અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 3.2

અથાતો જ્વરનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામાઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

અષ્ટાભિઃ કારણૈર્જ્વરઃ સઞ્જાયતે મનુષ્યાણાં પૃથગ્દોષૈઃ સંસૃષ્ટૈઃ સન્નિપતિતૈરાગન્તુના ચ ॥

તત્ર યથોક્તૈઃ પ્રકોપણવિશેષૈઃ પ્રકુપિતા દોષાઃ પ્રવિશ્યામાશયમૂષ્મણા મિશ્રીભૂયામમનુગમ્ય રસસ્વેદવાહીનિ સ્રોતાંસિ પિધાય પિત્તં તુ દ્રવત્વાત્તપ્તમિવ જલમનલમુપહત્ય સર્વે ઽપિ ચ દોષાઃ પક્તારં સ્વસ્થાનાદ્બહિર્નિરસ્ય સહ તેન સકલમપિ શરીરમભિસર્પન્તઃ તત્સમ્પર્કાલ્લબ્ધબલેન સ્વેનોષ્મણા નિતરાં દેહોષ્માણમેધયન્તો ઽન્તસ્સ્રોતોમુખપિધાનાત્ સ્તમ્ભમાદધાના બહિરપિ સ્વેદમપહરન્તઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચોપતાપયન્તો જ્વરમભિનિર્વર્તયન્તિ ॥

તસ્યેમાનિ પૂર્વરૂપાણિ મુખવૈરસ્યમન્નાનભિલાષો ગુરુગાત્રત્વમાલસ્યમલ્પપ્રાણતા ગતિસ્ખલનં નિદ્રાધિક્યમરતિરસૂયા હિતોપદેશેષુ પ્રદ્વેષો બાલેષુ મધુરેષુ ચ ભક્ષ્યેષ્વમ્લલવણકટુકાભિનન્દનમવિપાકે ઽઙ્ગમર્દશ્ચક્ષુષોરાકુલત્વં સાશ્રુતા જૃમ્ભા વિનામઃ ક્લમો રોમહર્ષઃ શબ્દાનલામ્બુશીતવાતચ્છાયાતપેષ્વકસ્માદિચ્છાદ્વેષૌ ચ ।
તદનન્તરં વ્યક્તીભાવો જ્વરસ્યેતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

આગમાપગમક્ષોભમૃદુતા વેદનોષ્મણામ્ ।
વૈષમ્યં તત્ર તત્રાઙ્ગે તાસ્તાઃ સ્યુર્વેદનાશ્ચલાઃ ॥

પાદયોઃ સુપ્તતા સ્તમ્ભઃ પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં ક્લમઃ ।
વિશ્લેષ ઇવ સન્ધીનાં સાદ ઊર્વોઃ કટીગ્રહઃ ॥

પૃષ્ઠં ક્ષોદમિવાપ્નોતિ નિષ્પીડ્યત ઇવોદરમ્ ।
ભિદ્યન્ત ઇવ ચાસ્થીનિ પાર્શ્વગાનિ વિશેષતઃ ॥

હૃદયસ્ય ગ્રહસ્તોદઃ પ્રાજનેનેવ વક્ષસઃ ।
સ્કન્ધયોર્મથનં બાહ્વોર્ભેદઃ પીડનમંસયોઃ ॥

અશક્તિર્ભક્ષણે હન્વોર્જૃમ્ભણં કર્ણયોઃ સ્વનઃ ।
નિસ્તોદઃશઙ્ખયોર્મૂર્ધ્નિ વેદના વિરસાસ્યતા ॥

કષાયાસ્યત્વમથવા મલાનામપ્રવર્તનમ્ ।
રૂક્ષારુણત્વગાસ્યાક્ષિનખમૂત્રપુરીષતા ॥

પ્રસેકારોચકાશ્રદ્ધાવિપાકાસ્વેદજાગરાઃ ।
કણ્ઠૌષ્ઠશોષસ્તૃટ્શુષ્કૌ છર્દિકાસૌ વિષાદિતા ॥

હર્ષો રોમાઙ્ગદન્તેષુ વેપથુઃ ક્ષવથોર્ગ્રહઃ ।
ભ્રમઃ પ્રલાપો ઘર્મેચ્છા વિનામશ્ચાનિલજ્વરે ॥

