અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.19

અથાતઃ શ્વયથુચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

શ્વયથુષુ દોષજેષુ સર્વેષુ સર્વસરેષ્વામાનુબદ્ધેષુ લઙ્ઘન પાચનશોધનાન્યાદૌ યોજયેત્ ।
સ્નેહજેષુ વિરૂક્ષણાન્યૌષધાનિ વિરૂક્ષણોત્થેષુ સ્નેહનાનિ ।
તત્રામજેષુ લઙ્ઘિતવતો લઘ્વન્નમશિતસ્ય ભદ્રદારુનાગરમરિચપ્રતિવિષાવિડઙ્ગેન્દ્રયવાનુષ્ણામ્બુના ।
નાગરદેવદારુપથ્યાવર્ષાભ્વો વા ।
પઞ્ચકોલકાજાજીનિદિગ્ધિકામુસ્તપાઠારજનીર્વા ।
મૂત્રવર્તિં વા નવાયસં વા ।
ગુરુભિન્નપુરીષસ્તુ તક્રં સવ્યોષસૌવર્ચલક્ષૌદ્રમ્ ।
ગુડહરીતકીં વા શીલયેત્ ॥

ઇતરસ્ત્રિવૃત્ત્ર્યૂષણકટુરોહિણ્યયશ્ચૂર્ણાનિ ત્રિફલાક્વાથેન ।
વ્યોષયવક્ષારાયોરજાંસિ વા ।
બિભીતકકલ્કં વા તણ્ડુલામ્બુના ।
ગુગ્ગુલું વા ગોમૂત્રેણ ।
હરીતકીં વા ।
તુલ્યગુડાં વા શુણ્ઠીં પુનર્નવકષાયાનુપાનામ્ ।
આર્દ્રકં વા તુલ્યગુડમર્ધપલાભિવૃદ્ધં પઞ્ચપલપ્રકર્ષં પ્રયુઞ્જીત ।
માસમયં પ્રયોગઃ શોફશોષાર્શઃ શ્વાસકાસપ્રસેકપીનસાલસકાગ્નિસાદગુલ્મોદરપ્રમેહપાણ્ડુકામલામનોવિકારાનપહરતિ ।
આર્દ્રકરસં વા શાલિક્ષીરાહારઃ પિબેત્ ॥

નિવૃત્તામદોષઃ શૃતાનિ પયાંસિ સર્પીંષિ ચ ।
ત્રિકટુકૈરણ્ડશ્યામામૂલૈઃ સિદ્ધં ક્ષીરમ્ ।
મહૌષધમુરુઙ્ગીમૂલાભ્યાં વા ।
વર્ષાભૂમયૂરકપઞ્ચકોલૈર્વા ।
કુમ્ભનિકુમ્ભવ્યોષાગ્નિકૈર્વા કરભીક્ષીરવૃત્તિર્વા સ્યાત્ ગોમૂત્રં મહષીમૂત્રં વા સક્ષીરં ક્ષીરાશનઃ પિબેત્ ॥

દાડિમયવાનીયવાનકધનિકાપાઠામ્લવેતસમરિચપઞ્ચકોલબિલ્વફલયાવશૂકાનક્ષમાત્રાન્ સલિલાઢકે વિપાચ્ય તત્કષાયેણ ઘૃતપ્રસ્થં સાધયેચ્છોફાર્શોગુલ્મમેહાગ્નિસાદહરમ્ ।
અર્શોવિહિતવિધિના ચિત્રકદધ્નો નવનીતમાદદીત ।
તચ્ચિત્રકમૂલગર્ભં સચિત્રકકલ્કતક્રસિદ્ધં સમાનં પૂર્વેણ ॥

યથાદોષોચ્છ્રયં ચ ધાન્વન્તરં કલ્યાણકં પઞ્ચગવ્યં તિક્તં મહાતિક્તમુદરોક્તાનિ વા તિલ્વકચતુર્થાનિ ઘૃતાનિ પાયયેત્ ॥

દશમૂલક્વાથકંસે પથ્યાશતં ગુડતુલોન્મિશ્રમાધિશ્રયેત્ ।
લેહીભૂતે તત્ર ત્રિકટુકત્રિજાતકયવક્ષારચૂર્ણં પ્રક્ષિપેત્ ક્ષૌદ્રાર્ધપ્રસ્થં ચ ।
એતા દશમૂલહરીતક્યો ઽતિપ્રવૃદ્ધમપિ શ્વયથુમુદરારોચકાવિપાકપાણ્ડુરોગગુલ્મમેહશ્વાસકાસકાર્શ્યામવાતામ્લપિત્તમૂત્રશુક્રદોષાંશ્ચ નિઘ્નન્તિ ॥

શઠીપુષ્કરમૂલકારવીચિત્રકાજાજીજીવન્તીબિલ્વમધ્યયવક્ષારવૃક્ષામ્લૈર્દશમૂલેન ચ પરિગૃહીતાનિ ઘૃતતૈલભૃષ્ટાનિ પેયાદીન્યન્નાન્યલ્પસ્નેહલવણાન્યુપકલ્પયેત્ ।
સ્પર્શસુખાંશ્ચાભ્યઙ્ગપ્રદેહસેકાન્ ॥

શૈલેયસ્થૌણેયકશ્રીવેષ્ટકાગરુદેવદારુહરેણુકાકુષ્ઠધ્યામકપદ્મકમાંસીમાગધિકાવન્યધાન્યતાલીસપત્રકચતુર્જાતકપલાશામ્બુદામ્બુપ્રિયઙ્ગુસ્પૃક્કાનખૈઃ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈસ્તૈલમભ્યઙ્ગં પચેત્ ।
તૈશ્ચ પ્રદેહં કુર્યાત્ ।
સર્ષપસૌવર્ચલસૈન્ધવશાર્ઙ્ગેષ્ટાભિશ્ચ ।
કેવલૈર્વાક્ષમજ્જાભિઃ ॥

