અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.13

અથાતો મૂત્રાઘાતચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

વાતાન્મૂત્રકૃચ્છ્રે વાતહરતૈલાભ્યક્તગાત્રસ્યાધોનાભેઃ સર્વમઙ્ગં પિણ્ડેન સેકાવગાહૈશ્ચ વાતઘ્નૈઃ કુમ્ભીસ્વેદેન ચ સ્વેદયેત્ ॥

દશમૂલબલૈરણ્ડમૂલપુનર્નવાશતાવરીવૃશ્ચીવપત્તૂરપાષાણભેદકકોલકુલત્થયવક્વાથેન તત્કલ્કેન ચ તૈલં સર્પિઃ સૂરકર્ક્ષવસાલવણપઞ્ચકોપેતં સિદ્ધં પાનાય દદ્યાત્ ।
એતાન્યેવ ચૌષધાન્યન્નપાને પિણ્ડોપનાહસ્વેદયોશ્ચ તૈલફલસ્નેહામ્લયુક્તાનિ કલ્પયેત્ ।
પ્રસન્નાં ચ સૌવર્ચલાઢ્યાં પિબેત્ ॥

પિત્તજે શીતસેકાવગાહપ્રદેહાન્ પ્રયુઞ્જીત ।
તૃણપઞ્ચમૂલશ્વદંષ્ટ્રાભીરુવિદારીકશેરુકક્વાથં શીતં સમધુ શર્કરં પિબેત્ ।
તદ્વચ્ચ કાણ્ડેક્ષુરકમૂલમ્ ।
કમલોત્પલવિદારીશૃઙ્ગાટકાનિ ।
દ્રાક્ષારસેન વા ત્રપુસકુસુમ્ભોર્વારુબીજવૃષકકુઙ્કુમકલ્કં સર્વમૂત્રાઘાતઘ્નમ્ ।
મધુકદાર્વ્યુર્વારુબીજાનિ વા તણ્ડુલધાવનેન ।
સમાક્ષિકાં વા દાર્વીમામલકરસેન ।
મૃદ્વીકાકલ્કં વા પર્યુષિતામ્ભસા ॥

કફજે યથાસ્વં સ્વેદો વમનં કટુતીક્ષ્ણોષ્ણક્ષારમન્નપાનં યવાન્નં તક્રં ચ ।
પિબેચ્ચ મદ્યેન સૂક્ષ્મૈલામામલકરસેન વા મધુયુતાં વા કદલીરસેન કૈડર્યકરસેન વા શિતિવારકબીજં વા તક્રેણ ।
પ્રવાલચૂર્ણં વા તણ્ડુલામ્બુના ।
ધવકુટજકરઞ્જામૃતાકેબુકૈલારગ્વધસપ્તચ્છદક્વાથં વા શીતં સક્ષૌદ્રમ્ ।
તત્સિદ્ધાં વા યવાગૂમ્ ।
કણ્ટકારિકાસ્વરસં વા સમાક્ષિકમ્ ।
વ્યોષૈલાગોક્ષુરકસારસાસ્થીનિ વા મધુમૂત્રયુક્તાનિ ।
પાટલીક્ષારં વા બહુકૃત્વઃ પરિસ્રુતં તૈલયુક્તમ્ ।
તિલપાટલીપારિભદ્રયાવશૂકક્ષારોદકાનુવિદ્ધાં વા ત્વગેલોષકચૂર્ણયુક્તાં પ્રસન્નામ્ ।
તિલાદીનાં વા પૃથક્ ક્ષારં ગુડોપદંશમશ્નીયાત્ ।
તીક્ષ્ણોષ્ણદ્રવ્યસિદ્ધં ચ તૈલં પાનાભ્યઙ્ગાર્થે ॥

સન્નિપાતાત્મકે વાતાદીનાં સ્થાનાનુપૂર્વ્યા યથાસન્નં પ્રતિકુર્વીત ।
યથોલ્બણં વા સર્વેષુ સમસ્થિતેષુ વા સમસિતં યવક્ષારં ભક્ષયેત્ ।
અપિ ચ ॥

