમલવણમલ્પતૈલસિદ્ધં શાકં ક્ષારારિષ્ટમધૂદકાનિ ચ શીલયેત્ ॥

સ સૈન્ધવં વચાદિં હરિદ્રાદિં વત્સકાદિં વા ।
ષડ્ધરણં વા હરીતકીઃ પિપ્પલીર્વા ।
શાર્ઙ્ગેષ્ટામદનદન્તીવત્સકં વા ।
સ્વાદુકણ્ટકારગ્વધદાર્વીમરુબકપાઠાકરઞ્જકૂલકચૂર્ણં વા સક્ષૌદ્રં મસ્તુના પિબેત્ ।
ચિત્રકદેવદારુકુષ્ઠપાઠાતિક્તકરોહિણીર્વા મધુના લિહ્યાત્ ।
ત્રિફલાપિપ્પલીમુસ્તચવિકાકટુરોહિણીર્વા ।
સ્વેદાંશ્ચ રૂક્ષાન્ કુર્યાત્ ॥

અત્યપતૃપ્તં તુ રૂક્ષં ક્ષામમનિદ્રં જાઙ્ગલરસૈઃ શાલિભિશ્ચ તર્પયેત્ ।
સર્ષપતૈલં વા સરલકુષ્ઠશ્રીવેષ્ટકસુરદારુનાગકેસરાજગન્ધાસિદ્ધં સક્ષૌદ્રં પિબેત્ ।
સસૈન્ધવપલં શુણ્ઠીચિત્રકપિપ્પલીમૂલાનાં પૃથક્ દ્વિપલં દશ ભલ્લાતકાસ્થીનિ કલ્કીકૃત્યૈકધ્યમારનાલાઢકેન સહ તૈલપ્રસ્થં પચેત્ ।
તત્સર્વવાતવિકારેષુ પથ્યં વિશેષાદૂરુસ્તમ્ભાર્શોગૃધ્રસીઘ્નમપત્યદં ચ ।
બહિરપિ શ્લેષ્મક્ષપણાય ક્ષૌદ્રસર્ષપકરઞ્જફલવલ્મીકમૃદ્ગોમૂત્રૈરુષ્ણૈર્લેપયેત્ ।
સૌભાઞ્જનતર્કારીદ્વયસરલાર્જુનકરઞ્જાઢકીગોક્ષુરકૈર્લેપોન્મર્દનસેકાન્ કુર્યાત્ ।
વ્યાયામૈશ્ચ વિવિધર્મેદઃ ક્ષપયેત્ ।
સ્થલાન્યુલ્લઙ્ક્ષયેત્ ।
પ્રતિસ્રોતઃ સરિતમવ્યાલાં તરેત્ ।
એવમૂરુસ્તમ્ભો હિ શુષ્કેશ્લેષ્મણિ પ્રશામ્યતીતિ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।
સહચરં સુરદારુ સનાગરં ક્વથિતમમ્ભસિ તૈલવિમિશ્રિતમ્ ।
પવનપીડિતદેહગતિઃ પિબન્ દ્રુતવિલમ્બિતગો ભવતીચ્છયા ॥

રાસ્નામહૌષધદ્વીપ્પિપ્પલીશઠિપૌષ્કરમ્ ।
પિષ્ટ્વા વિપાચયેત્સર્પિર્વાતરોગહરં પરમ્ ॥

નિમ્બામૃતાવૃષપટોલનિદિગ્ધિકાનાં ભાગાન્ પૃથગ્દશપલાન્ વિપચેદ્ઘટે ઽપામ્ ।
અષ્ટાંશશેષિતરસેન પુનશ્ચ તેન પ્રસ્થં ઘૃતસ્ય વિપચેત્ પિચુભાગકલ્કૈઃ ॥

પાઠાવિડઙ્ગસુરદારુગજોપકુલ્યાદ્વિક્ષારનાગરનિશામિસિચવ્યકુષ્ઠૈઃ ।
તેજોવતીમરિચવત્સકદીપ્યકાગ્નિરોહિણ્યરુષ્કરવચાકણમૂલયુક્તૈઃ ॥

મઞ્જિષ્ઠયાતિવિષયા વિષયા યવાન્યા સંશુદ્ધગુગ્ગુલુપલૈરપિ પઞ્ચસઙ્ખ્યૈઃ ।
તત્ સેવિતં વિધમતિ પ્રબલં સમીરં સન્ધ્યસ્થિમજ્જગતમપ્યથ કુષ્ઠમીદૃક્ ॥

