અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.21

અથાતઃ કુષ્ઠચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

પૂર્વરૂપેષ્વેવ કુષ્ઠિનં સ્નેહપાનેનોપક્રમેત ।
તત્ર વાતોત્તરે મેષશૃઙ્ગીશાર્ઙ્ગેષ્ટૈરણ્ડગુડૂચીદ્વિપઞ્ચમૂલસિદ્ધં તૈલં ઘૃતં વા પાનાભ્યઙ્ગયોર્વિદધ્યાત્ ॥

પિત્તોત્તરે ધવાશ્વકર્ણકકુભવચાપુનર્નવપલાશપિચુમન્દમધુકલોધ્રસમઙ્ગાસિદ્ધં સર્પિઃ ।
અથવા પટોલપિચુમન્દદાર્વીદુરાલભાતિક્તરોહિણીપાઠાપર્પટકત્રાયમાણાનાં પાલિકાન્ ભાગાન્ જલાઢકદ્વયે ઽષ્ટભાગશેષં ક્વાથયેત્ ।
તેન કાર્ષિકૈશ્ચન્દનોપકુલ્યામુસ્તાત્રાયન્તીન્દ્રયવભૂનિમ્બૈઃ કલ્કિતૈઃ સપિષો દ્વાદશપલં સાધયેત્ ।
એતત્તિક્તકં સર્પિઃ કુષ્ઠવિસર્પવિસ્ફોટગણ્ડગણ્ડમાલાશ્વયથુપિટકારક્તપિત્તદુર્નામવાતશોણિતકામલાપાણ્ડ્વામયોન્માદદાહતૃડ્ભ્રમકણ્ડૂકુષ્ઠનાડીગુલ્મમદતિમિરવ્યઙ્ગશ્વિત્રાપસ્મારભગન્ધરોદરપ્રદરજ્વરગરવિદ્રધિગ્રહણીહૃદ્રોગાનપહરતિ ॥

સપ્તચ્છદકટુકાતિવિષાશમ્યાકપાઠામુસ્તત્રિફલોશીરપટોલપર્પટકપિપ્પલીદ્વયદ્વિરજનીદ્વિસારિવા ચન્દનદુરાલભાપદ્મકવચાશતાવરીવિશાલાકુટજબીજવૃષમૂર્વાગુડૂચીભૂનિમ્બત્રાયમાણામધુકગર્ભં દ્વિગુણામલકરસમષ્ટગુણામ્બુ સર્પિર્વિપક્વં મહાતિક્તકાખ્યં ઘૃતમધિકગુણં પૂર્વસ્માત્ ।
ગુગ્ગુલુપઞ્ચતિક્તં વા પિબેત્ ॥

કફોત્તરે સાલપ્રિયાલશમ્યાકારિષ્ટસપ્તપર્ણચિત્રકમરિચવચાકુષ્ઠૈઃ સાધિતમ્ ।
અથવા બૃહતીદ્વયકાકમાચીશુકનાસાક્વાથે મરિચવિડઙ્ગશિગ્રુજાતીદેવદારુક્ષવકહરિદ્રાભયાકલ્કેન વાજિમૂત્રેણ ચ સિદ્ધં સર્પિઃ ॥

સર્વેષુ ચ ભલ્લાતકતુવરકસિદ્ધાર્થકાન્યતમતૈલમ્ ।
ભલ્લાતકપથ્યાકૃમિઘ્નસિદ્ધં વા હવિઃ ॥

તતઃ સ્નિગ્ધસ્ય યથાદોષં યથાસન્નં ચ સંશોધનાનિ પ્રયુઞ્જીત ।
સિરાં ચ બલાપેક્ષી વિધ્યેદેકાં દ્વે તિસ્રશ્ચતસ્રઃ પઞ્ચ વા ।
અન્તરાન્તરા ચ પુનઃપુનઃ સ્નેહં પિબેત્ ।
દુર્બલં હિ શૂન્યકોષ્ઠં કુષ્ઠિનં વાયુરભિભવતિ ।
વમને ત્વસ્ય મધુકકુટજબીજનિમ્બપટોલપલ્લવાનિ વિદધ્યાત્ ।
કુમ્ભનિકુમ્ભત્રિફલા વિરેચને માણિભદ્રવટકાંશ્ચ ॥

પટોલવિશાલયોર્મૂલં ત્રિફલા ચ પૃથક્ ત્રિભાગોનત્રિશાણાઃ કટુકાત્રાયમાણે શાણાંશે શુણ્ઠ્યાસ્ત્રિભાગોનઃ શાણઃ તદેતત્ પલમૈકધ્યં સલિલે વિપાચ્ય પાયયેત્ ।
ઊર્ધ્વાધોવિરિક્તશ્ચ જીર્ણે જાઙ્ગલરસેનાશ્નીયાત્ ।
એવમેતત્ ષડ્રાત્રપ્રયોગાત્ પરં પિત્તકફશોફકુષ્ઠદુષ્ટનાડીવ્રણાર્શોભગન્દરગ્રહણીપાણ્ડુહલીમકકામલાવિષમજ્વરહૃદ્બસ્તિવેદનાઘ્નમ્ ॥

ઉભયાનુલોમનં વા બ્રાહ્મીસ્વરસસાધિતં સર્પિઃ પિબેત્ ।
આવર્તકીતુલાં સલિલાર્મણે ઽષ્ટાંશશિષ્ટાં વિપાચ્ય તેન નિર્યૂહેણ તન્મૂલૈશ્ચ ઘૃતપ્રસ્થં સાધયેત્ ।
તતો માત્રામેકાહાન્તરં પિબેત્ ।
ઊર્ધ્વાધો વિરિચ્યમાનસ્તૃષિતઃ ।
શીતલવણમારનાલં જીર્ણસ્નેહશ્ચ તેનૈવ કોદ્રવૌદનમશ્નીયાત્ ।
અનેન કુષ્ઠશ્વિત્રાપચીભગન્દરનાડીવ્રણાખુવિષાણિ સિધ્યન્તિ ।
મેધ્યં ચૈતત્ પુંસવનં ચ ॥