એલાશ્મભેદકશિલાજતુપિપ્પલીનાં ચૂર્ણાનિ તણ્ડુલજલાલુલિતાનિ પિત્વા ।
તદ્વદ્ગુડેન સહિતાન્યુપયુજ્ય માસમાસન્નમૃત્યુરપિ જીવતિ મૂત્રકૃચ્છ્રી ॥

એલોપકુલ્યામધુકાશ્મભેદકૌન્તીશ્વદંષ્ટ્રાવૃષકોરુપૂગૈઃ ।
ક્વાથં પિબેચ્છર્કરયાવગાઢં કૃચ્છ્રે સદાહે સરુજે બિબન્ધે ॥

હરીતકીગોક્ષુરરાજવૃક્ષપાષાણભિદ્ધન્વયવાસકાનામ્ ।
ક્વાથં પિબેદશ્મજતુપ્રધાનં સર્શકરે સાશ્મરિમૂત્રકૃચ્છ્રે ॥

અશ્મર્યામચિરોત્થિતાયાં વાતબસ્ત્યાદિષુ ચ યથાદોષમિદમેવાચરેત્ ॥

પાષાણભેદકવસુકવસિરાશ્મન્તકશતાવરીશ્વદંષ્ટ્રાબૃહતીદ્વયકપોતવઙ્કાબલાતિબલાકચ્છુરોશીરગુન્ધુવૃક્ષાદનીભલ્લૂકવરણયવકોલકુલત્થશાકફલકતકફલક્વાથે સર્પિરૂષકાદિપ્રતીવાપં વિપાચ્ય પીતમાશુ વાતાશ્મરીં ભિનત્તિ ।
એભિરેવ ચ દ્રવ્યૈઃ કષાયક્ષારાન્નપાનાનિ કલ્પયેત્ ॥

સિંહીવ્યાઘ્નીગોક્ષુરકેક્ષુરકોરુબૂકમૂલકલ્કો ઽમધુરેણ દધ્ના પીતઃ સપ્ગાહાદશ્મરીં ભિનત્તિ ।
શિગ્રુમૂલકલ્કેન દધિલવણયમકસિદ્ધો યૂષઃ ॥

વીરતરાદિગુન્દ્રેત્કટપત્તૂરવારાહીપાઠાપાટલીશિરીષશાલિમૂલવિદારીદ્વિપુનર્નવક્વાથે ત્રપુસકુસુમ્ભૈર્વારુકર્કરુબીજમધુકશિલાજતુપ્રતીવાપં સર્પિર્વિપાચ્ય પીતમાશુ પિત્તાશ્મરીં ભિનત્તિ ।
પૂર્વવચ્ચ કષાયાદીનેભિઃ કલ્પયેત્ ॥

વરણાદિભદ્રદાર્વાદિગુગ્ગુલ્વેલાદ્વયકુષ્ઠમરિચચિત્રકમુસ્તાસુરસાહ્વયૈઃ કલ્કીકૃતૈઃ સાધિતમૂષકાદિપ્રતીવાપં સર્પિઃ શ્લેષ્માશ્મરીં ભિનત્તિ ।
ઇતિ સમાનં પૂર્વેણ ॥

મસ્તુના બહુશઃ પાટલીભસ્મ ગાલયિત્વા ભસ્મ વિસર્જયેત્ ।
તતસ્તન્મસ્તુ ગૃહીત્વા કુલત્થૈઃ સહ ક્વાથયેત્ ।
તં ક્વાથં ગોક્ષુરકમૂલૈલાત્રપુસકુરણ્ટકબીજપાષાણભેદકચૂર્ણં ક્ષૌદ્રેણ લીઢ્વાનુપિબેત્ ।
તથા શીઘ્રમેવાશ્મરી ભિદ્યતે ચ્યવતે ચ ॥

અશ્મરીભેષજાનાં ઘૃતાક્તાનામન્તર્ધૂમં દગ્ધાનાં ક્ષારં ગ્રામ્યપશુશકૃત્ક્ષારં ચ ગોમૂત્રેણ બહુકૃત્વો ગાલયિત્વા તમચ્છમગ્નૌ સાધયેત્ ।
ઘનીભવતિ ચ તસ્મિંસ્ત્ર્યૂષણોષકાદિચૂર્ણં દદ્યાદ્દર્વીપ્રલેપં ચાવતારયેત્ ।
એષ ક્ષીરાશિનઃ ક્ષારાવલેહો ઽશ્મરીં ભિનત્તિ પાતયતિ ચ શર્કરામ્ ॥