નાડીવ્રણાર્બુદભગન્દરગણ્ડમાલા જત્રૂર્ધ્વસર્વગદગુલ્મગુદોત્થમેહાન્ ।
યક્ષ્મારુચિશ્વસનપીનસકાસશોષહૃત્પાણ્ડુરોગમદવિદ્રધિવાતરક્તમ્ ॥

દ્રોણે ઽમ્ભસઃ પચેદ્ભાગાન્ દશમૂલાચ્ચતુષ્પલાન્ ।
યવકોલકુલત્થાનાં ભાગૈઃ પ્રસ્થોન્મિતૈઃ સહ ॥

પાદશેષે રસે પિષ્ટૈર્જીવનીયૈઃ સશર્કરૈઃ ।
તદ્વત્ખર્જૂરકાશ્મર્યદ્રાક્ષાબદરફલ્ગુભિઃ ॥

સક્ષીરૈઃ સર્પિષઃ પ્રસ્થઃ સિદ્ધઃ કેવલવાતનુત્ ।
યોજ્યો નિરત્યયઃ પાનનસ્યાભ્યઞ્જનબસ્તિષુ ॥

બલાબિલ્વશૃતે ક્ષીરે ઘૃતમણ્ડં વિપાચયેત્ ।
તસ્ય શુક્તિઃ પ્રકુઞ્ચો વા નસ્યં વાતે શિરોગતે ॥

તદ્વત્સિદ્ધા વસા નક્રમત્સ્યકૂર્મબુલૂકજા ।
પ્રત્યગ્રા વિધિનાનેન નસ્યપાનેષુ યોજયેત્ ॥

જીર્ણં પિણ્યાકં પઞ્ચમૂલં પૃથક્ ચ ક્વાથં ક્વાથાભ્યામેકતસ્તૈલમાભ્યામ્ ક્ષીરાદષ્ટાંશં પાચયેત્તેન પાનાદ્વાતા નશ્યેયુઃ શ્લેષ્મયુક્તા વિશેષાત્ ॥

સમૂલશાખસ્ય સહાચરસ્ય તુલાં સમેતાં દશમૂલતશ્ચ ।
અભીરુમૂલાચ્ચ તુલાર્ધમેતદષ્ટાંશશેષં વિપચેદ્વહે ઽપામ્ ॥

તત્ર સેવ્યનખકુષ્ઠહિમૈલાસ્પૃક્પ્રિયઙ્ગુનલિકામ્બુશિલાજૈઃ ।
લોહિતાનલદલોહસુરાહ્વૈઃ કોપનામિશિતુરુષ્કનતૈશ્ચ ॥

તુલ્યક્ષીરં પાલિકૈસ્તૈલપાત્રં સિદ્ધં કૃચ્છ્રાન્ શીલિતં હન્તિ વાતાન્ ।
કમ્પાક્ષેપસ્તમ્ભશોષાદિયુક્તાન્ ગુલ્મોન્માદૌ પીનસાન્યોનિરોગાન્ ॥

કેતકિમૂલબલાતિબલાનાં યદ્બહલેન રસેન વિપક્વમ્ ।
તૈલમનલ્પતુષોદકયુક્તં મારુતમસ્થિગતં તદપોહેત્ ॥

તુલાં લશુનકન્દસ્ય તુલાર્ધં જાઙ્ગલાત્ પલાત્ ।
દશમૂલાચ્ચ વિપચેદ્ભાગાન્ પઞ્ચપલાન્ પૃથક્ ॥

તોયાર્મણેણ પાદસ્થે સમં તૈલં પયો દધિ ।
તત્ર દદ્યાત્ પલાંશાંશ્ચ રાસ્નામધુકજીવકાન્ ॥

મિશિસ્થિરામહામેદાચપલાતિવિષાબલાઃ ।
કાકોલી પૌષ્કરં મૂલમશ્વગન્ધાં ચ સાધિતમ્ ॥

તત્પરં વાતરોગઘ્નં ગુલ્માનાહાર્તિશૂલનુત્ ।
ભગ્નજર્જરિતાઙ્ગાનાં પથ્યમગ્નેશ્ચ દીપનમ્ ॥

સમૂલજાલાં વિપચેત્ પ્રસારિણીં તુલોન્મિતાં પાદધૃતે ઘટે ઽમ્ભસઃ ।
પૃથક્ સતૈલં દધિ તત્સમં ક્ષિપેત્ સમં ચ તાભ્યાં વિજયાં તતઃ પચેત્ ॥