દાર્વીપટોલબૃહતીસેવ્યમદનનિમ્બકૃતમાલઘનેન્દ્રયવૈઃ સસ્નેહૈરાસ્થાપનમ્ ।
એભિરેવ ચ વિપક્વઃ સ્નેહો ઽનુવાસનાર્હસ્યાનુવાસનમ્ ।
દન્તીમરિચફણિજ્જકાર્દ્રકકરઞ્જબીજપિપ્પલીવિડઙ્ગસૈન્ધવૈરૂર્ધ્વજત્રુગતે કુષ્ઠે કૃમિષુ ચ શિરોવિરેકઃ ।
સૂત્રસ્થાનોક્તો વૈરેચનિકધૂમશ્ચ ॥

તતઃ સર્વતો વિશુદ્ધસ્યાન્તર્બહિઃ શમનાનિ પ્રયુઞ્જીત ॥

ખદિરકદરતિનિશાસનશિરીષશિંશપાશાકસર્જાર્જુનજમ્બૂકરવીરધવામલકીમુષ્કકાક્ષિકબદરીવઞ્જુલનિમ્બકરઞ્જકદમ્બમધૂકસારાન્ સાર્દ્રાન્ કૃતમાલનિચુલપટોલાઙ્કોલબલાબિલ્વકુટજકટભીપારિભદ્રસહચરગૃધ્રનખીવરણવર્ધમાનાર્કસૌભઞ્જનાટરૂષકશતાવરીશ્વદંષ્ટ્રાહિમારાશ્વકર્ણશ્રીપર્ણીસ્વયંગુપ્તાગ્નિમન્થેન્દ્રવારુણીકાકોદુમ્બરિકામેષશૃઙ્ગીટુણ્ટુકગુડૂચીવર્ષાભૂવાયસીબૃહતીદ્વયરોહિણીમૂર્વાશાર્ઙ્ગષ્ટામૂલાનિ ચ શકલયિત્વા પૃથક્ ત્રિંશત્પલિકાનિ સઙ્ક્ષુદ્ય મહતિ કટાહે ઽષ્ટગુણેનામ્ભસા ક્વાથયેત્ ।
અષ્ટભાગશેષં નિર્યૂહમવતાર્ય પરિસ્રાવ્ય ચ તસ્મિન્ સર્પિષઃ પલશતત્રયં વિપચેદીષદવશેષકષાયે ચ વિદલીકૃતારુષ્કરસહસ્રત્રયમત્રાવાપ્ય પુનઃ પાચયેદ્વિગતસ્વરસાન્યરુષ્કરાણ્યપાસ્ય તસ્મિન્ સ્નેહે સુચૂર્ણિતાનિ પ્રક્ષિપેત્ ।
વ્યાધિઘાતવ્યોષનાકુલીમાર્કવાર્કકાકાદનીતગરકટુકાકુષ્ઠબિલ્વહિઙ્ગુવિડઙ્ગચિત્રકાતિવિષામુસ્તેન્દ્રયવેન્દ્રવારુણીરૂપ્ય મલલોહરજોલોહકાન્તરસાઞ્જનાભ્રશુકનાસાદેવદાલીત્રિફલાલાઙ્ગલિકીવિશાલાકુમ્ભનિકુમ્ભવચાવારાહીમહાદ્રુમકોશાતકીપ્રપુન્નાટસોમપર્ણીનલિકાદ્વયપટોલીજાતીપલ્લવતાપ્યકારવેલ્લીકૂલિકાકન્દકસપ્તચ્છદશાર્ઙ્ગેષ્ટોત્પલસારિવાગુગ્ગુલુશિલાજતુમૂર્વાકુસ્તુમ્બરીજીવકદ્વયપાઠેન્દ્રુરેખાવજ્રકન્દહરિદ્રાદ્વયલવણપઞ્ચકાનિ પ્રત્યેકં ત્રિપલિકાનિ શૃઙ્ગીવિષપલં ચૈકં તતો દર્વ્યા સમન્તાદાઘટ્ય સુગુપ્તં ભૂમૌ ધાન્યે વા માસં નિખનેત્ ॥

અથ કૃતસંશુદ્ધિસ્વસ્ત્યયનઃ કુષ્ઠી પ્રાતસ્તતો માત્રામુપયુઞ્જીત ।
જીર્ણે ચ યથેષ્ટમાહારં તેનાસ્ય પૂર્વમઙ્ગાનિ તુદ્યન્તે ભિદ્યન્તે શૂયન્તે સ્ફુરન્તિ સ્ફુટન્તિ ચ ।
તતઃ સપ્તરાત્રાત્ પુનઃ સ્વસ્થીભવન્તિ ।
અપિ ચ ॥

યોગરાજમવલિહ્ય સમસ્તં સંજ્ઞયૈવ કથિતોત્તમશક્તિમ્ ।
હન્તિ કુષ્ઠમતિપાતિતગાત્રં સ્નાયુજાલપરિશેષમશેષમ્ ॥

શ્વાસાગ્નિસાદારુચિકાસયક્ષ્મગુલ્માઢ્યવાતગ્રહણીપ્રમેહાન્ ।
શોફં કૃમીન્ પાણ્ડુગદં જ્વરાંશ્ચ નિવર્તયત્યેષ રસાયનાગ્ર્યઃ ॥

ત્રિફલાદશમૂલમૂર્વામુસ્તસપ્તચ્છદદારુનિમ્બત્વગ્ગવાક્ષીચિત્રકમઞ્જિષ્ઠાવ્યોષચૂર્ણં નવગુણૈઃ સક્તુભિર્યુક્તં સક્ષૌદ્રં શીલયેત્ ॥

અથવા ક્ષુણ્ણાન્યવાન્ નિસ્તુષાન્ રાત્રૌ ગોમૂત્રપર્યુષિતાનહનિ કિલિઞ્જે શોષયેદેવં સપ્તાહં ભાવયેચ્છોષયેચ્ચ ।
તતસ્તાન્ સક્તૂન્ કૃત્વા ભલ્લાતકપ્રપુન્નાટાવલ્ગુજચિત્રકવિડઙ્ગમુસ્તચૂર્ણચતુર્ભાગયુક્તાનસનાદિકષાયેણ પાયયેત્ ॥

