અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.22

અથાતઃ શ્વિત્રકૃમિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

કુષ્ઠાદપિ બીભત્સં યચ્છીઘ્રતરં ચ યાત્યસાધ્યત્વમ્ ।
શ્વિત્રમતસ્તશ્છાન્ત્યૈ યતેત દીપ્તે યથા ભવને ॥

મદયન્ત્યાઃ સવાયસ્યાઃ સુરભ્યારગ્વધસ્ય ચ ।
શતં પલાનાં પ્રત્યેકં વરાયાસ્ત્વાઢકત્રયમ્ ॥

વ્યાઘ્રીવહ્નિકપોતાવત્સકખદિરાર્કમૂલદન્ત્યૈન્દ્ર્યઃ ।
સનિશાદ્વયા દશપલા ક્વાથે ઽમીષાં ક્ષિપેત્ પિષ્ટ્વા ॥

બીજં કરઞ્જેઙ્ગુદશિગ્રુનિમ્બાન્નીલીં સનીલોત્પલચન્દ્રલેખામ્ ।
શ્યામાં કિરાતં કટુકત્રયં ચ પઞ્ચાઢકં તત્ર ચ પઞ્ચગવ્યાત્ ॥

શમયત્યચિરેણ ઘૃતં મૃદુહુતવહસાધિતં મહાનીલમ્ ।
ન કિલાસમેવ કેવલમપચીકૃમિકાસકુષ્ઠમભ્યસ્તમ્ ॥

ઉન્માદાપસ્મારાવર્શોવિદ્રધિશિરોરોગાન્ ।
ગલગણ્ડગુલ્મગણ્ડાનર્બુદશોફપ્રમેહગલરોગાન્ ॥

સવિસર્પશોષપવનવ્યાધીન્વિષમજ્વરાન્ હન્યાત્ ॥

સંશોધનં વિશેષાત્ પીતસ્નેહસ્ય યોજયેદનુ ચ ।
શ્વિત્રે સ્રંસનમગ્ર્યં મલયૂરસ ઇષ્યતે સગુડઃ ॥

તં પીત્વાભ્યક્તતનુર્યથાબલં સૂર્યપાદસન્તાપમ્ ।
સેવેત વિરિક્તશ્ચ ત્ર્યહં પિપાસુઃ પિબેત્ પેયામ્ ॥

શ્વિત્રે ઽઙ્ગે યે સ્ફોટા જાયન્તે કણ્ટકેન તાન્ ભિન્દ્યાત્ ।
સ્ફોટેષુ નિસ્સૃતેષુ પ્રાતઃ પ્રાતઃ પિબેત્ પક્ષમ્ ॥

મલયૂમસનં પ્રિયઙ્ગું શતપુષ્પાં ચામ્ભસા સમુત્ક્વાથ્ય ।
પાલાશં વા ક્ષારં યથાબલં ફાણિતોપેતમ્ ॥

વિતુષાવલ્ગુજબજાચ્ચૂર્ણં ગોવારિભાવિતાદ્વહુશઃ ।
મૂલક્વાહેન પિબેત્ કલિતરુકૃતમાલમદનફલ્ગૂનામ્ ॥

પીતે કિલાસી તિલતૈલદિગ્ધો દિને દિને સ્યાદ્રવિપાદસેવી ।
જીર્ણે ચ તક્રાપ્લુતકોદ્રવાશી સ્ફોટોદ્ભવાયૈષ વિધિસ્ત્રિરાત્રમ્ ॥

વિધ્વાન્યેદ્યુઃ સ્ફોટકાન્ કણ્ટકૈસ્તાન્ બસ્તામ્ભોભિર્ઘૃષ્ટયા શુક્તવર્ત્યા ।
લિમ્પેત્ કામં લેપનાદ્વેદનાયાં લેપો યોજ્યઃ શઙ્ખનાભિર્જલેન ॥

