અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.15

અથાતો વિદ્રધિવૃદ્ધિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

સર્વમેવ વિદ્રધિમામં શોફવિધિના યથાદોષમુપાચરેત્ ।
પ્રતતં ચ શોણિતમપહરેત્ ।
પાકાભિમુખં ચોપનાહ્ય પક્વં પાટયિત્વા વ્રણવચ્ચિકિત્સેત્ ॥

આભ્યન્તરે તુ વિદ્રધૌ વરણાદિક્વાથમૂષકાદિપ્રતીવાપં પિબેત્ ।
આભ્યામેવ ચ વર્ગાભ્યાં વિરેચનદ્રવ્યૈશ્ચ પાનાય્ સર્પિઃ પ્રકલ્પયેત્ ।
આસ્થાપનમનુવાસનં ચ ।
મધુશિગ્રુમ્ ચ પાનભોજનલેપનેષુ ।
શિલાહ્વયં વા કલ્પવિધાનેનોપયુઞ્જીત ।
ગુગ્ગુલું વા યથાદોષં ચ સર્વશો ગુલ્મવદુપક્રમેત્ ॥

ત્રિફલાપિચુમન્દમધુકકટુકાપટોલાનિ શાણાંશાનિ ।
ત્રિવૃત્ત્રાયમાણયોઃ કર્ષમ્ ।
મસૂરપલં ચૈકધ્યમષ્ટગુણે ઽમ્ભસિ સાધયિત્વા પૂતં રસં ઘૃતમૂર્છિતં પિબેત્ ।
તેન વિદ્રધિગુલ્મજ્વરદાહશૂલતૃષ્ણાહૃદ્રોગભ્રમારતિમૂર્છારક્તપિત્તકામલાકુષ્ઠવિસર્પાઃ પ્રશામ્યન્તિ ॥

ત્રાયમાણાપ્રસ્થક્વાથે મુસ્તકટુકાતામલકીત્રાયમાણાચન્દનદુરાલભાજીવન્તીવીરોત્પલૈઃ પાલિકૈર્ઘૃતપ્રસ્થં ક્ષીરામલકરસપ્રસ્થદ્વયોપેતં વિપક્વં સમાનં પૂર્વેણ ॥

દ્રાક્ષામધૂકખર્જૂરાભીરુવિદારીપરૂષકત્રિફલાક્વાથે ક્ષીરેક્ષુધાત્રીસ્વરસસમેતમભયાગર્ભં સર્પિર્વિપાચયેત્ ।
તચ્છીતં મધુશર્કરાપાદયુક્તં સમાનં પૂર્વેણ ।
ભૃશં ચ શૃઙ્ગાદિભિઃ શોણિતમવસેચયેદ્યથાસન્નમ્ ।
બાહુમધ્યે વા સિરાં વ્યધેત્ ।
પચ્યમાનં ચ કોષ્ઠગતં બહિરુન્નતમુપનાહયેત્ ॥

તત્રૈવ ચ પિણ્ડિતે શૂલે તત્પાર્શ્વપીડનેન લબ્ધસુપ્તૌ શસ્ત્રકર્મવિધિનિર્દિષ્ટૈશ્ચ ચિહ્નૈઃ પક્વમુપલક્ષ્ય ભિત્ત્વા વ્રણવત્ સાધયેત્ ॥

આભ્યન્તર એવ ચ પક્વમૂર્ધ્વમધો વા પ્રવૃત્તં પૂયમુપદ્રવાન્ પરિરક્ષન્ ઉપેક્ષેત દશાહમાત્રમ્ ॥

અસમ્યગ્વહતિ વા ક્લેદે તન્નિર્વાહણાર્થમમ્લસુરાસવમૈરેયોષ્ણોદકાન્યતમેન વરણાદિં મધુશિગ્રું વા પિબેત્ ।
તન્મૂલૈર્વા કૃતાં યવાગૂં યવકોલકુલત્થયૂષેણ ચાશ્નીયાત્ ।
ઊર્ધ્વં ચ દશાહાત્તિલ્વકઘૃતેન ત્રાયમાણા ઘૃતેન વા યથાબલં શોધયેત્ ॥