એવમસનાદિક્વાથપીતાનામારગ્વધાદિકષાયપીતાન વા ગોજીર્ણકાનાં વા યવાનાં સક્તૂનરુષ્કરાગ્નિમન્થચૂર્ણમિશ્રાન્ ખદિરાસનસારરોહિતકગુડૂચીનામન્યતમસ્ય કષાયેણ દાડિમામ્લવેતસામ્લેન સૈન્ધવલવણેન સિતામધુમધુરેણાલોડ્ય પાયયેત્ ।
એષ સર્વમન્થકલ્પઃ ।
યાવકાંશ્ચ ભક્ષ્યાનપૂપપૂર્ણકોશશષ્કુલી પ્રભૃતીન્ કુર્યાત્ ।
યવવચ્ચ ગોધૂમૈઃ ॥

સુરાં કલ્પયેત્ પલાશક્ષારભાવિતશાલિતણ્ડુલપિષ્ટેન ક્ષારોદકેનૈવ સ્વેદિતેન પ્રિયઙ્ગુગજપિપ્પલીચિત્રકકેબુકૈલાવાલુકપરિપેલવલોધ્રમરિચવિડઙ્ગચૂર્ણમિશ્રેણ નવે ચૈનાં ભાજને જતુસૃતે ક્ષૌદ્રપિપ્પલીલિપ્તે સ્થાપયેત્ ।
તતો ગન્ધરસોપપન્નાં કુષ્ઠિને પાતું દદ્યાત્ ॥

ખદિરશિંશપાસારમુત્તમકારણીં બ્રહ્મીં કોશવતીં ચ કષાયકલ્પેન વિપચેત્ ।
તેન ક્વાથેન તણ્ડુલાન્ ભાવયેત્ ।
પિષ્ટં ચ સ્વેદયેત્ ।
અભિષુણુયાચ્ચ પૂર્વવત્ ॥

ત્રિવૃચ્છ્યામાગ્નિમન્થસપ્તલાકેબુકશઙ્ખિનીતિલ્વકત્રિફલાપલાશશિંશપાનાં રસમાદાય પલાશદ્રોણ્યામભ્યાસિચય ખદિરાઙ્ગારતપ્તમયઃપિણ્ડમેકવિંશતિવારાન્નિર્વાપ્ય તતસ્તં રસમાસિચ્ય સ્થાલ્યાં ગોમયાગ્નિના સાધયેત્ ।
સિધ્યતિ ચાવપેત્ ।
પિપ્પલીચૂર્ણસ્ય ભાગં દ્વૌ મધુનસ્તાવદ્ઘૃતસ્ય તતશ્ચતુર્ભાગાવશિષ્ટે ઽવતીર્ણે ભૂયો ઽગ્નિતપ્તમયઃપિણ્ડં તસ્મિન્ પ્રક્ષિપેત્ પ્રશાન્તં ચ લોહપાત્રે સુગુપ્તં નિદધ્યાત્ ।
ઇયમયસ્કૃતિઃ દુસ્સાધમપિ કુષ્ઠં મેહં વા સાધયતિ ।
સ્થૂલં કર્શયતિ શોફમુપહન્તિ સન્નમગ્નિમુદ્ધરતિ ।
વિશેષેણ રાજયક્ષ્મિણામુપદિશ્યતે ।
વર્ષશતાયુશ્ચૈનામુપયુજ્ય પુરુષો ભવતિ ॥

અસનાદિક્વાથમાસિચ્ય પલાશદ્રોણ્યમયોઘનૈસ્તપ્તૈઃ સંયોજ્ય નિર્વાપ્ય ચ કૃતસંસ્કારે કલશે પ્રક્ષિપ્ય વત્સકાદિં પ્રતિવાપ્ય ક્ષૌદ્રં ચ સુગુપ્તં માસં નિધાયોપયુઞ્જીત ॥

એવં ન્યગ્રોધાદિષ્વારગ્વધાદિષુ ચાયસ્કૃતિં વિદધ્યાત્ ।
ખદિરસુરદારુક્વાથપ્રસ્થં ક્ષૌદ્રપ્રસ્થં મત્સ્યણ્ડિકાપ્પ્રસ્થં લોહચૂર્ણાર્ધપ્રસ્થં ત્રિફલાચતુર્જાતકમરિચાનિ ચ કાર્ષિકાણિ પ્રક્ષિપ્યાયસે ભાણ્ડે માસસ્થિતં તદુપયોજયેત્ ॥

રસાયનપ્રયોગેણ ચ લોહતુલાં તુવરકાસ્થીનિ ભલ્લાતકાન્યલમ્બુષામવલ્ગુજં ગુગ્ગુલુમર્શોવિહિતવિધાનેન વા ચિત્રકમિતિ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।
કિલાસકુષ્ઠગ્રહણીપ્રમેહસ્થૂલત્વદુર્નામભગન્દરેષુ ।
પાણ્ડુત્વશૂનત્વકફામયેષુ મન્થાદિયોગાન્ વિદધીત ધીમાન્ ॥

શાલયો યવગોધૂમકોરદૂષાઃ પ્રિયઙ્ગવઃ ।
મુદ્ગા મસૂરાસ્તુવરી તિક્તશાકાનિ જાઙ્ગલમ્ ॥

ત્રિફલારુષ્કરારિષ્ટક્ષૌદ્રયોજિતભાવિતમ્ ।
ધાત્રીખદિરનિમ્બામ્બુરસં મુદ્ગપટોલજમ્ ॥

મદ્યાન્યૌષધગર્ભાણિ મથિતં ચેન્દુરાજિમત્ ।
અન્નપાનં હિતં કુષ્ઠે ન ત્વમ્લલવણોષણમ્ ।
દધિદુગ્ધગુડાનૂપતિલમાષાંસ્ત્યજેત્તરામ્ ॥