વ્યોષસર્ષપનિશાગૃહધૂમૈર્યાવશૂકપટુચિત્રકયુક્તૈઃ ।
કોલતુલ્યગુટિકાર્ધવિષાંશા શ્વિત્રકુષ્ઠશમનો વરલેપઃ ॥

ગવ્યં મૂત્રં ચિત્રકવ્યોષયુક્તં સર્પિઃકુમ્ભે સંસ્થિતં ક્ષૌદ્રમિશ્રમ્ ।
પક્ષાદૂર્ધ્વં શ્વિત્રણા પેયમેતત્ કાર્યં ચાસ્મૈ કુષ્ઠદૃષ્ટં વિધાનમ્ ॥

માર્કવમથવા ખાદેદ્ ભૃષ્ટં તૈલેન લોહપાત્રસ્થમ્ ।
બીજકશૃતં ચ દુગ્ધં તદનુપિબેચ્શ્વિત્રનાશાય ॥

પૂતીકાર્કવ્યાધિઘાતસ્નુહીના મૂત્રૈઃ પિષ્ટાઃ પલ્લવા જાતિજાશ્ચ ।
ઘ્નન્ત્યાલેપાચ્શ્વિત્રદુર્નામદદ્રૂન્ પામાકોઠાન્ દુષ્ટનાડીવ્રણાંશ્ચ ॥

દ્વૈપ્યં દગ્ધં ચર્મ માતઙ્ગજં વા શ્વિત્રે લેપસ્તૈલયુક્તો વરિષ્ઠઃ ।
પૂતીકીટો રાજવૃક્ષોદ્ભવેન ક્ષારેણાક્તઃ શ્વિત્રમેકો ઽપિ હન્તિ ॥

રાત્રૌ ગોમૂત્રે વાસિતાન્ જર્જરાઙ્ગાનહ્નિચ્છાયાયાં શોષયેત્ સ્ફોટહેતૂન્ ।
એવં વારાંસ્ત્રીન્ ભાવયેચ્શ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈઃ સ્નુહ્યાઃ ક્ષીરેણ શ્વિત્રનાશાય લેપઃ ॥

અક્ષતૈલદ્રુતાલેપઃ કૃષ્ણસર્પોદ્ભવામષી ।
શિખિપિત્તં તથા દગ્ધં દ્રીબેરં વા તદાપ્લુતમ્ ॥

ઉપોષિતાયાન્નકાલાંસ્ત્રીન્ શ્વેતકૃકવાકવે ।
યષ્ટ્યાહ્વકુષ્ઠૈડગજબીજચૂર્ણં ઘૃતાન્વિતમ્ ॥

દદ્યાત્તસ્ય પુરીષેણ શ્વિત્રમુદ્દાલ્ય લેપયેત્ ।
માસં હન્ત્યાશુ તચ્શ્વિત્રં વિશેષાદ્ગુહ્યસંશ્રયમ્ ॥

લેપઃ પટુવેલ્લશિલા કાસીસં રોચના કનકપુષ્પી ।
ગોપિત્તયુક્તમથવા ચપલાઞ્જનયુગ્મલોહરજઃ ॥

કાકોદુમ્બરિકા વા સાવલ્ગુજચિત્રકા સગોમૂત્રા ।
કદલીક્ષારયુતં વા ખરાસ્થિ દગ્ધં સગોરુધિરમ્ ॥

નીલોત્પલં સકુષ્ઠં સસૈન્ધવં હસ્તિમૂત્રપિષ્ટં વા ।
હસ્તિમદાધ્યુષિતો વા માલત્યાઃ ક્ષારકક્ષારઃ ॥

સિદ્ધાર્થકાબૃહત્યૌ કરઞ્જકોશાતકીફલં ગુઞ્જા ।
શુકનાસા સગવાક્ષી સ્વર્ણક્ષીરીનિકુમ્ભશ્ચ ॥

લાઙ્ગલિકી હયમારસ્તિલ્વકભલ્લાતકાશ્વમૂત્રી ચ ।
મુસ્તા સ્નુહી સહિંસ્રા સુવર્ણશકલા ફલોપેતા ॥