વિશેષતશ્ચૈકાઙ્ગજેષુ પુનર્નવહિંસ્રાકોશાતકીકરવીરકિંશુકાતિવિષર્ધિવૃદ્ધિમૂષિકપર્ણીહસ્તિકર્ણનલિકાનાકુલીસ્થૂલકાકાદનીસાલત્રિફલાદેવદારુલોધ્રતાલપર્ણીદશપત્રિકાજયન્તીભિઃ પ્રલેપઃ ॥

મૂલકતોયેન કવોષ્ણેન વૃક્ષકાર્કનક્તમાલનિમ્બવર્ષાભૂક્વાથેન વા સ્નાનમ્ ॥

અથાનિલજે શ્વયથૌ ત્રિવૃતમેરણ્ડતૈલં વાર્ધમાસં માસં વા પિબેત્ ।
એરણ્ડતૈલમેવ ચ વિડ્વાતસઙ્ગે પ્રાગ્ભક્તં પયસા રસૈર્વા ।
વાતહરાભ્યઙ્ગસ્વેદોપનાહાંશ્ચ કુર્યાત્ ।
વિશેષેણ ચૈકાઙ્ગગે માતુલુઙ્ગાગ્નિમન્થશુણ્ઠી દેવદારુહિંસ્રાપ્રલેપઃ ॥

પિત્તજે ન્યગ્રોધાદિસિદ્ધં સર્પિઃ પિબેત્ ।
તિક્તકં વા ।
મૂર્છારતિતૃડ્દાહેષુ ક્ષીરમ્ ।
તદેવ તુ સ્રંસનાર્થી મૂત્રયુક્તમ્ ।
અભયામરદારુમધુકકટુકાદન્તીચન્દનનિચુલપટોલમૂર્વાદાર્વીત્રાયમાણોપકુલ્યાવિશાલાક્વાથઃ સસર્પિરુપયુક્તઃ શ્વયથુવિષવીસર્પજ્વરદાહપિપાસાન્તઃસન્તાપસન્નિપાતાનુપશમયતિ ।
ઘૃતક્ષીરક્ષીરિવૃક્ષવેતસમઞ્જિષ્ઠામૃણાલચન્દનાદિભિઃ શીતવીર્યૈઃ કલ્પયેદભ્યઙ્ગાદીન્ ॥

કફોત્થે ત્વારગ્વધાદિસાધિતં તૈલં પિબેત્ ।
ક્ષારમૂત્રતક્રાસવારિષ્ટાંશ્ચ ।
ભલ્લાતકચિત્રકવ્યોષવિડઙ્ગબૃહતીફલાનિ પૃથક્ પ્રસ્થાંશાન્યચ્છધાન્યામ્લદ્રોણે ગોમયાગ્નિના ત્રિભાગશેષમવતારયેત્ ।
તત્પૂતશીતં મસ્તુકલશેન સિતોપલાતુલયા ચ યુક્તમગ્નિકમાગધિકાકલ્કલિપ્તે દૃઢે ભાણ્ડે સમાવાપ્ય વૈહાયસે સુગુપ્તં સ્થાપયેત્ ।
તતો દશાહસ્થિતો ઽયમુપયુક્તો ભલ્લાતકારિષ્ટઃ શોફોદરાર્શોભગન્દરગ્રહણીકૃમિકુષ્ઠમેહકાર્શ્યકિક્કસાન્ સત્વરમપનયતિ ॥

ત્રિફલામરિચદ્રાક્ષાપિપ્પલીકાશ્મર્યફલાનાં પ્રત્યેકં શતં ગુડતુલામુદકદ્રોણં ચ મધુલિપ્તભાજનસ્થં સપ્તાહમુષ્ણે કાલે દ્વિસપ્તાહં શીતે ધારયેત્ ।
અયમષ્ટશતરિષ્ટઃ સમાનઃ પૂર્વેણ ।
પુરાણપિણ્યાકકૃષ્ણાશિગ્રુત્વગતસીસિકતા મૂત્રપિષ્ટાઃ સુખોષ્ણાઃ પ્રલેપે દદ્યાત્ ।
એક્રાઙ્ગગે તુ કાલાસરલાજશૃઙ્ગ્યજગન્ધાશ્વગન્ધૈકૈષિકાઃ ।
શુણ્ઠીકુલત્થતર્કારીકુષ્ઠાર્જકચિત્રકજલમૂત્રાણિ સ્નાને ।
ચણ્ડાગરુણી વિલેપને ॥

સંસર્ગસન્નિપાતયોર્યથાદોષોદયમિદમેવ સાધનમ્ ।
એકદેશાશ્રયે ચ શ્વયથૌ યથાસન્નં વમનાદીનિ રક્તાવસેચનં ચ કુર્વીતેતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

પ્રાયો ઽભિઘાતાદનિલઃ સરક્તઃ શોફં સરાગં પ્રકરોતિ તત્ર ।
વિસર્પનુન્મારુતરક્તનુચ્ચ કાર્યં વિષઘ્નં વિષજે ચ કર્મ ॥

ગ્રામ્યાબ્જાનૂપં પિશિતમબલં શુષ્કશાકં તિલાન્નં ।
ગૌડં પિષ્ટાન્નં દધિસલવણં પિચ્છિલં મદ્યમમ્લમ્ ।
ધાના વલ્લૂરં સમશનમથો ગુર્વસાત્મ્યં વિદાહિ ।
સ્વપ્નં ચારાત્રૌ શ્વયથુગદવાન્ વર્જયેન્મૈથુનં ચ ॥