તુલાર્ધં નિમ્બપઞ્ચાઙ્ગ્યાસ્તથા ખદિરસારતઃ ।
હરીતકીદલતુલાં ભલ્લાતકતુલાં દશ ॥

કૃષ્ણાવિડઙ્ગકુડવાવૈકધ્યં વિપચેજ્જલે ।
કષાયં તં પરિસ્રાવ્ય નિદધ્યાત્તામ્રભાજને ॥

ષણ્માસતઃ પિબેત્ કુષ્ઠકૃમિમેહૈર્વિમુચ્યતે ।
નિમ્બારિષ્ટ ઇતિ ખ્યાતો વરુણેનૈષ નિર્મિતઃ ॥

વિડઙ્ગસારામલકાભયાનાં પલં પલં ત્રીણિ પલાનિ કુમ્ભાત્ ।
ગુડસ્ય ચ દ્વાદશ માસમેષ જિતાત્મના હન્ત્યુપયુજ્યમાનઃ ॥

કુષ્ઠશ્ચિત્રશ્વાસકાસોદરાર્શોમેહપ્લીહગ્રન્થિરુગ્જન્તુગુલ્માન્ ।
સિદ્ધં યોગં પ્રાહ યક્ષો મુમુહ્ષોર્ભિક્ષોઃ પ્રાણાન્ માણિભદ્રઃ કિલેમમ્ ॥

કટુકાપટોલમૂલોત્તમાવચાનિમ્બરાત્રિમઞ્જિષ્ઠાનામ્ ।
સંશીલિતઃકષાયસ્ત્વગામયાન્ શ્લેષ્મપિત્તબહુલાન્ હન્તિ ॥

વાતોત્તરાંસ્તુ સર્પિર્વિપાચિતં ક્વથિતકલ્કિતૈશ્ચ કટુકાદ્યૈઃ ।
ખદિરારિષ્ટગુડૂચીસુરતરુદાર્વીશ્ચ કલ્પયેત્ પૃથગેવમ્ ॥

શીતઃ કષાયઃ ખદિરસ્ય પીતઃ સક્ષૌદ્રતાર્ક્ષ્યો હરતિ પ્રસહ્ય ।
ત્વક્કણ્ઠરોગાપચિગુલ્મમેહાન્ બલાહકાન્ વાયુરિવ પ્રચણ્ડઃ ॥

સર્પિર્મધુભ્યાં ત્રિફલારસેન વિડઙ્ગકલ્કેન ચ સમ્પ્રયુક્તઃ ।
કુષ્ઠં કષાયઃ ખદિરસ્ય હન્તિ તિષ્ઠન્ કષાયં મનસીવ ધર્મઃ ॥

ખદિરસ્ય લૂનશિરસો મૂલે ખાતસ્ય મધ્યમં મૂલમ્ ।
છિત્વાધો ઽયઃકુમ્ભં રસસંગ્રહણાય નિદધીત ॥

લિપ્તાત્ કૃષ્ણમૃદેન્ધનૈશ્ચ નિચિતાદાદીપિતાદ્વહ્નિના ।
તસ્માદ્યશ્ચ્યવતે રસઃ સ સહિતઃ ક્ષૌદ્રાજ્યધાત્રીરસૈઃ ।
પીતઃ કુષ્ઠભગન્દરારુરપચીમેહાસ્રપાણ્ડૂન્ જયેત્ ।
પ્રસ્થસ્તસ્ય જરાં ચ ભોજ્યમિહ તુ ત્યાજ્યં ચ ભલ્લાતવત્ ॥

યોજ્ય ખદિરવન્નિમ્બશિંશપારગ્વધાસનમ્ ।
રોહતિકં સુરાહ્વં ચ ધદિરોદકપાયિનઃ ॥

દાર્વી રસાઞ્જનં વા ગોમૂત્રેણ પ્રબાધતે કુષ્ઠમ્ ।
અભયા પ્રયોજિતા વા માસં સવ્યોષગુડતૈલા ॥

દર્વીકલિઙ્ગકટુકાતિવિષાગ્નિપાઠામૂત્રેણ સૂક્ષ્મરજસો ધરણપ્રમાણાઃ ।
પીતા જયન્તિ ગુદજોદરગુલ્મકુષ્ઠકોષ્ઠાનિલાઢ્યપવનગ્રહણીપ્રમેહાન્ ॥

લાક્ષાદન્તીમધુરસવરાદ્વીપિપાઠાવિડઙ્ગપ્રત્યક્પુષ્પીત્રિકટુરજનીસપ્તપર્ણાટરૂષમ્ ॥

રક્તા નિમ્બં સુરતરુકૃતં પઞ્ચમૂલ્યૌ ચ ચૂર્ણં પીત્વા માસં જયતિ હિતભુગ્ગવ્યમૂત્રેણ કુષ્ઠમ્ ॥

દશપલમરિષ્ટપલ્લવકુસુમજટાત્વક્ફલં યથાકાલમ્ ।
પ્રયાહરેત્ સમસ્તં કૃતમાલતરોશ્ચ તત્તદ્વત્ ॥

સઞ્ચૂર્ણ્યાસનખદિરક્વાથેનાપ્લાવ્ય શોષયેદનિલે ।
ચિત્રકઘનભલ્લાતકગોક્ષુરકમહૌષધત્રિફલાઃ ॥

લોહવિડઙ્ગાવલ્ગુજસિતોપલાઃ પલસમા રજીકૃત્ય ।
સપ્તાહમેકતસ્તદ્રસેન ભૃઙ્ગ્યાસ્તતો ભાવ્યમ્ ॥

અથ પીતમક્ષમાત્રં ઘૃતેન દુગ્ધેન કોષ્ણસલિલૈર્વા ।
અચિરાત્ કરોતિ વહ્નિં મતિં સ્મૃતિં પાટવં મેધામ્ ॥

કૃમિકુષ્ઠગણ્ડપાણ્ડુપ્રમેહવક્ત્રામયારુચિચ્છર્દીઃ ।
અપચીભગન્દરસ્થૌલ્યદુષ્ટનાડીવ્રણવ્યઙ્ગાન્ ॥

કફપિત્તજાન્ વિકારાન્ વિશેષતઃ સુવિષમાન્ નિવર્તયતિ ।
વર્ષાદ્વિષગરકૃત્યા નિત્યાભ્યાસેન ખલતિપલિતાનિ ॥

