અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 3.8

અથાતો ઽતીસારગ્રહણીદોષનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

અતીસારઃ સ સુતરાં જાયતે ઽત્યમ્બુપાનતઃ ॥

કૃશશુષ્કામિષાસાત્મ્યતિલપિષ્ટવિરૂઢકઃ ।
મદ્યરૂક્ષાતિમાત્રાન્નૈરર્શોભિઃ સ્નેહવિભ્રમાત્ ॥

કૃમિભ્યો વેગરોધાચ્ચ તદ્વિધૈઃ કુપિતો ઽનિલઃ ।
વિસ્રંસયત્યધોબ્ધાતું હત્વા તેનૈવ ચાનલમ્ ॥

વ્યાપદ્યાનુશકૃત્ કોષ્ઠં પુરીષં દ્રવતાં નયન્ ।
પ્રકલ્પતે ઽતિસારાય લક્ષણં તસ્ય ભાવિનઃ ॥

તોદો હૃદ્ગુદકોષ્ઠેષુ ગાત્રસાદો મલગ્રહઃ ।
આધ્યાનમવિપાકશ્ચ તત્ર વાતેન વિજ્જલમ્ ॥

અલ્પાલ્પં શબ્દશૂલાઢ્યં વિબદ્ધમુપવેશ્યતે ।
રૂક્ષં સફેનમચ્છં ચ ગ્રથિતં વા મુહુર્મુહુઃ ॥

તથા દગ્ધગુડાભાસં સપિચ્છાપરિકર્તિકમ્ ।
શુષ્કાસ્યો ભ્રષ્ટપાયુશ્ચ હૃષ્ટરોમા વિનિષ્ટનન્ ॥

પિત્તેન પીતમસિતં હારિદ્રં શાદ્વલપ્રભમ્ ।
સરક્તમતિદુર્ગન્ધં તૃણ્મૂર્ચ્છાસ્વેદદાહવાન્ ॥

સશૂલઃ પાયુસન્તાપપાકવાન્ શ્લેષ્મણા ઘનમ્ ।
પિચ્છિલં તન્તુમચ્છ્વેતં સ્નિગ્ધમામં કફાન્વિતમ્ ॥

અભીક્ષ્ણં ગુરુ દુર્ગન્ધં વિબદ્ધમનુબદ્ધરુક્ ।
નિદ્રાલુરલસો ઽન્નદ્વિડલ્પાલ્પં સપ્રવાહિકમ્ ॥

સરોમહર્ષઃ સોત્ક્લેશો ગુરુબસ્તિગુદોદરઃ ।
કૃતે ઽપ્યકૃતસંજ્ઞશ્ચ સર્વાત્મા સર્વલક્ષણઃ ॥

ભયેન ક્ષોભિતે ચિત્તે સપિત્તો દ્રાવયેચ્છકૃત્ ।
વાયુસ્તતો ઽતિસાર્યેત ક્ષિપ્રમુષ્ણં દ્રવં પ્લવમ્ ॥

વાતપિત્તસમં લિઙ્ગૈરાહુસ્તદ્વચ્ચ શોકતઃ ।
અતીસારઃ સમાસેન દ્વેધા સામો નિરામકઃ ॥

સાસૃઙ્નિરસ્રસ્તત્રાદ્યે ગૌરવાદપ્સુ મજ્જતિ ।
શકૃદ્દુર્ગન્ધમાટોપવિષ્ટમ્ભાર્તિપ્રસેકિનઃ ॥

વિપરીતો નિરામસ્તુ કફાત્ પક્વો ઽપિ મજ્જતિ ॥

અતીસારેષુ યો નાતિયત્નવાન્ ગ્રહણીગદઃ ।
તસ્ય સ્યાદગ્નિવિધ્વંસકરૈરન્યસ્ય સેવિતૈઃ ॥

સામં શકૃનિરામં વા જીર્ણે યેનાતિસાર્યતે ।
સો ઽતિસારો ઽતિસરણાદાશુકારી સ્વભાવતઃ ॥

સામં સાન્નમજીર્ણે ઽન્ને જીર્ણે પક્વં તુ નૈવ વા ।
અકસ્માદ્વા મુહુર્બદ્ધમકસ્માચ્છિથિલં મુહુઃ ॥

ચિરકૃદ્ગ્રહણીદોષઃ સઞ્ચયાચ્ચોપવેશયેત્ ॥

સ ચતુર્ધા પૃથગ્દોષૈઃ સન્નિપાતાચ્ચ જાયતે ।
પ્રાગ્રૂપં તસ્ય સદનં ચિરાત્ પચનમમ્લકઃ ॥

પ્રસેકો વક્ત્રવૈરસ્યમરુચિસ્તૃટ્ ક્લમો ભ્રમઃ ।
આનદ્ધોદરતા છર્દિઃકર્ણક્ષ્વેડાન્ત્રકૂજનમ્ ॥

સામાન્યલક્ષણં કાર્શ્યં ધૂમકસ્તમકો જ્વરઃ ।
મૂર્છા શિરોરુગ્વિષ્ટમ્ભઃ શ્વયથુઃ કરપાદયોઃ ॥

તત્રાનિલાત્તાલુશોષસ્તિમિરં કર્ણયોઃ સ્વનઃ ।
પાર્શ્વોરુવઙ્ક્ષણગ્રીવારુજાભીક્ષ્ણં વિષૂચિકા ॥

રસેષુ ગૃદ્ધિઃ સર્વેષુ ક્ષુત્તૃષ્ણા પરિકર્તિકા ।
જીર્ણે જીર્યતિ ચાધ્માનં ભુક્તે સ્વાસ્થ્યં સમશ્નુતે ॥

વાતહૃદ્રોગગુલ્માર્શઃ પ્લીહપાણ્ડુત્વશાઙ્કિતઃ ।
ચિરાદ્દુઃખં દ્રવં શુષ્કઃ તન્વામં શબ્દફેનવત્ ॥

પુનઃપુનઃ સૃજેદ્વર્ચઃ પાયુરુક્શ્વાસકાસવાન્ ।
પિત્તેન નીલં પીતાભં પીતાભઃ સૃજતિ દ્રવમ્ ॥

પૂત્યમ્લોદ્ગારહૃત્કણ્ઠદાહારુચિતૃડર્દિતઃ ।
શ્લેષ્મણા પચ્યતે દુઃખમન્નં છર્દિરરોચકઃ ॥

આસ્યોપદેહનિષ્ઠીવકાસહૃલ્લાસપીનસાઃ ।
હૃદયં મન્યતે સ્ત્યાનમુદરં સ્તિમિતં ગુરુ ॥

ઉદ્ગારો દુષ્ટમધુરઃ સદનં સ્ત્રીષ્વહર્ષણમ્ ।
ભિન્નામશ્લેષ્મસંસૃષ્ટગુરુવર્ચઃપ્રવર્તનમ્ ॥

અકૃશસ્યાપિ દૌર્બલ્યં સર્વજે સર્વસઙ્કરઃ ॥

સિરાવિભાગે યે ચોક્તા વિષમાદ્યાસ્ત્રયો ઽગ્નયઃ ।
તે ઽપિ સ્યુર્ગ્રહણીદોષાઃ સમસ્તુ સ્વાસ્થ્યકારણમ્ ॥

વાતવ્યાધ્યશ્મરીકુષ્ઠમેહોદરભગન્દરાઃ ।
અર્શાસિ ગ્રહણીત્યષ્ટૌ મહારોગાઃ સુદુસ્તરાઃ ॥