મૂલકબીજં વ્યોષં પીલુવિડઙ્ગાનિ કર્ણિકારશ્ચ ।
પિચુમન્દજાતીકિસલયબાકુચિકાતુત્થકુષ્ઠાનિ ॥

કટુરોહિણીમનોહ્વાત્રિફલા ચ સુકલ્કિતા ગવાં મૃત્રે ।
ગજહયખરમૂત્રાણાં પાત્રત્રિતયં સ્નુગર્કદુગ્ધાભ્યામ્ ॥

દ્વૌ કુડવાવિહ દદ્યાત્ સર્ષપતૈલાચ્ચ ચાતુર્થીમ્ ।
દર્વીલેપં સિદ્ધા રસક્રિયા મૂત્રિકા નામ ॥

શ્વિત્રં ઘૃષ્ટં લિપ્તં ત્રીનાલેપાંસ્તયા ન લઙ્ઘયતિ ।
મશતિલકચર્મકીલગ્રન્થ્યર્બુદસર્વકુષ્ઠઘ્ની ॥

કુડવો ઽવલ્ગુજબીજાદ્ધરિતાલચતુર્થભાગસમ્મિશ્રઃ ।
મૂત્રેણ ગવાં પિષ્ટઃ સવર્ણકરણઃ પરં શ્વિત્રે ॥

ક્ષારે સુદગ્ધે ગજલિણ્ડજે વા ગજસ્ય મૂત્રેણ પરિસ્રુતે ચ ।
દ્રોણપ્રમાણે દશભાગયુક્તં દત્વા પચેદ્બીજમવલ્ગુજાનામ્ ॥

શ્વિત્રં જયેચ્ચિક્કણતાં ગતેન તેન પ્રલિપ્તં બહુશઃ પ્રઘૃષ્ટમ્ ।
કુષ્ઠં મશં વા તિલકાલકં વા યદ્વા વ્રણે સ્યાદધિમાંસજાતમ્ ॥

ભલ્લાતકદ્વીપિસુધાર્કમૂલગુઞ્જાફલત્ર્યૂષણશઙ્ખચૂર્ણમ્ ।
તુત્થં સકુષ્ઠં લવણાનિ પઞ્ચ ક્ષારદ્વયં લાઙ્ગલિકાં ચ પક્ત્વા ॥

સ્નુગર્કદુગ્ધે તદ્વિદધીત લેપમ્ ।
કુષ્ઠે કિલાસે તિલકાલકેષુ મશેષુ દુર્નામસુ ચર્મકીલે ॥

શુધ્યા શોણિતમોક્ષૈર્વિરૂક્ષણૈર્ભક્ષણૈશ્ચ સક્તૂનામ્ ।
શ્વિત્રં કસ્યચિદેવ પ્રશામ્યતિ ક્ષીણપાપસ્ય ॥

કૃમિચિકિત્સિતમ્ ।
સ્નિગ્ધસ્વિન્ને ગુડક્ષીરમત્સ્યાદ્યૈઃ કૃમિણોદરે ।
ઉત્ક્લેશિતક્રિમિકફે શર્બરીં તાં સુખોષિતે ॥

સુરસાદિગણં મૂત્રે ક્વાથયિત્વાર્ધવારિણિ ।
તં કષાયં કણાગાલાકૃમિજિત્કલ્કયોજિતમ્ ।
સતૈલસ્વર્જિકાક્ષારં યુઞ્જ્યાદ્બસ્તિં તતો ઽહનિ ॥

તસ્મિન્નેવ નિરૂઢં તં પાયયેત વિરેચનમ્ ।
ત્રિવૃત્કલ્કં ફલકણાકષાયાલોડિતં તતઃ ।
ઊર્ધ્વાધઃશોધિતે કુર્યાત્ પઞ્ચકોલયુતં ક્રમમ્ ॥