ત્રિકટૂત્તમાતિલારુષ્કરાજ્યમાક્ષિકસિતોપલાવિહિતા ।
ગુટિકા રસાયનં સ્યાત્ કુષ્ઠજિચ્ચ વિષ્યા ચ સપ્તસમા ॥

ચન્દ્રશકલાગ્નિરજનીવિડઙ્ગતુવરાસ્થ્યરુષ્કરત્રિફલાભિઃ ।
વટકા ગુડાંશક્લૃપ્તાઃ સમસ્તકુષ્ઠાનિ નાશયન્ત્યભ્યસ્તાઃ ॥

વિડઙ્ગભલ્લાતકબાકુચીનાં સદ્વીપિવારાહિહરીતકીનામ્ ।
સલાઙ્ગલીકૃષ્ણતિકોપકુલ્યા ગુડેન પિણ્ડી વિનિહન્તિ કુષ્ઠમ્ ॥

પથ્યાકલિઙ્ગકપલાશફલેન્દુરાજીભલ્લાતકાસ્થિચતુરઙ્ગુલચિત્રકાર્કૈઃ ।
સાવર્તકીકૃમિહરૈઃ ક્રમવર્ધિતાંશૈઃ મૂત્રેણ તુલ્યતુવરૈર્વટકા ગદઘ્નાઃ ॥

શશાઙ્કલેખા સવિડઙ્ગસારા સપિપ્પલીકા સહુતાશમૂલા ।
સાયોમલા સામલકા સતૈલા કુષ્ઠાનિ કૃચ્છ્રાણિ નિહન્તિ લીઢા ॥

ભૂનિમ્બનિમ્બત્રિફલાપદ્મકાતિવિષાકણાઃ ।
મૂર્વાપટોલીદ્વિનિશાપાઠાતિક્તેન્દ્રવારુણીઃ ॥

સકલિઙ્ગવચાસ્તુલ્યા દ્વિગુણાશ્ચ યથોત્તરમ્ ।
લિહ્યાદ્દન્તીત્રિવૃદ્બ્રાહ્મીશ્ચૂર્ણિતા મધુસર્પિષા ॥

કુષ્ઠમેહપ્રસુપ્તીનાં પરમં સ્યાત્તદૌષધમ્ ।
વરાકણાવિડઙ્ગાન્ વા લિહ્યાત્તૈલાજ્યમાક્ષિકૈઃ ॥

ખદિરશકલચૂર્ણં ક્ષૌદ્રસર્પિર્વિમિશ્રં ।
સગિરિજતુવિડઙ્ગં માત્રયા સેવમાનઃ ।
લઘુમિતહિતભોજી બ્રહ્મચારી જિતાત્મા ।
શ્વયથુકિટિભકોઠશ્વિત્રકુષ્ઠાનિ હન્યાત્ ॥

ખદિરાસનસારસ્ય તુલાં દ્રોણે ઽમ્ભસઃ ક્ષિપેત્ ।
અષ્ટમે ઽહનિ તત્તોયં પચેદાદર્વિલેપનાત્ ॥

ત્રિફલાર્ધતુલાચૂર્ણં તત્પાદેન તુ બાકુચીમ્ ।
તદર્ધં દ્વીપિનો મૂલં તદ્વદ્બ્રાહ્મીં સમાર્કવામ્ ॥

લોહક્રિમિઘ્નદ્વિપ્રસ્થં ક્ષિપ્ત્વા તદ્વટકીકૃતમ્ ।
કુષ્ઠમેહગ્રહણ્યર્શોભગન્દરિષુ પૂજિતમ્ ॥

લાઙ્ગલીત્રિફલાલોહચૂર્ણં દશપલં પૃથક્ ।
ગુટિકાત્રિશતં ષષ્ટિં કુર્યાદ્ભૃઙ્ગરસાપ્લુતમ્ ॥

છાયાશુષ્કાં ચ તત્રાર્ધગુટિકાં ભક્ષયેત્ પુરઃ ।
જીર્ણે રસેન રૂક્ષેણ પેયાપૂર્વં ચ ભોજયેત્ ॥

યન્ત્રિતો બ્રહ્મચર્યાદ્યૈઃ ક્રમેણ ગુટિકામપિ ।
ખાદેત્ પરસ્તાન્માસસ્ય ભવેત્ કામચરઃ ક્રમાત્ ॥

એવં સર્વાણિ કુષ્ઠાનિ જયત્યતિબલાન્યપિ ।
ધીમેધાસ્મૃતિયુક્તશ્ચ નીરુગ્જીવેત્ સમાઃ શતમ્ ॥

વાસામૃતાનિમ્બવરાપટોલવ્યાઘ્રીકરઞ્જોદકકલ્કપક્વમ્ ।
સર્પિર્વિંસર્પજ્વરકામલાસ્રકુષ્ઠાપહં વજ્રકમામનન્તિ ॥

ત્રિફલાત્રિકટુદ્વિકણ્ટકારીકટુકાકુમ્ભનિકુમ્ભરાજવૃક્ષૈઃ ।
સવચાતિવિષાગ્નિકૈઃ સપાઠૈઃ પિચુભાગૈર્નવવજ્રદુગ્ધમુષ્ટ્યા ॥

પિષ્ટૈઃ સિદ્ધં સર્પિષઃ પ્રસ્થમેભિઃ ક્રૂરે કોષ્ઠે સ્નેહનં રેચનં ચ ।
કુષ્ઠશ્વિત્રપ્લીહવર્ધ્માશ્મગુલ્માન્ હન્યાત્ કૃચ્છ્રાંસ્તન્મહાવજ્રકાખ્યમ્ ॥

યતેર્લેલીતકવસા ક્ષૌદ્રજાતીરસાન્વિતા ।
કુષ્ઠઘ્ની સમસર્પિર્વા સગાયત્ર્યસનોદકા ॥

મૂત્રે વિનીતા ત્રિફલારસે વા સિદ્ધા ઘૃતે વામ્ભસિ કેવલે વા ।
રસાયનં પથ્યભુજો હરિદ્રા નિહન્તિ પાણ્ડ્વામયકુષ્ઠમેહાન્ ॥

