અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 3.4

અથાતઃ શ્વાસહિધ્માનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

કાસવૃધ્યા ભવેચ્છ્રૂવાસઃ પૂર્વૈર્વા દોષકોપનૈઃ ।
આમાતિસારવમથુવિષપાણ્ડુજ્વરૈરપિ ॥

રજોધૂમાનિલૈર્મર્મઘાતાદતિહિમામ્બુના ।
ક્ષુદ્રકસ્તમકશ્છિન્નો મહાનૂર્ધ્વશ્ચ પઞ્ચમઃ ॥

કફોપરુદ્ધગમનઃ પવનો વિષ્વગાસ્થિતઃ ।
પ્રાણોદકાન્નવાહીનિ દુષ્ટઃ સ્રોતાંસિ દૂષયન્ ॥

ઉરસ્થઃ કુરુતે શ્વાસમામાશયસમુદ્ભવમ્ ॥

પ્રાગ્રૂપં તસ્ય હૃત્પાર્શ્વશૂલં પ્રાણવિલોમતા ।
આનાહઃ શઙ્ખભેદશ્ચ તત્રાયાસાતિભોજનૈઃ ॥

પ્રેરિતઃ પ્રેરયેત્ ક્ષુદ્રં સ્વયંસંશમનં મરુત્ ॥

પ્રતિલોમં સિરા ગચ્છન્નુદીર્ય પવનઃ કફમ્ ।
પરિગૃહ્ય શિરોગ્રીવમુરઃપાર્શ્વે ચ પીડયન્ ॥

કાસં ઘુર્ઘુરકં મોહમરુચિં પીનસં તૃષમ્ ।
કરોતિ તીવ્રવેગં ચ શ્વાસં પ્રાણોપતાપિનમ્ ॥

પ્રતામ્યેત્તસ્ય વેગેન નિષ્ઠ્યૂતાન્તે ક્ષણં સુખી ।
કૃચ્છ્રાચ્છયાનઃ શ્વસિતિ નિષ્ણ્ણઃ સ્વાસ્થ્યમૃચ્છતિ ॥

ઉચ્છ્રિતાક્ષો લલાટેન સ્વિદ્યતા ભૃશમર્તિમાન્ ।
વિશુષ્કાસ્યો મુહુઃ શ્વાસી કાઙ્ક્ષત્યુષ્ણં સવેપથુઃ ॥

મેઘામ્બુશીતપ્રાગ્વાતૈઃ શ્લેષ્મલૈશ્ચ વિવર્ધતે ।
સ યાપ્યસ્તમકઃ સાધ્યો નવો વા બલિનો ભવેત્ ॥

જ્વરમૂર્છાયુતઃ શીતૈઃ શામ્યેત્ પ્રતમકસ્તુ સઃ ॥

છિન્નાચ્છ્વસિતિ વિચ્છિન્નં મર્મચ્છેદરુજાર્દિતઃ ।
સસ્વેદમૂર્છઃ સાનાહો બસ્તિદાહનિરોધવાન્ ॥

અધોદૃગ્વિપ્લુતાક્ષશ્ચ મુહ્યન્ રક્તૈકલોચનઃ ।
શુષ્કાસ્યઃ પ્રલપન્દીનો નષ્ટચ્છાયો વિચેતનઃ ॥

મહતા મહતા દીનો નાદેન શ્વસિતિ ક્રથન્ ।
ઉદ્ધૂયમાનઃ સંરબ્ધો મત્તર્ષભ ઇવાનિશમ્ ॥

પ્રણષ્ટજ્ઞાનવિજ્ઞાનો વિભ્રાન્તનયનાનનઃ ।
વક્ષઃ સમાક્ષિપન્ બદ્ધમૂત્રવર્ચા વિશીર્ણવાક્ ॥