તિલકદલીયવાપામાર્ગપલાશક્ષારો ઽવિમૂત્રેણ પીતઃ સમાનઃ પૂર્વેણ ।
કેતકપત્રક્વાથેન હિઙ્ગુક્રૌઞ્ચાસ્થિક્ષારયુક્તઃ પાટલીકરવીરક્ષારશ્ચ ।
ક્રૌઞ્ચોષ્ટ્રગર્દભાસ્થિશ્વદંષ્ટ્રાકદમ્બમૂલતાલપત્રિકાજમોદનાગરચૂર્ણશ્ચ સુરામણ્ડોષ્ણોદકાન્યતરપ્રયુક્તઃ ॥

પિચુકાઙ્કોલશાકકતકેન્દીવરફલક્વાથશ્ચ સુખોષ્ણો ગુડયુક્તઃ ।
નૃત્યકુણ્ડકબીજચૂર્ણશ્ચ સમાક્ષિકો ઽવિક્ષીરયુક્તઃ ॥

કપોતવઙ્કામૂલં ચ સુરયા ।
તત્સિદ્ધં વા પયો ઽશ્મરીવેદનાર્તઃ પિબેત્ ।
સિદ્ધં વાભયાસ્થિભિઃ પુનર્નવેન વા ॥

શેષેષ્વેવં મૂત્રાઘાતેષ્વત એવ ચિકિત્સાં વિભજેત્ ॥

દ્રસ્વપઞ્ચમૂલેન દ્વિગુણત્રિકણ્ટકેન સાધિતં તોયં પયો વા કેવલં ઘૃતમિશ્રં વા પિબેત્ સર્વમૂત્રાઘાતઘ્નમ્ ॥

ગોક્ષુરકકણ્ટકારિકાકૃતાં વા સફાણિતાં યવાગૂમ્ ।
તામ્રચૂડરસસિદ્ધાં વા ।
વીરતરાદિક્વાથેન વા ।
તેન વા તદ્ભાવિતં શિલાજતુ ।
વાજિરાસભાન્યતરશકૃદ્રસં વા ।
દુરાલભાસ્વરસં વા ।
કકુભકષાયં વા ।
મૂર્વાભયામુસ્તદેવદારુમધુકકલ્કં વા ।
વારુણીક્ષીરોષ્ણોદકાન્યતમેન ।
ત્રિફલાકલ્કં વા સસૈન્ધવં સુખામ્ભસા ।
કેવલમેવ વા બિભીતક બીજં સુરયા ।
વિહગપિશિતોપદંશં વા નિગદમદિરામણ્ડં માર્દ્વીકમાસવાન્ વા વિવિધાન્ પિબેત્ ।
પીતમદ્યશ્ચ શીઘ્રવેગેન વાજિના રથેન વા યાયાત્ ।
એવમશ્મરી શર્કરા ચપ્રચ્યવતે ।
સર્વેષુ ચ મૂત્રાઘાતેષુ વિશેષતો ઽશ્મરીશર્કરાસુ વીરતરાદિઃ સર્વથા પ્રયોજ્યઃ ।
તિલ્વકઘૃતં ચ વિરેકાર્થમ્ ।
બસ્તિકર્મ ચાભીક્ષ્ણં વિશેષેણોત્તરબસ્તિઃ ॥

તત્ર શ્યામાદિરર્ધાર્ધવિહિતો ગોમૂત્રસિદ્ધો નિરૂહઃ ।
બિલ્વાદિમૂલૈશ્ચ સુરાસૌવીરકાદિસિદ્ધૈસ્તૃણપઞ્ચમૂલશ્વદંષ્ટ્રાશૃતક્ષીરવાંશ્ચ ત્રપુસૈર્વારુકશતાહ્વાબીજકર્ષભકયવાનીકલ્કિતઃ ।
પીતદારુસિદ્ધં તૈલમનુવાસનમ્ ॥