યુગપદ્વ્યાપ્તિરઙ્ગાનાં પ્રલાપઃ કટુવક્ત્રતા ।
નાસાસ્યપાકઃ શીતેચ્છા ભ્રમો મૂર્છા મદો ઽરતિઃ ॥

વિટ્સ્રંસઃ પિત્તવમનં રક્તષ્ઠીવનમમ્લકઃ ।
રક્તકોઠોદ્ગમઃ પીતહરિતત્વં ત્વગાદિષુ ॥

સ્વેદો નિશ્વાસવૈગન્ધ્યમતિતૃષ્ણા ચ પિત્તજે ॥

વિશેષાદરુચિર્જાડ્યં સ્રોતોરોધો ઽલ્પવેગતા ।
પ્રસેકો મુખમાધુર્યં હૃલ્લેપશ્વાસપીનસાઃ ॥

હૃલ્લાસશ્છર્દનં કાસઃ સ્તમ્ભઃ શ્વૈત્યં ત્વગાદિષુ ॥

અઙ્ગેષુ શીતપિટકાસ્તન્દ્રોદર્દઃ કફોદ્ભવે ॥

કાલે યથાસ્વં સર્વેષાં પ્રવૃત્તિર્વૃદ્ધિરેવ વા ।
નિદાનોક્તાનુપશયો વિપરીતોપશાયિતા ॥

યથાસ્વં લિઙ્ગસંસર્ગે જ્વરઃ સંસર્ગજો ઽપિ ચ ॥

શિરો ઽર્તિમૂર્છાવમિદાહમોહકણ્ઠાસ્યશોષારતિપર્વભેદાઃ ।
ઉન્નિદ્રતાતૃડ્ભ્રમરોમહર્ષા જૃમ્ભાતિવાક્ત્વં ચ ચલાત્ સપિત્તાત્ ॥

તાપહાન્યરુચિપર્વશિરોરુક્પીનસશ્વસનકાસવિબન્ધાઃ ।
શીતજાડ્યતિમિરભ્રમતન્દ્રાઃ શ્લેષ્મવાતજનિતજ્વરલિઙ્ગમ્ ॥

શીતસ્તમ્ભસ્વેદદાહાવ્યવસ્થા તૃષ્ણા કાસઃ શ્લેષ્મપિત્તપ્રવૃત્તિઃ ।
મોહસ્તન્દ્રા લિપ્તતિક્તાસ્યતા ચ જ્ઞેયં રૂપં શ્લેષ્મપિત્તજ્વરસ્ય ॥

સર્વજો લક્ષણૈઃ સર્વૈર્વાહો ઽત્ર ચ મુહુર્મુહુઃ ।
તદ્વચ્છીતં મહાનિદ્રા દિવા જાગરણં નિશિ ॥

સદા વા નૈવ વા નિદ્રા મુહુઃ સ્વેદો ઽતિ નૈવ વા ।
ગીતનર્તનહાસ્યાદિવિકૃતેહાપ્રવર્તનમ્ ॥

સસ્રુતી કલુષે રક્તે ભુગ્ને લુલિતપક્ષ્મણી ।
અક્ષિણી પિણ્ડિકાપાર્શ્વમૂર્ધપર્વાસ્થિરુગ્ભ્રમઃ ॥

સત્વનૌ સરુજૌ કર્ણૌ કણ્ઠઃ શૂકૈરિવાવૃતઃ ।
પરિદગ્ધા ખરા જિહ્વા ગુરુસ્રસ્તાઙ્ગસન્ધિતા ॥

રક્તપિત્તકફષ્ઠીવો લોલનં શિરસો ઽતિતૃટ્ ।
કોઠાનાં શ્યાવરક્તાનાં મણ્ડલાનાં ચ દર્શનમ્ ॥

હૃદ્વ્યથા મલસંસર્ઙ્ગઃ પ્રવૃત્તિર્વાલ્પશો ઽતિ વા ।
સ્નિગ્ધાસ્યતા બલભ્રંશઃ સ્વરસાદઃ પ્રલાપિતા ॥

દોષપાકશ્ચિરાત્તન્દ્રા પ્રતતં કણ્ઠકૂજનમ્ ।
સન્નિપાતમભિન્યાસં તં બ્રૂયાચ્ચ હૃતૌજસમ્ ॥

વાયુના કફરુદ્ધેન પિત્તમન્તઃ પ્રપીડિતમ્ ।
વ્યવાયિત્વાચ્ચ સૌક્ષ્મ્યાચ્ચ બહિર્મર્ગં પ્રવર્તતે ॥