પિબેદમૃતવલ્યા વા સ્વરસં યન્ત્રપીડિતમ્ ।
મેધ્યં તત્ કુષ્ઠમેહાર્શશ્છર્દિવાતાસ્રનાશનમ્ ॥

સ્થિરકઠિનમણ્ડલાનાં કુષ્ઠાનાં પોટ્ટલૈર્હિતઃ સ્વેદઃ ।
સ્વિન્નોત્સન્નં વિલિખેત્ કુષ્ઠં તીક્ષ્ણેન શસ્ત્રેણ ॥

રુધિરાગમાર્થમથવાશૃઙ્ગાલાબૂભિરપહરેદ્રક્તમ્ ।
પ્રચ્છેદલ્પં કુષ્ઠં નિરેચયેદ્વા જલૌકોભિઃ ॥

યે લેપાઃ કુષ્ઠાનાં યુજ્યન્તે નિર્હૃતાસ્રદોષાણામ્ ।
સંશોધિતાશયાનાં સદ્યઃ સિદ્ધિર્ભવતિ તેષામ્ ॥

યેષુ ન શસ્ત્રં ક્રમતે સ્પર્શેન્દ્રિયનાશનેષુ કુષ્ઠેષુ ।
તેષુ નિપાત્યઃ ક્ષારો રક્તં દોષં ચ વિસ્રાવ્ય ॥

લેપો ઽતિકઠિનપરુષે સુપ્તે કુષ્ઠે સ્થિરે પુરાણે ચ ।
પીતાગદસ્ય કાર્યો વિષૈઃ સમન્ત્રાગદૈશ્ચાનુ ॥

સ્તબ્ધાનિ સુપ્તસુપ્તાન્યસ્વેદનકણ્ડુલાનિ કુષ્ઠાનિ ।
કૂર્ચૈર્દન્તીત્રિવૃતાકરવીરકરઞ્જકુટજાનામ્ ॥

જાત્યર્કનિમ્બજૈર્વા પત્રૈઃ શસ્ત્રૈઃ સમુદ્રફેનેન ।
ઘૃષ્ટાનિ ગોમયૈર્વા તતઃ પ્રદેહૈઃ પ્રદેહ્યાનિ ॥

આરગ્વધઃ સૈડગજઃ કરઞ્જો વાસા ગુડૂચી મદનં હરિદ્રે ।
શ્ર્યાહ્વઃ સુરાહ્વઃ ખદિરો ધવશ્ચ નિમ્બો વિડઙ્ગઃ કરવીરકશ્ચ ॥

ગ્રન્થિશ્ચ ભૂર્જો લશુનઃ શિરીષઃ સલોમશો ગુગ્ગુલુકૃષ્ણગન્ધે ।
ફણિજ્જકો વત્સકસપ્તપર્ણપીલૂનિ કુષ્ઠં સુમનઃપ્રવાલાઃ ॥

વચાહરેણુસ્ત્રિવૃતા નિકુમ્ભો ભલ્લાતકં ગૈરિકમઞ્જનં ચ ।
મનઃશિલાલે ગૃહધૂમ એલા કાસીસલોધ્રાર્જુનમુસ્તસર્જાઃ ॥

ઇત્યર્ધરૂપૈર્વિહિતાઃ ષડેતે ગોપિત્તપીતાઃ પુનરેવ પિષ્ટાઃ ।
સિદ્ધાઃ પરં સર્ષપતૈલયુક્તાશ્ચૂર્ણાઃ પ્રદેહા બહુશાઃ પ્રયોજ્યાઃ ॥

કુષ્ઠાનિ કૃચ્છ્રાણિ નવં કિલાસં સુરેન્દ્રલુપ્તં કિટિભં સદદ્રુમ્ ।
ભગન્દરાર્શાંસ્યપચીં સપામાં હન્યુઃ પ્રયુક્તાનચિરાન્નરાણામ્ ॥

નિમ્બં હરિદ્રે સુરસં પટોલં કુષ્ઠાશ્વગન્ધે સુરદારુશિગ્રુ ।
સસર્ષપં તુમ્બુરુધાન્યવન્યં ચણ્ડાં ચ ચૂર્ણાનિ સમાનિ કુર્યાત્ ॥

તૈસ્તક્રપિષ્ટૈઃ પ્રથમં શરીરં તૈલાક્તમુદ્વર્તયિતું યતેત ।
તથાસ્ય કણ્ડૂઃપિટકાઃ સકોઠાઃ કુષ્ઠાનિ શોફાશ્ચ શમં વ્રજન્તિ ॥

મુસ્તામૃતાસઙ્ગકટઙ્કટેરીકાસીસકમ્પિલ્લકકુષ્ઠલોધ્રાઃ ।
ગન્ધોપલઃ સર્જરસં વિડઙ્ગં મનઃશિલાલે કરવીરકત્વક્ ॥

તૈલક્તગાત્રસ્ય કૃતાનિ ચૂર્ણાન્યેતાનિ દદ્યાદવચૂર્ણનાર્થમ્ ।
દદ્રુઃસકણ્ડૂઃ કિટિભાનિ પામા વિચર્ચિકા ચેતિ તથા ન સન્તિ ॥

કાણ્ડે મહાવૃક્ષભવે નિલીનઃ સ્વિન્નઃ કુકૂલે પુટપાકયુક્ત્યા ।
વિચર્ચિકાં સર્ષપકલ્કપિણ્ડો નિહન્તિ લજ્જામિવ રાગવેગઃ ॥

મનઃશિલાલે મરિચાનિ તૈલમાર્કં પયઃ કુષ્ઠહરઃ પ્રદેહઃ ।
તથા કરઞ્જપ્રપુનાટબીજં કુષ્ઠાન્વિતં ગોસલિલેન પિષ્ટમ્ ॥

ગુગ્ગુલુમરિચવિડઙ્ગૈઃ સર્ષપકાસીસસર્જરસમુસ્તૈઃ ।
શ્રીવેષ્ટકાલગન્ધૈર્મનઃશિલાકુષ્ઠકમ્પિલ્લૈઃ ॥