કટુતિક્તકષાયાણાં કષાયૈઃ પરિષેચનમ્ ।
કાલે વિડઙ્ગતૈલેન તતસ્તમનુવાસયેત્ ॥

શિરોરોગનિષેધોક્તમાચરેન્મૂર્ધગેષ્વનુ ।
ઉદ્રિક્તતિક્તકટુકમલ્પસ્નેહં ચ ભોજનમ્ ॥

વિડઙ્ગકૃષ્ણામરિચપિપ્પલીમૂલશિગ્રુભિઃ ।
પિબેત્ સસ્વર્જિકાક્ષારૈર્યવાગૂં તક્રસાધિતામ્ ॥

રસં શિરીષકિણિહીપારિભદ્રકકેમ્બુકાત્ ।
પલાશબીજપત્તૂરપૂતીકાદ્વા પૃથક્ પિબેત્ ।
સક્ષૌદ્રં સુરસાદીન્ વા લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્રયુતાન્ પૃથક્ ॥

શતકૃત્વો ઽશ્વવિટ્ચૂર્ણં વિડઙ્ગક્વાથભાવિતમ્ ।
કૃમિમાન્મધુના લિહ્યાત્ ભાવિતં વા વરારસૈઃ ।
શિરોગતેષુ ક્રિમિષુ ચૂર્ણં પ્રધમનં ચ તત્ ॥

આખુકર્ણીકિસલયૈઃ સુપિષ્ટૈઃ પિષ્ટમિશ્રિતૈઃ ।
પક્ત્વા પૂપલિકાં ખાદેત્ ધાન્યામ્લં ચ પિબેદનુ ॥

સપઞ્ચકોલલવણમસાન્દ્રં તક્રમેવ વા ।
નીપમાર્કવનિર્ગુણ્ડીપલ્લવેષ્વપ્યયં વિધિઃ ॥

વિડઙ્ગચૂર્ણમિશ્રૈર્વા પિષ્ટૈર્ભક્ષ્યાન્ પ્રકલ્પયેત્ ।
વિડઙ્ગતણ્ડુલૈર્યુક્તમર્ધાંશૈરાતપે સ્થિતમ્ ॥

દિનમારુષ્કરં તૈલં પાને બસ્તૌ ચ યોજયેત્ ।
સુરાહ્વસરલસ્નેહં પૃથગેવં ચ કલ્પયેત્ ॥

તિલ્વકોદ્દાલકપલે ત્રિવૃચ્છ્યામે તદર્ધતઃ ।
દન્તીદ્રવન્ત્યાવર્ધેન તદર્ધે ચવ્યચિત્રકૌ ॥

પિષ્ટ્વા વિડઙ્ગયૂષેણ તેન ભાવિતપીડિતાત્ ।
તૈલપ્રસ્થં તિલાત્સાધ્યં ક્રિમિઘ્નદ્વિગુણે રસે ।
તચ્છોધનં પિબેત્ કાલે વિદધ્યાચ્ચાનુવાસનમ્ ॥

કોશાતકીકરઞ્જોમાસર્ષપસ્નેહકલ્પનમ્ ।
કૃત્વા તેનૈવ વિધિના પાયયેદુદરક્રિમિમ્ ॥

પુરીષજેષુ સુતરાં દદ્યાદ્બસ્તિવિરેચને ।
શિરોવિરેકં વમનં શમનં કફજન્મસુ ॥

રક્તજાનાં પ્રતીકારં કુર્યાત્ કુષ્ઠચિકિત્સિતમ્ ।
ઇન્દ્રલુપ્તવિધિશ્ચાત્ર વિધેયો રોમભોજિષુ ॥

ક્ષીરાણિ માંસાનિ ઘૃતં ગુડં ચ દધીનિ શાકાનિ ચ પર્ણવન્તિ ।
સમાસતો ઽમ્લાન્મધુરાન્રસાંશ્ચ ક્રિમીન્ જિઘાંસુઃ પરિવર્જયેચ્ચ ॥