તેન હારિદ્રનેત્રત્વં સન્નિપાતોદ્ભવે જ્વરે ।
દોષે વિબદ્ધે નષ્ટે ઽગ્નૌ સર્વસમ્પૂર્ણલક્ષણઃ ॥

અસાધ્યઃ સો ઽન્યથા કૃચ્છ્રો ભવેદ્વૈકલ્યદો ઽપિ વા ॥

અન્યચ્ચ સન્નિપાતોત્થો યત્ર પિત્તં પૃથક્સ્થિતમ્ ।
ત્વચિ કોષ્ઠે ઽથવા દાહં વિદધાતિ પુરો ઽનુ વા ॥

તદ્વદ્વાતકફૌ શીતં દાહાદિર્દુસ્તરસ્તયોઃ ॥

શીતાદૌ તત્ર પિત્તેન કફે સ્યન્દિતશોષિતે ।
શીતે શાન્તે ઽમ્લકો મૂર્ચ્છા મદસ્તૃષ્ણા ચ જાયતે ॥

દાહાદૌ પુનરન્તે સ્યુસ્તન્દ્રાષ્ઠીવવમિક્લમાઃ ॥

આગન્તુરભિઘાતાભિષઙ્ગશાપાભિચારતઃ ।
ચતુર્ધાત્ર ક્ષતચ્છેદદાહાદ્યૈરભિઘાતજઃ ॥

શ્રમાચ્ચ તસ્મિન્ પવનઃ પ્રાયો રક્તં પ્રદૂષયન્ ।
સવ્યથાશોફવૈવર્ણ્યં સરુજં કુરુતે જ્વરમ્ ॥

ગ્રહાવેશૌષધિવિષક્રોધભીશોકકામજઃ ।
અભિષઙ્ગાદ્ ગ્રહેણાસ્મિન્નકસ્માદ્ધાસરોદને ॥

ઔષધીગન્ધજે મૂર્છા શિરોરુક્ શ્વયથુઃ ક્ષવઃ ।
વિષાન્મૂર્છાતિસારાસ્યશ્યાવતાદાહહૃદ્ગદાઃ ।

ક્રોધાત્ કમ્પઃ શિરોરુક્ ચ પ્રલાપો ભયશોકજે ।
કામાન્મોહો ઽરુચિર્દાહોદ્રીનિદ્રાધધૃતિક્ષયઃ ॥

ગ્રહાદૌ સન્નિપાતસ્ય ભયાદૌ મરુતસ્ત્રયે ।
કોપઃ ક્રોધે તુ પિત્તસ્ય યૌ તુ શાપાભિચારજૌ ।
સન્નિપાતજ્વરૌ ઘોરૌ તાવસહ્યતમૌ મતૌ ॥

તત્રાભિચારિકૈર્મન્ત્રૈર્હૂયમાનસ્ય તપ્યતે ।
પૂર્વં ચેતસ્તતો દેહસ્તતો વિસ્ફોટતૃડ્ભ્રમૈઃ ॥

સદાહમૂર્છર્ગ્રસ્તસ્ય પ્રત્યહં વર્ધતે જ્વરઃ ।
ઇતિ જ્વરો ઽષ્ટધા દૃષ્ટઃ સમાસાદ્દ્વિવિધસ્તુ સઃ ॥

શારીરો માનસઃસૌમ્યસ્તીક્ષ્ણો ઽન્તર્બહિરાશ્રયઃ ।
પ્રાકૃતો વૈકૃતઃસાધ્યો ઽસાધ્યઃસામો નિરામકઃ ॥

પૂર્વં શરીરે શારીરે તાપો મનસિ માનસે ।
પવને યોગવાહિત્વાચ્છીતં શ્લેષ્મયુતે ભવેત્ ॥

દાહઃ પિત્તયુતે મિશ્રં મિશ્રે અન્તઃ સંશ્રયે પુનઃ ।
જ્વરેધિકં વિકારાઃ સ્યુરન્તઃક્ષોભો મલગ્રહઃ ॥

બહિરેવ બહિર્વેગે તાપો ઽપિ ચ સુસાધ્યતા ॥

વર્ષાશરદ્વસન્તેષુ વાતાદ્યૈઃ પ્રાકૃતઃ ક્રમાત્ ।
વૈકૃતો ઽન્યઃસદુઃ સાધ્યઃ પ્રાયશ્ચ પ્રાકૃતો ઽનિલાત્ ॥