ઉભયહરિદ્રાસહિતૈશ્ચાત્રિકતૈલેન મિશ્રિતૈરેભિઃ ।
દિનકરકરાભિતપ્તૈઃ કુષ્ઠં ઘૃષ્ટં ચ નષ્ટં ચ ॥

મરિચં તમાલપત્રં કુષ્ઠં સમનઃશિલં સકાસીસમ્ ।
તૈલેન યુક્તમુષિતં સપ્તાહં ભાજને તામ્રે ॥

તેનાલિપ્તં સિધ્મ સપ્તાહાત્ ઘર્મસેવિનો ઽપૈતિ ।
માસાન્નવં કિલાસં સ્નાનેન વિના વિશુદ્ધસ્ય ॥

મયૂરકં જર્જરિતં સમૂલં દગ્ધ્વા પરિસ્રાવ્ય ચ સપ્તકૃત્વઃ ।
તેનામ્ભસા કઙ્ગુણિકોત્થતૈલં સિદ્ધં પરં સિધ્મનિબર્હણાય ॥

જીવન્તી મઞ્જિષ્ઠા દાર્વી કામ્પિલ્લકં પયસ્તુત્થમ્ ।
એષ ઘૃતતૈલપાકઃ સિદ્ધઃ સિદ્ધે ચ સર્જરસઃ ॥

દેયઃ સમધૂચ્છિષ્ટો વિપાદિકા તેન નશ્યતિ હ્યક્તા ।
ચર્મૈર્કુષ્ઠકિટિભં કુષ્ઠં શામ્યત્યલસકં ચ ॥

સપ્તપર્ણકરઞ્જાર્કમાલતીકરવીરજમ્ ।
મૂલં સ્નુહીશિરીષાભ્યાં ચિત્રકાસ્ફોતયોરપિ ॥

કરઞ્જબીજદ્વિનિશાવ્યોષૈડગજસર્ષપાઃ ।
વરા વેલ્લં ચ તૈસ્તૈલં સગોમૂત્રૈર્વિપાચિતમ્ ॥

કુષ્ઠદુષ્ટવ્રણગ્રન્થિગણ્ડમાલાભગન્દરાન્ ।
વિશેષાદ્વાતકફજાન્ હન્ત્યભ્યઙ્ગેન વજ્રકમ્ ॥

એરણ્ડતાર્ક્ષ્યઘનનીપકદમ્બભાર્ઙ્ગીકમ્પિલ્લવેલ્લફલિનીસુરવારુણીભિઃ ।
નિર્ગુણ્ડ્યરુષ્કરસુરાહ્વસુવર્ણદુગ્ધાશ્રીવેષ્ટગુગ્ગુલુશિલાહરિતાલવિશ્વૈઃ ॥

તુલ્યસ્નુગર્કદુગ્ધં સિદ્ધં તૈલં સ્મૃતં મહાવજ્રમ્ ।
અતિશયિતવજ્રકગુણં શ્વિત્રાર્શોગ્રન્થિમાલાઘ્નમ્ ॥

કનકક્ષીરી શૈલા ભાર્ઙ્ગી દન્ત્યાઃ ફલાનિ મૂલં ચ ।
જાતીપ્રવાલસર્ષપલશુનવિડઙ્ગં કરઞ્જત્વક્ ॥

સપ્તચ્છદાર્કપલ્લવમૂલત્વઙ્નિમ્બચિત્રકાસ્ફોતમ્ ।
ગુઞ્જૈરણ્ડકબૃહતીમૂલત્વક્સુરસાર્જકફલાનિ ॥

કુષ્ઠં પાઠા મુસ્તા ષડ્ગ્રન્થાતુમ્બુરુત્વચો મૂર્વા ।
એડગજકુટજશિગ્રુત્ર્યૂષણભલ્લાતકક્ષવકાઃ ॥

હરિતાલમવાક્પુષ્પી તુત્થં કમ્પિલ્લકો ઽમૃતાસઙ્ગઃ ।
સૌરાષ્ટ્રી કાસીસં દાર્વીત્વક્ સ્વર્જિકાલવણમ્ ॥

એતૈસ્તૈલં તૈલં કટુતૈલં વા ચતુર્ગુણે મૂત્રે ।
કરવીરમૂલપલ્લવતોયે ચ વિપાચિતં જયતિ ॥

કટુકાલાબુન્યસ્તં જિત્યાભ્યઙ્ગેન વાતકફકુષ્ઠમ્ ।
મણ્ડલદદ્રૂકોષ્ઠકૃમિપામાવિચર્ચિકાઃ સુતરામ્ ॥

સિક્થકતુત્થકગુગ્ગુલુસિન્દૂરરસાઞ્જનૈઃ કટુકતૈલમ્ ।
પામાકિટિભવિચર્ચિષુ સાધિતમભ્યઞ્જને શ્રેષ્ઠમ્ ॥

શૈલેયકમ્પિલ્લકપટ્ટિકાહ્વસુરાષ્ટ્રજાસર્જરસોપલાનિ ।
શિલા ચ ચૂર્ણો નવનીતયુક્તં કુષ્ઠે સ્રવત્યભ્યધિકં પ્રશસ્તઃ ॥

એડગજકુષ્ઠસૈન્ધવસિદ્ધાર્થવિડઙ્ગકાઞ્જિકૈર્લિપ્તમ્ ।
કૃમિપામાસિધ્મદદ્રૂમણ્ડલકુષ્ઠં શમં યાતિ ॥

લાક્ષાવ્યોષં પ્રાપુનાટં ચ બીજં સશ્રીવેષ્ટાઃ કુષ્ઠસિદ્ધાર્થકાશ્ચ ।
તક્રોન્મિશ્રઃ સ્યાદ્ધરિદ્રા ચ લેપો દદ્રૂષૂક્તો મૂલકોત્થં ચ બીજમ્ ॥

દૂર્વાભયાસૈન્ધવચક્રમર્દ કુષ્ઠેરકાઃ કાઞ્જિકતક્રપિષ્ટાઃ ।
ત્રિભિઃ પ્રલેપૈરપિ બદ્ધમૂલાં દદ્રૂં ચ કણ્ડૂં ચ વિનાશયન્તિ ॥