વિશુદ્ધશ્ચ તિક્તકમલ્પમલ્પં સર્પિર્મધુનોપેતમુપયુઞ્જીત ।
યથા ચ નોપૈતિ પાકં તથા પ્રયતિતવ્યમ્ ।
શીઘ્રવિદાહિત્વાત્તસ્ય વિદ્રધિરિતિ સંજ્ઞા ।
પક્વે તુ પુનર્દૈવિકી સિદ્ધિરાશુકારિતરશ્ચ સર્વામયેભ્યો વિદ્રધિઃ ।
સતિ ચ પ્રમેહે પ્રમેહચિકિત્સિતમીક્ષેત ॥

સ્તનવિદ્રધિમપિ વ્રણવિધાનેનોપચરેત્ ।
પચ્યમાનં યથેષ્ટભોજનેન પાચયેત્ ।
ન પુનરુપનાહયેત્ ।
ઉપનદ્ધો હિ સ્તનો મૃદુમાંસતયા શીઘ્રમેવ પક્વઃ સઙ્કોથમવાપ્યાવદીર્યેત ।
પક્વં ચ સ્તનવિદ્રધિં સ્તન્યવાહિનીઃ સિરાઃ સચૂચુકં ચ કૃષ્ણમણ્ડલં પરિહરન્ શસ્ત્રેણોપક્રમેત ।
સર્વાસુ ચામવિદગ્ધપક્વવ્રણાવસ્થાસુ સ્તનં નિર્દુહીત ।
દન્તાદિવિદ્રધીનામપિ યથાસ્વમેવ વક્ષ્યતે લક્ષણં સાધનં ચ ॥
ઇતિ વિદ્રધિચિકિત્સા ॥

વૃદ્ધૌ તુ મારુતજે ત્રિવૃતા સ્નિગ્ધમાતુરં સ્વિન્નં ચ મિશ્રકસુકુમારકતિલ્વકૈરણ્ડકોશામ્રફલસ્નેહાનામન્યતમેન વિરેચયેત્ ।
તતો ઽનિલઘ્નક્વાથકલ્કૈર્નિરૂહયેત્ નિરૂઢં ચ માંસરસેનાશિતં યષ્ટીમધુકતૈલેનાનુવાસયેત્ ।
સ્વેદપ્રલેપોપનાહાંશ્ચ પ્રયુઞ્જીત ।
પક્વં ચ ભિત્વા વ્રણમિવ ચિકિત્સેત્ ॥

પિત્તવૃદ્ધિં પિત્તશોફવત્ ।
પક્વં ચ પિત્તવ્રણવત્ ॥

કફવૃદ્ધિમપિ કફશોફવત્ ।
પિબેચ્ચ પીતદારુકષાયં મૂત્રેણ ।
કફગ્રન્થિવચ્ચ સર્વં વિમ્લાપનવર્જ્યમાચરેત્ ।
પક્વં ચ પાટિતં શ્લેષ્મવ્રણવત્ ।
રક્તજં પિત્તવૃદ્ધિવત્ ।
પ્રતતં ચાત્ર રક્તમપહરેત્ ॥

મેદોવૃદ્ધિં ગવાદિકરીષતુષકિણ્વસુરસાદિભિરુષ્ણરૂક્ષૈર્મૂત્રયુક્તૈઃ સ્વેદયિત્વા પુનસ્તદ્વિધૈરેવ સુખોષ્ણૈઃ સોત્સેધં લેપયેત્ ।
તદ્વચ્છિરોવિરેકદ્રવ્યૈર્વા ।
સ્વિન્નં ચૈવં ફલસેવનીં પરિહરન્ વૃદ્ધિપત્રેણ વિદાર્યાપનીયમેદઃ કાસીસસૈન્ધવમાક્ષિકૈઃ પ્રતિસાર્ય સીવ્યેત્ ।
તતઃ સુમનોગ્રન્થિમનઃશિલૈલાભલ્લાતકૈસ્તૈલમભ્યઙ્ગાર્થં કુર્યાત્ ।
આવ્રણસન્ધાનાચ્ચ સ્નેહસ્વેદૌ ॥