એકમાર્ગક્રિયારમ્ભવ્યતિવૃત્તેર્મહાત્યયાત્ ॥

વર્ષાસુ મારુતો દુષ્ટઃ પિત્તશ્લેષ્માન્વિતો જ્વરમ્ ।
કુર્યાત્ પિત્તં ચ શરદિ તસ્ય ચાનુબલઃ કફઃ ॥

તત્પ્રકૃત્યા વિસર્ગાચ્ચ તત્ર નાનશનાદ્ભયમ્ ।
કફો વસન્તે તમપિ બાતપિત્તં ભવેદનુ ॥

બલવત્સ્વલ્પદોષેષુ જ્વરઃ સાધ્યો ઽનુપદ્રવઃ ।
સર્વથા વિકૃતિજ્ઞાને પ્રાગસાધ્ય ઉદાહૃતઃ ॥

જ્વરોપદ્રવતીક્ષ્ણત્વમગ્લાનિર્બહુમૂત્રતા ।
ન પ્રવૃત્તિર્ન વિડ્જીર્ણા ન ક્ષુત્સામજ્વરાકૃતિઃ ॥

જ્વરેગો ઽધિકં તૃષ્ણા પ્રલાપઃ શ્વસનં ભ્રમઃ ।
મલપ્રવૃત્તિરુત્ક્લેશઃ પચ્યમાનસ્ય લક્ષણમ્ ॥

જીર્ણતામવિપર્યાસાત્ સપ્તરાત્રં ચ લઙ્ઘનાત્ ॥

જ્વરઃ પઞ્ચવિધઃ પ્રોક્તો મલકાલબલાબલાત્ ।
પ્રાયઃ સ સન્નિપાતેન ભૂયસા ત્વપદિશ્યતે ॥

સન્તતઃ સતતો ઽન્યેદ્યુસ્તૃતીયકચતુર્થકૌ ॥

ધાતુમૂત્રશકૃદ્વાહિસ્રોતસાં વ્યાપિનો મલાઃ ।
તાપયન્તસ્તનું સર્વાં તુલ્યદૂષ્યાદિવર્ધિતાઃ ॥

બલિનો ગુરવઃ સ્તબ્ધા વિશેષેણ રસાશ્રિતાઃ ।
સન્તતં નિષ્પ્રતિદ્વન્દા જ્વરં કુર્યુઃ સુદુસ્સહમ્ ॥

મલાઞ્જ્વરોષ્મા ધાતૂન્ વા સ શીઘ્રં ક્ષપયસ્તતઃ ।
સર્વાકારં રસાદીનાં શુધ્યાશુધ્યાપિ વા ક્રમાત્ ॥

વાતપિત્તકફેઃ સપ્ત દશ દ્વાદશવાસરાન્ ।
પ્રાયો ઽનુયાતિ મર્યાદાં મોક્ષાય ચ વધાય ચ ॥

ઇત્યગ્નિવેશસ્ય મતં હારીતસ્ય પુનઃ સ્મૃતિઃ ॥

દ્વિગુણા સપ્તમી યાવન્નવમ્યેકાદશી તથા ।
એષા ત્રિદોષમર્યાદા મોક્ષાય ચ વધાય ચ ॥

શુધ્યશુદ્ધૌ જ્વરઃ કાલં દીર્ઘમપ્યનુવર્તતે ॥

કૃશાનાં વ્યાધિમુક્તાનાં મિથ્યાહારાદિસેવિનામ્ ।
અલ્પો ઽપિ દોષો દૂષ્યાદેર્લબ્ધ્વાન્યતમતો બલમ્ ॥

સપ્રત્યનીકો વિષમં કુર્યાદ્વૃદ્ધિક્ષયાન્વિતઃ ॥

સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મતરાસ્યેષુ દૂરદૂરતરેષુ ચ ।
દોષો રક્તાદિમાર્ગેષુ શનૈરલ્પશ્ચિરેણ યત્ ॥

યાતિ દેહં ચ નાશેષં ભૂયિષ્ઠં ભેષજે ઽપિ ચ ।
ક્રમો ઽયં તેન વિચ્છિન્નસન્તાપો લક્ષ્યતે જ્વરઃ ॥