પ્રસારિણીજીવકસિન્ધુજન્મયષ્ટ્યાહ્વરાસ્નાગ્નિકયાવશૂકૈઃ ।
સગ્રન્થિકાખ્યૈર્દ્વિપલૈઃ સુપિષ્ટૈઃ ભલ્લાતકાનાં દશકૈસ્ત્રિભીશ્ચ ॥

શુણ્ઠીપલત્રયયુતૈર્વિનિહન્તિ પાનનસ્યાદિભિસ્તદખિલાન્ મરુતો વિકારાન્ કુષ્ઠપ્રમેહહતનામમનોવિકારશ્વાસાસ્થિભઙ્ગજઠરક્રિમિબીજદોષાન્ ॥

પચેત્ સહાચરતુલાં જલદ્રોણચતુષ્ટયે ।
દ્રોણશેષે સમક્ષીરે તત્ર તૈલાઢકં પચેત્ ॥

સહાચરસ્ય મૂલાનાં કલ્કિતૈર્દશાભિઃ પલૈઃ ।
અથવા નતષડ્ગ્રન્થાસ્થિરાકુષ્ઠસુરાહ્વયાત્ ॥

સૈલાનલદશૌલેયશતાહ્વારક્તચન્દનાત્ ।
સિદ્ધે ઽસ્મિન્ શર્કરાચૂર્ણાદષ્ટાદશપલં ક્ષિપેત્ ॥

ભેડસ્ય સંમતં તૈલં તત્ કૃચ્છ્રાનનિલામયાન્ ।
વાતકુણ્ડલિકોન્માદભૂતાપસ્મારવર્ધ્મ ચ ।
ગુલ્મહૃદ્રોગદુર્નામયોનિરોગાંશ્ચ નાશયેત્ ॥

શ્વદંષ્ટ્રકકષાયસ્ય પ્રસ્થૌ દ્વૌ પયસા સમૌ ।
ષટ્પલં શૃઙ્ગવેરસ્ય ગુડસ્ય ચ પલાષ્ટકમ્ ।
તૈલપ્રસ્થં વિપક્વં તદ્દદ્યાત્ સર્વાનિલાર્તિષુ ॥

બલાશતં છિન્નરુહાપાદં રાસ્નાષ્ટભાગિકમ્ ।
જલાઢકશતે પક્ત્વા શતભાગાથિતે રસે ॥

દધિમસ્ત્વિક્ષુનિર્યાસશુક્તૈસ્તૈલાઢકં સમૈઃ ।
પચેત્સાજપયોર્ધાંશં કલ્કૈરેભિઃ પલોન્મિતૈઃ ॥

શઠીસરલદાર્વેલામઞ્જિષ્ઠાગરુચન્દનૈઃ ।
પદ્મકાતિબલામુસ્તાસૂપ્યપર્ણીહરેણુભિઃ ॥

યષ્ઠ્યાહ્વસુરસવ્યાઘ્રનખર્ષભકજીવકૈઃ ।
પલાશરસકસ્તૂરીનલિકાજાતિકોશકૈઃ ॥

સ્પૃક્કાકુઙ્કુમશૈલેયજાતીકટુફલામ્બુભિઃ ।
ત્વક્કુન્દુરુકકર્પૂરતુરુષ્કશ્રીનિવાસકૈઃ ॥

લવઙ્ગનખકંકોલકુષ્ઠમાંસીપ્રિયઙ્ગુભિઃ ।
સ્થૌણેયતગરધ્યામવચામદનકપ્લવૈઃ ॥

સનાગકેસરૈઃ સિદ્ધે દદ્યાચ્ચાત્રાવતારિતે ।
પત્રકલ્કં તતઃ પૂતં વિધિના તત્ પ્રયોજિતમ્ ॥

શ્વાસં કાસં જ્વરં મૂર્છાં છર્દિં તૃષ્ણાં ક્ષતં ક્ષયમ્ ।
પ્લીહશોષાવપસ્મારમલક્ષ્મીં ચ પ્રણાશયેત્ ।
બલાતૈલમિદં શ્રેષ્ઠં વાતવ્યાધિવિનાશનમ્ ॥