શુષ્કકણ્ઠો મુહુર્મુહ્યન્ કર્ણશઙ્ખશિરો ઽતિરુક્ ॥

દીર્ઘમૂર્ધ્વં શ્વસિત્યૂર્ધ્વાન્ન ચ પ્રત્યાહરત્યધઃ ।
શ્લેષ્માવૃતમુખસ્રોતાઃ ક્રુદ્ધગન્ધવહાર્દિતઃ ॥

મર્મસુ છિદ્યમાનેષુ પરિદેવી નિરુદ્ધવાક્ ॥

એતે સિધ્યેયુરવ્યક્તા વ્યક્તાઃ પ્રાણહરા ધ્રુવમ્ ॥

શ્વાસૈકહેતુપ્રાગ્રૂપસઙ્ખ્યાગ્રકૃતિસંશ્રયાઃ ।
હિધ્મા ભક્તોદ્ભવા ક્ષુદ્રા યમલા મહતીતિ ચ ॥

ગમ્ભીરા ચ મરુત્તત્ર ત્વરયાયુક્તિસેવિતૈઃ ।
રૂક્ષતીક્ષ્ણખરાસાત્મ્યૈરન્નપાનૈઃ પ્રપીડિતઃ ॥

કરોતિ હિધ્મામરુજાં મન્દશબ્દાં ક્ષવાનુગામ્ ।
શમં સાત્મ્યાન્નપાનેન યા પ્રયાતિ ચ સાન્નજા ॥

આયાસાત્ પવનઃ ક્રુદ્ધઃ ક્ષુદ્રાં હિધ્માં પ્રવર્તયેત્ ।
જત્રુમૂલપ્રવિસૃતામલ્પવેગાં મૃદું ચ સા ॥

વૃદ્ધિમાયાસ્યતો યાતિ ભુક્તમાત્રે ચ માર્દવમ્ ॥

ચિરેણ યમલૈર્વેગૈરાહારે યા પ્રવર્તતે ।
પરિણામોન્મુખે વૃદ્ધિં પરિણામે ચ ગચ્છતિ ॥

કમ્પયન્તી શિરોગ્રીવામાધ્માતસ્યાતિતૃષ્યતઃ ।
પ્રલાપચ્છર્દ્યતીસારનેત્રવિપ્લુતિજૃમ્ભિણઃ ॥

યમલા વેગિની હિધ્મા પરિણામવતી ચ સા ॥

ધ્વસ્તભ્રૂશઙ્ખયુગ્મસ્ય સાસ્રવિપ્લુતચક્ષુષઃ ।
સ્તમ્ભયન્તી તનું વાચં સ્મૃતિં સંજ્ઞાં ચ મુષ્ણતી ॥

રુન્ધતી માર્ગમન્નસ્ય કુર્વતી મર્મઘટ્ટનમ્ ।
પૃષ્ઠતો નમનં શોષં મહાહિધ્મા પ્રવર્તતે ॥

મહામૂલા મહાશબ્દા મહાવેગા મહાબલા ।
ષક્વાશયાદ્વા નાભેર્વા પૂર્વવદ્યા પ્રવર્તતે ॥

તદ્રૂપા સા મુહુઃ કુર્યાત્ જૃમ્ભામઙ્ગપ્રસારણમ્ ।
ગમ્ભીરેણાનુનાદને ગમ્ભીરા તાસુ સાધયેત્ ।
આદ્યે દ્વે વર્જયેદન્ત્યે સર્વલિઙ્ગાં ચ વેગિનીમ્ ॥

સર્વાશ્ચ સઞ્ચિતામસ્ય સ્થવિરસ્ય વ્યવાયિનઃ ।
વ્યાધિભિઃ ક્ષીણદેહસ્ય ભક્તચ્છેદક્ષતસ્ય વા ॥

સર્વે ઽપિ રોગા નાશાય નત્વેવં શીઘ્રકારિણઃ ।
હિધ્માશ્વાસૌ યથા તૌ હિ મૃત્યુકાલે કૃતાલયૌ ॥