મૂત્રવૃદ્ધિં સ્નિગ્ધૈઃ સ્વેદયિત્વા વસ્ત્રપટ્ટેન વેષ્ટયેત્ ।
તતો ઽધસ્તાત્ સેવન્યા દકોદરવદ્વ્રીહિમુખેન ભિત્વા નાડ્યા સ્રાવયેત્ ।
તતઃ સ્થગિકાબન્ધં કુર્યાત્ ।
વ્રણે ચ શોધનરોપણાનિ ॥

આન્ત્રવૃદ્ધિં ફલકોશમસંપ્રાપ્તં વાતવૃદ્ધિવદુપચરેત્ ।
પુનર્નવશતપલં દશપલાનિ ચ પૃથક્ દશમૂલપયસ્યાશ્વગન્ધાશતાવર્યેરણ્ડમૂલાન્યપાં વહે ઽષ્ટાંશાવશેષં સાધયેત્ ।
પૂતશીતે ચ તસ્મિન્ નિર્યૂહે ત્રિંશદ્ગુડપલાન્યેરણ્ડતૈલપ્રસ્થં ઘૃતદ્વિપ્રસ્થં ક્ષીરદ્વિપ્રસ્થં કલ્કીકૃતાનિ ચ દ્વિપલિકાનિ દ્રાક્ષાનાગરપિપ્પલીપિપ્પલીમૂલયવાનીયવક્ષારચિત્રકમધુકસૈન્ધવાન્યાવાપ્યૈકધ્યં વિપચેત્ ।
એતત્ સર્વયન્ત્રણાસ્વપરિક્લેશેન મુકુમારાખ્યં સુકુમારાણામીશ્વરાણાં નારીણાં ક્ષીણરેતસામપ્રજાનામલ્પાગ્નીનાં વિષમાગ્નીનાં ચ કામતોન્નપાને વા પ્રયુક્તમલક્ષ્મીઘ્નં કાન્તિકરં બલ્યં બૃંહણં વયસ્થાપનં વર્ધ્મવિદ્રધિપ્લીહગુલ્મોદાવર્તશોફોદરાર્શોમેઢ્રયોનિરોગેષુ મહાવાતવ્યાધિષુ ચ પરમમૌષધમ્ ।
ગન્ધર્વહસ્તમૂલતુલાં યવાઢકં નાગરાર્ધકુડવં ચ સલિલદ્રોણે પાદશેષં વિપચેત્ ।
તેન દ્વિગુણક્ષીરેણૈરણ્ડતૈલપ્રસ્થં સાધયેત્ ।
કલ્કપિષ્ટં ચાત્ર દદ્યાત્ પુનર્ગન્ધર્વહસ્તમૂલકુડવં શુણ્ઠીપલં ચ ।
એતત્ ગન્ધર્વહસ્તતૈલં તુલ્યં પૂર્વેણ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

યાયાદ્વર્ધ્મ ન ચેચ્છાતિં સ્નેહરેકાનુવાસનૈઃ ।
બસ્તિકર્મ પુરઃ કૃત્વા વઙ્ક્ષણસ્થં તતો દહેત્ ।
અગ્નિના માર્ગરોધાર્થં મરુતો ઽર્ધેન્દુવક્રયા ॥

અઙ્ગુષ્ઠસ્યોપરિ સ્નાવ પીતં તન્તુસમં ચ યત્ ।
ઉત્ક્ષિપ્ય સૂચ્યા તત્તિર્યક્ દહેચ્છિત્વા યતો ગદઃ ॥

તતો ઽન્યપાર્શ્વે ઽન્યે ત્વાહુર્દહેદ્વાનામિકાઙ્ગુલેઃ ॥

ગુલ્મે ઽન્યૈર્વાતકફજે પ્લીહ્નિ ચાયં વિધિઃ સ્મૃતઃ ।
કનિષ્ઠિકાનામિકયોર્વિશ્વભ્યાં તુ યતો ગદઃ ॥