અમૃતાયાસ્તુલાઃ પઞ્ચ પચેત્તોયવહદ્વયે ।
પાદશેષે સમક્ષીરં તૈલસ્ય દ્વ્યાઢકં પચેત્ ॥

એલામાંસીનતોશીરસારિવાકુષ્ઠચન્દનૈઃ ।
શતપુષ્પાબલામેદામહામેદર્ધિજીવકૈઃ ॥

કાકોલીક્ષીરકાકોલીશ્રાવણ્યતિબલાનખૈઃ ।
મહાશ્રાવણિજીવન્તીવિદારીકપિકચ્છુભિઃ ॥

શતાવરીતામલકીકર્કટાહ્વાહરેણુભિઃ ।
વચાગોક્ષુરકૈરણ્ડારાસ્નાકાલાસહાચરૈઃ ॥

વીરામહૈલર્ષભકત્રિદશાહ્વૈશ્ચ કાર્ષિકૈઃ ।
મઞ્જિષ્ઠાયાસ્ત્રિકર્ષેણ મધુકાષ્ટપલેન ચ ॥

કલ્કૈસ્તત્ક્ષીણવીર્યાગ્નિબલસમ્મૂઢચેતસઃ ।
ઉન્માદારત્યપસ્મારૈરાર્તાંશ્ચ પ્રકૃતિં નયેત્ ॥

વાતવ્યાધિહરં શ્રેષ્ઠં તૈલાગ્ર્યમમૃતાહ્વયમ્ ।
રાસ્નાસહસ્રનિર્યૂહે તૈલદ્રોણં વિપાચયેત્ ।
ગન્ધૈર્હૈમવતૈઃ પિષ્ટૈરેલાદ્યૈશ્ચાનિલાર્તિનુત્ ।
એષ કલ્પો ઽશ્વગન્ધાયા બલાતિબલયોરપિ ॥

ક્વાથકલ્કપયોભિર્વા બલાદીનાં પૃથક્ પચેત્ ।
યવકોલકુલત્થાનાં મત્સ્યાનાં શિગ્રુબિલ્વયોઃ ॥

રસેન મૂલકાનાં ચ તૈલં દધિપયોન્વિતમ્ ।
સાધયેત્તત્ પરં સર્વપવનવ્યાધિભેષજમ્ ॥

યચ્ચ શીતજ્વરે તૈલમગર્વાદ્યમુદાહૃતમ્ ।
સહસ્રશતશઃ પક્ત્વા સિદ્ધં વાતામયાપહમ્ ॥

ફલત્રિકસ્ય પ્રસ્થં સ્યાત્ કુલત્થં કુડવદ્વયમ્ ।
કૃષ્ણગન્ધાત્વગાઢક્યોઃ પૃથક્ પઞ્ચપલાનિ તુ ॥

રાસ્નાચિત્રકયોર્દ્વે દ્વે દશમૂલાત્ પલં પલમ્ ।
જલદ્રોણે પચેત્ પાદશેષે પ્રસ્થોન્મિતં પૃથક્ ॥

સુરારનાલદધ્યમ્લસૌવીરકતુષોદકમ્ ।
કોલદાડિમવૃક્ષામ્લરસં ક્ષીરં વસાં નવામ્ ॥

મજ્જાનં તૈલમાજ્યં ચ જીવનીયપલાનિ ષટ્ ।
કલ્કમેકત્ર તત્ સિદ્ધં સિદ્ધં શુદ્ધાનિલામયે ॥

સિરાપર્વાસ્થિગે વાતે સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગરોગિષુ ।
વેપનાક્ષેપશૂલેષુ તમભ્યઙ્ગં પ્રયોજયેત્ ॥

આનૂપજાઙ્ગલોત્થાનામસ્થીનિ વિપચેજ્જલે ।
તત્સ્નેહં દશમૂલસ્ય કષાયેણ પુનઃ પચેત્ ॥

જીવકર્ષભકાસ્ફોતવિદારીકપિકચ્છુભિઃ ।
વાતઘ્નૈર્દીપનીયૈશ્ચ કલ્કૈર્દ્વિક્ષીરભાગિકૈઃ ॥

સિરાપર્વાસ્થિકોષ્ઠસ્થં પાનાદ્યૈર્હન્તિ તચ્ચલમ્ ।
ક્ષીણૌજોમજ્જશુક્રાણામેતત્ સ્યાદમૃતોપમમ્ ॥

પાને નસ્યે ઽન્વાસને ઽભ્યઞ્જને ચ સ્નેહાઃ કાલે સમ્યગેતે પ્રયુક્તાઃ ।
દુષ્ટાન્ વાતાનાશુ શાન્તિં નયેયુર્વન્ધ્યા નરીઃ પુત્રભાજશ્ચ કુર્યુઃ ॥

સ્નેહસ્વેદૈર્દ્રુતઃ શ્લેષ્મા યદા પક્વાશયે સ્થિતઃ ।
પિત્તં વા દર્શયેદ્રૂપં બસ્તિભિસ્તં વિનિર્જયેત્ ॥