અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.20

અથાતો વિસર્પચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

પૂર્વરૂપેષ્વેવ સર્વવિસર્પાણાં લઙ્ઘનં રૂક્ષણં સિરામોક્ષણમુલ્લેખનં વિરેચનં ચ કુર્યાત્ ।
ન તુ કદાચિદપિ સ્નેહનમ્ ॥

નિરામેષુ ક્ષીણકફેષુ ચ શીતવીર્યાણિ સર્પીંષિ તિક્તકત્રાયમાણાઘૃતાદીનિ પાને દદ્યાત્ ।
તત્ર મદનેન્દ્રયવપટોલપિચુમન્દમધુકેક્ષુરસાન્ વમને ઽવચારયેત્ ।
દ્રાક્ષાત્રિવૃત્ત્રિફલાત્રાયમાણા વિરેચને ॥

મુસ્તદેવદારુકુષ્ઠશતાહ્વાવારાહીધાન્યાકકૃષ્ણગન્ધાવંશાર્તગલાન્ લેપસેકેષ્વનિલજે હ્રસ્વવઢ્રવલ્લીકણ્ટકપઞ્ચમૂલાનિ ચ ॥

પિત્તે તુ કમલોત્પલશૈવાલપઙ્કદૂર્વામૃણાલશૃઙ્ગાટકકશેરુકશર્કરાદ્રીબેરકુચન્દનમુક્તામણિગૈરિકપયસ્યાપ્રપૌણ્ડરીકમધુકપદ્મકઘૃતક્ષીરાણિ ન્યગ્રોધાદિં ચ ॥

શ્લેષ્મણ્યજગન્ધાશ્વગન્ધાસરલકાલકૈષિકાગરુવોચરાસ્નાવચાશીતશિવેન્દ્રવલ્લીગોમૂત્રાણિ વરણાદિં ચ સંસર્ગે યથાદોષબલં વિકલ્પયેત્ ॥

તત્ર કફસ્થાનાશ્રિતે સામે પિત્તસ્થાનગતે ચ રૂક્ષા વિશીતાઃ પ્રલેપપરિષેકાઃ ॥

પિત્તે તનવઃ સુશીતાઃ સઘૃતા વસ્ત્રાન્તરિતાઃ ક્ષણે ક્ષણે ચાપનીયાન્યે પ્રયોજ્યાઃ ॥

દ્વન્દ્વજેષુ યથાયથં દોષાંશ્ચિકિત્સેત્ ।
વિશેષેણાગ્નિવિસર્પે મહાતિક્તકં પિબેત્ ।
ગ્રન્થિવિસર્પે રક્તપિત્તસંસર્ગમવેક્ષ્ય પ્રાગ્લઙ્ઘનાદીનિ વિરેચનાન્તાનિ શમનાનિ ચ યોજયેત્ ।
તતો વાતશ્લેષ્મહરં કર્મ ॥

શૂલે ચ તદા સ્નિગ્ધામ્લોષ્ણાભિરુત્કારિકાભિર્ગ્રન્થીનામુપનાહનમ્ ।
વાતકફવિસર્પોક્તૈશ્ચ લેપસ્તૈરેવ વા સિદ્ધેન તૈલેન તોયેન વા પરિષેકઃ ।
લિમ્પેદ્વા શુષ્કમૂલકસ્ય કલ્કેન નક્તમાલત્વચો વા ।
બિભીતકેન વા વિજયાક્ષનાગબલાગ્નિમન્થભૂર્જગ્રન્થિવંશપત્રાણાં વા ॥

દન્તીચિત્રકમૂલત્વક્કાસીસાર્કસ્નુહીક્ષીરભલ્લાતકાસ્થિભિરુષ્ણૈર્લેપઃ શિલામપિ ભિનત્તિ ।
દીર્ઘકાલપ્રસક્તે તુ ગ્રન્થૌ ત્રિફલાં પ્રયુઞ્જીત ।
મધુપિપ્પલીર્વા ।
મુસ્તાસક્તુભલ્લાતકાનિ વા ।
સીઘુમધુશર્કરાન્ વા ।
માતુલુઙ્ગરસાનુવિદ્ધાં મદિરાં વા ।
ગિરિજતું વા ગુલ્મભેદનં વા ।
તપ્તલોહોપલાદિપીડનં વા ।
જત્રૂર્ધ્વગતે તીક્ષ્ણધૂમવમનાનિ ચ ॥

તથાપ્યભેદે ક્ષારેણાગ્નિના વા દહેત્ ।
પાટયિત્વા વા શસ્ત્રેણ પરિશોધયેત્ ।
વિદગ્ધં વા રક્તમપનીયાપનીય પુનઃપુનઃ સ્વેદયેત્ ।
એવં પર્યાયેણ રક્તપિત્તે વાતશ્લેષ્મણિ ચોત્તિષ્ઠેત ॥

સર્વસ્મિન્ વિસર્પે પર્યાગતે વિદારિતે ચ વ્રણવત્ ।
તૈલં ચ દાર્વીવિડઙ્ગકમ્પિલ્લકૈઃ ગ્રન્થિવ્રણસાધનં સાધયેત્ ॥

કર્દમકે શીઘ્રતરં સુતરાં ચ વમનાદીનિ કૃત્વા પુનર્જલૌકોભિરસૃગવસેચયેત્ ।
અસૃક્પ્રક્લેદાદ્ધિ ત્વઙ્માંસસિરાસ્નાવસઙ્ક્લેદો ભવતિ ।
પિબેચ્ચ કષાયં ઘનપટોલપિચુમન્દાનામ્ ।
મુસ્તોશીરામલકસારિવાણામ્ ।
ચન્દનોત્પલયોઃ ।
પટોલાદિવર્ગસ્ય વા ।
ઘૃતમિશ્રં વા દાર્વીત્વક્તિક્તાપટોલયષ્ટ્યાહ્વારિષ્ટમસૂરત્રિફલાત્રાયમાણાનામ્ ॥

વિરેકાર્થં ચ ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં સર્પિષા પયસા દ્રાક્ષારસેન ઘર્મામ્ભસા વા પાયયેત્ ।
ત્રાયમાણાશૃતં પિત્તોદ્વૃત્તો ક્ષીરમિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

શ્રેષ્ઠાસ્રસ્રુતિરેવાત્ર વિસર્પો હ્યસૃગાશ્રયઃ ।
યચ્ચ નાસાવસંસૃષ્ટો રક્તપિત્તેન જાયતે ॥

ન ઘૃતં બહુદોષાય દેયં યન્ન વિરેચનમ્ ।
તેન દોષો હ્યુપસ્તબ્ધસ્ત્વગ્રક્તપિશિતં પચેત્ ॥