શતાવરીગોક્ષુરકબૃહતીદ્વયપુનર્નવોશીરમધુકદ્વિસારિવાશ્રેયસીલોધ્રતૃણપઞ્ચમૂલકષાયે ક્ષીરચતુર્ગુણં બલાવૃક્ષકખરાહ્વોપકુઞ્ચિકાવત્સકત્રપુસોર્વારુબીજશિતિવારકમધુકષડ્ગ્રન્થાશતાહ્વાશ્મભેદમદનહપુષાકલ્કગર્ભં તૈલમુત્તરબસ્તિઃ ।
તદ્વિશુદ્ધસ્રોતસા ચ પુનઃ શુક્રાશ્મર્યાં શુક્રાશયશોધનાર્થં બલત્થેન પુંસા વૃષ્યાણ માંસાનાં કુક્કુટમાંસસ્ય ચ તૃપ્તેનાનુકૂલાઃ પ્રકર્ષેણ પ્રિયાઃ પ્રમદા યથાકાલમાસેવ્યા ઇતિ ॥

ક્રિયાભિરાભિઃ સિદ્ધાભિર્નચેચ્છાન્તિસ્તતો ભિષક્ ।
ઇતિ રાજાનમાપૃચ્છ્ય શસ્ત્રં સાધ્વવચારયેત્ ॥

અક્રિયાયાં ધ્રુવો મૃત્યુઃ ક્રિયાયાં સંશયો ભવેત્ ।
નિશ્ચિતસ્યાપિ વૈદ્યસ્ય બહુશઃ સિદ્ધકર્મણઃ ॥

અથાતુરમુપસ્નિગ્ધમપકૃષ્ટદોષમીષત્કર્શિતમભ્યક્ત સ્વિન્નશરીરમભુક્તવન્તં કૃતમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનમુપકલ્પિતસમ્ભારમાશ્વાસ્ય તતો બલવન્તમવિક્લવમાજાનુસમે ફલકે પ્રાગુપવેશ્ય પુરુષં તસ્યોત્સઙ્ગે સુનિષષ્ણપૂર્વકાયમુત્તાનં વસ્ત્રચુંબલોપવિષ્ટં સઙ્કુચિતજાનુકૂર્પરમિતરેણ પુંસા સહબદ્ધં સૂત્રૈઃ શાટકેન વા તતો ઽસ્યસ્વભ્યક્તં નાભિપ્રદેશં વામપાર્શ્વે વિમૃદ્ય મુષ્ટિનાવપીડયેત્ ।
અધોનાભેર્યાવદશ્મર્યધઃ પ્રતિપન્ના તતસ્તૈલાભ્યક્તે કૃત્તનખે વામહસ્તપ્રદેશિનીમધ્યમે પાયૌ પ્રણિધાયાનુસેવન્યાસાદ્ય ચ પ્રયત્નબલાભ્યામશ્મરીં મેઢ્રગુદયોરન્તરમાનીય નિર્વલીકમનાયતમવિષમં ચ બસ્તિં સન્નિવેશ્ય ભૃશમુત્પીડયેદઙ્ગુલીભ્યાં યાવત્ ગ્રન્થિરિવોન્નતં શલ્યં ભવતિ ।
તતઃ સેવન્યાઃ સવ્યે પાર્શ્વે સેવનીં યવમાત્રં મુક્ત્વા નિદધ્યાચ્છસ્ત્રમશ્મરીપ્રમાણેન ।
દક્ષિણતો વા ક્રિયાસૌકર્યહેતોરિત્યેકે ।
યથા ન વિભિદ્યતે વિચૂર્ણ્યતે વા તથા પ્રયતેત ।
તચ્ચૂર્ણમલ્પમપ્યવસ્થિતં પુનઃ પરિવૃદ્ધિમેતિ ।
તસ્માત્ સમગ્રામગ્રવક્રેણાદદીત ॥

સ્ત્રીણાં તુ બસ્તિઃ પાર્શ્વગતો ગર્ભાશયસન્નિકૃષ્ટઃ ।
તસ્માત્તાસામુત્સઙ્ગવદધઃ શસ્ત્રં પાતયેત્ ।
અતો ઽન્યથા ખલ્વાસાં મૂત્રસ્રાવી વ્રણો ભવતિ પુરુષસ્ય ચ મૂત્રપ્રસેકક્ષણનાત્ ।
અશ્મરીનિમિત્તમેકતો ભિન્નો બસ્તિઃ સિધ્યતિ ।
ક્રિયાભ્યાસાચ્છાસ્ત્રવિહિતચ્છેદાદીનષ્પન્દપરિવૃદ્ધત્વાચ્ચ શલ્યસ્યેતિ ।
ન તુ દ્વિધા ભિન્નબસ્તિરશ્મરીમાનમપિ ॥