મનઃશિલાત્વક્કુટજં સકુષ્ઠં સલોમશઃ સૈડગજઃ કરઞ્જઃ ।
ગ્રન્થિશ્ચ ભૌર્જઃ કરવીરમૂલં ચૂર્ણાનિ સાધ્યાનિ તુષોદકેન ॥

પલાશનિર્દાહરસેન વાપિ કર્ષોન્મિતાન્યાઢક સમ્મિતેન ।
દર્વીપ્રલેપં પ્રવદન્તિ લેપમેતત્ પરં કુષ્ઠનિષૂદનાય ॥

એલાચિત્રકનિમ્બવૃષકં કુરુવિન્દનાગરાર્કં ચ ।
ચૂર્ણીકૃતમષ્ટાહં ભાવયિતવ્યં પલાશસ્ય ॥

ક્ષારેણ ગવાં મૂત્રસ્રુતેન તેનાસ્ય મણ્ડલાન્યાશુ ।
ભિદ્યન્તે દીર્યન્તિ ચ લિપ્તાન્યર્કાભિતપ્તાનિ ॥

માંસી મરિચં લવણં રજની તગરં સુધા ગૃહાદ્ધૂમઃ ।
મૂત્રં પિત્તં ક્ષારઃ પાલાશઃ કુષ્ઠનુલ્લેપઃ ॥

મુસ્તં ત્રિફલા મદનં કરઞ્જ આરગ્વધઃ કલિઙ્ગયવાઃ ।
સસપ્તાહ્વકુષ્ઠફલિનીદાર્વ્યઃસિદ્ધાર્થકં સ્નાનમ્ ॥

એષ કષાયો વમનં વિરેચનં વર્ણદસ્તથોદ્ઘર્ષઃ ।
ત્વગ્દોષકુષ્ઠશોફપ્રબાધનઃ પાણ્ડુરોગઘ્નઃ ॥

કરવીરનિમ્બકુટજાચ્છમ્યાકાચ્ચિત્રકાચ્ચ મૂલાનામ્ ।
મૂત્રે દર્વીલેપઃ ક્વાથો લેપેન કુષ્ઠઘ્નઃ ॥

શ્વેતકરવીરમૂલં કુટજકરઞ્જાત્ ફલં ત્વચો દાર્વ્યાઃ ।
સુમનઃપ્રવાલયુક્તો લેપઃ કુષ્ઠાપહઃ સિદ્ધઃ ॥

શૈરીષી ત્વક્ પુષ્પં કાર્પાસ્યા રાજવૃક્ષપત્રાણિ ।
પિષ્ટા ચ કાકમાચી ચતુર્વિધઃ કુષ્ઠહા લેપઃ ॥

દાર્વીરસાઞ્જનસ્ય ચ નિમ્બપટોલસ્ય ખદિરસારસ્ય ।
આરગ્વધવૃક્ષકયોસ્ત્રિફલાયાઃ સપ્તપર્ણસ્ય ॥

ઇતિ ષટ્ કષાયયોગાઃ કુષ્ઠઘ્નાઃ સપ્તમશ્ચ તિનિશસ્ય ।
સ્નાને પાને ચ હિતાસ્તથાષ્ટમશ્ચાશ્વમારસ્ય ॥

આલેપનં પ્રઘર્ષણમવચૂર્ણનમેત એવ ચ કષાયાઃ ।
તૈલઘૃતપાકયોગૈશ્ચેષ્યન્તે કુષ્ઠશાન્ત્યર્થમ્ ॥

સર્ષપકરઞ્જકોશાતકાનિ તૈલાન્યથેઙ્ગુદીનાં ચ ।
કુષ્ઠેષુ હિતાન્યાહુસ્તૈલં શ્રેષ્ઠં ચ ખદિરસારસ્ય ॥

શીતાઃ પ્રદેહસેકાસ્તિક્તં સર્પિઃ સિરાવિરેકશ્ચ ।
વિશરણદાહક્લેદે વિસ્ફોટે ચર્મદલને ચ ॥

શીર્ણનખરોમમાંસઃ કૃમિમાનન્નામ્ભસી ત્યજેત્ કુષ્ઠી ।
સધ્યોદુગ્ધં દુગ્ધં ષણ્માસાન્ કારભં ભજેત્સમધુ ॥

એડગજઃ સવિડઙ્ગો મૂલાન્યારગ્વધસ્ય કુષ્ઠાનામ્ ।
ઉદ્દાલનં ચ દન્તા ગોશ્વવરાહોષ્ટ્રદન્તાશ્ચ ॥

રજનીદ્વયં કૃમિઘ્નં પ્રપુનાટં રાજવૃક્ષમૂલં ચ ।
કુષ્ઠોત્પાટનમગ્ર્યં સપિપ્પલીપાકલં યોજ્યમ્ ॥

શ્વિત્રાણાં સવિશેષં યોક્તવ્યં સર્વતો વિશુદ્ધાનામ્ ।
ઉત્સન્નેષુ ચ લેપાઃ સવર્ણકરણાસ્તથાભ્યઙ્ગાઃ ॥

પક્ષાત્ પક્ષાત્ છર્દનાન્યભ્યુપેયાન્માસાન્માસાચ્છોધનં ચાપ્યધસ્તાત્ ।
શુદ્ધિર્મૂર્ધ્નઃસ્યાત્ત્રિરાત્રાત્ત્રિરાત્રાત્ ષષ્ઠે ષષ્ઠે માસ્યસૃઙ્મોક્ષણં ચ ॥

યો દુર્વાન્તો દુર્વિરિક્તો ઽથવા સ્યાત્ કુષ્ઠી દોષૈરુદ્ધતૈર્વ્યાપ્યતે ઽસૌ ।
નિસ્સન્દેહં યાત્યસાધ્યત્વમેવં તસ્માત્ કૃત્સ્નાન્નિર્હરેદસ્ય દોષાન્ ॥

વ્રતદમયમસેવાત્યાગશીલાભિયોગો દ્વિજગુરુસુરપૂજા સર્વસત્ત્વેષુ મૈત્રી ।
જિનજિનસુતતારાભાસ્કરારાધનાનિ પ્રકટિતમલપાપં કુષ્ઠમુન્મૂલયન્તિ ॥