ઉદ્ધૃતશલ્યં તૂષ્ણોદકદ્રોણ્યામવગાહ્ય સ્વેદયેત્ ।
તથા બસ્તિરસૃજા નાપૂર્યતે ।
પૂર્ણે તુ ક્ષીરિવૃક્ષકષાયં પુષ્પનેત્રેણ વિદધ્યાત્ ।
સ હિ તથા બસ્તિગતમશ્મરીચૂર્ણં રક્તં ચ નિર્હરતિ ।
મૂત્રવિશુદ્ધ્યર્થં ચ ગુડસૌહિત્યં કારયેત્ ॥

ઉત્થાપ્ય ચૈનં મધુઘૃતાભ્યક્તવ્રણં મૂત્રવિશોધનદ્રવ્યસિદ્ધામુષ્ણાં યવાગૂં સઘૃતાં પાયયેદુભયકાલં ત્રિરાત્રમ્ ।
ત્રિરાત્રાદૂર્ધ્વં ગુડપ્રગાડેન પયસા મૃદુમોદનમલ્પં ભોજયેદાદશરાત્રાત્ ।
અત ઊર્ધ્વં ફલામ્લૈર્જાઙ્ગલરસૈઃ ।
વ્રણં ચ ક્ષીરિવૃક્ષકષાયેણ પ્રક્ષાલ્ય લોધ્રમધુકમઞ્જિષ્ઠાપ્રપૌણ્ડરીકકલ્કેન લેપયેત્ ।
દ્વાદશરાત્રં ચૈનમપ્રમત્તઃ સ્વેદયેત્ ।
એતેષ્વેવ ચ હરિદ્રાદિયુક્તેષુ તૈલં વિપક્વં વ્રણાભ્યઞ્જનમ્ ।
સપ્તરાત્રાચ્ચ સ્વમાર્ગમપ્રતિપદ્યમાને મૂત્રે યથોક્તમગ્નિના વ્રણં દહેત્ ।
સ્વમાર્ગપ્રતિપન્ને ચોત્તરબસ્ત્યાસ્થાપનાનુવાસનૈર્મધુરપ્રાયૈરુપાચરેત્ ॥

યદૃચ્છયા મૂત્રમાર્ગપ્રતિપન્નામન્તરાસક્તાં શુક્રાશ્મરીં શર્કરાં વા સ્રોતસાપહરેત્ ।
વિદાર્ય વા નાડિં બડિશેનોદ્ધરેત્ ।
રૂઢવ્રણશ્ચ વર્ષમઙ્ગનાશ્ચ નગનાગરથદ્રુમાત્ નારોહેત્ ।
નાપ્સુ પ્લવેત ભુઞ્જીત વા ગુરૂણિ ॥

કર્મણિ તુ મૂત્રવહશુક્રવહમુષ્કસ્રોતોમૂત્રપ્રસેકસેવનીયોનિગુદબસ્તયો ઽષ્ટૌ પરિહર્તવ્યાઃ ।
તત્ર મૂત્રવહચ્છેદાત્ મૂત્રપૂર્ણબસ્તેર્મરણમ્ ।
શુક્રવહચ્છેદાન્મરણં ક્લૈબ્યં વા ।
મુષ્કસ્રોતસોરુપઘાતાત્ ધ્વજભઙ્ગઃ ।
મૂત્રપ્રસેકચ્છેદાન્મૂત્રસ્રવણમ્ ।
સેવનીયોનિચ્છેદનાદ્રુજાપ્રાદુર્ભાવઃ ।
ગુદબસ્તિવિદ્ધસ્ય સદ્યોમરણમુક્તં પ્રાગિતિ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।
મર્માણ્યમૂન્યવિજ્ઞાય સ્રોતોજાનિ શરીરિણામ્ ।
શસ્ત્રપાણિર્ધ્રુવં હન્તિ સાહસાત્ કેવલો યથા ઇતિ ॥