વિષમો વિષમારમ્ભક્રિયાકાલો ઽનુષઙ્ગવાન્ ॥

યથોત્તરં મન્દગતિર્મન્દશક્તિર્યથા યથા ।
કાલેનાપ્નોતિ સદૃશાન્ સ રસાદીંસ્તથા તથા ॥

દોષો જ્વરયતિ ક્રુદ્ધશ્ચિરાચ્ચિરતરેણ ચ ॥

ભૂમૌ સ્થિતં જલૈઃ સિક્તં કાલમેવ પ્રતીક્ષતે ।
અઙ્કુરાય યથા બીજં દોષબીજં રુજે તથા ॥

વેગં કૃત્વા વિષં યદ્વદાશયે લીયતે ઽબલમ્ ।
કુપ્યત્યાપ્તબલં ભૂયઃ કાલે દોષવિષં તથા ॥

એવં જ્વરાઃ પ્રવર્તન્તે વિષમાઃ સતતાદયઃ ॥

દોષઃ પ્રવર્તતે તેષાં સ્વે કાલે જ્વરયન્ બલી ।
નિવર્તતે પુનશ્ચૈષ પ્રત્યનીકબલાબલઃ ॥

ક્ષીણે દોષે જ્વરઃ સૂક્ષ્મો રસાદિષ્વેવ લીયતે ।
લીનત્વાત્ કાર્શ્યવૈવર્ણ્યજાડ્યાદીનાદધાતિ સઃ ॥

અતિલીનો ઽતિમન્દત્વાત્ ભવત્યહ્નિ ન પઞ્ચમે ॥

દોષો રક્તાશ્રયઃ પ્રાયઃ કરોતિ સતતં જ્વરમ્ ॥

અહોરાત્રસ્ય સ દ્વિઃ સ્યાત્સકૃદન્યેદ્યુરાશ્રિતઃ ॥

તસ્મિન્માંસવહા નાડીર્મેદોનાડીસ્તૃતીયકે ।
ગ્રાહી પિત્તાનિલાન્મૂર્ધ્નસ્ત્રિકસ્ય કફપિત્તતઃ ॥

સ પૃષ્ઠસ્યાનિલકફાત્ સ ચૈકાહાન્તરઃ સ્મૃતઃ ॥

ચતુર્થકો મલે મેદોમજ્જાસ્થ્યન્યતમસ્થિતે ।
મજ્જસ્થ એવેત્યપરે પ્રભાવં સ તુ દર્શયેત્ ॥

દ્વિધા કફેન જઙ્ઘાભ્યાં પ્રથમં શિરસો ઽનિલાત્ ।
ગમ્ભીરધાતુચારિત્વાત્ સનિપાતેન સમ્ભવાત્ ॥

તુલ્યોચ્છ્રાયાચ્ચ દોષાણાં દુશ્ચિકિત્સ્યશ્ચતુર્થકઃ ॥

અસ્થિમજ્જોમયગતે ચતુર્થકવિપર્યયઃ ।
ત્રિધા દ્વ્યહં જ્વરયતિ દિનમેકં તુ મુઞ્ચતિ ॥

બલાબલેન દોષાણામન્નચેષ્ટાદિજન્મના ।
જ્વરઃ સ્યાન્મનસસ્તદ્વત્કર્મણશ્ચ તદા તદા ॥

ઉત્ક્લેશો ગૌરવં દૈન્યં ભઙ્ગો ઽઙ્ગાનાં વિજૃમ્ભણમ્ ।
અરોચકો વમિઃ સાદઃ સર્વસ્મિન્ રસગે જ્વરે ॥

રક્તનિષ્ઠીવનં તૃષ્ણા રક્તોષ્ણપિટકોદ્ગમઃ ।
દાહરાગભ્રમમદપ્રલાપા રક્તસંશ્રિતે ॥

તૃડ્ ગ્લાનિઃ સૃષ્ટવર્ચસ્ત્વમન્તર્દાહો ભ્રમસ્તમઃ ।
દૌર્ગન્ધ્યં ગાત્રવિક્ષેપો માંસસ્થે મેદસિ સ્થિતે ॥

સ્વેદો ઽતિતૃષ્ણા વમનં સ્વગન્ધસ્યાસહિષ્ણુતા ।
પ્રલાપો ગ્લાનિરરુચિરસ્થિસ્થે ત્વસ્થિભેદનમ્ ॥

દોષપ્રવૃત્તિરૂર્ધ્વાધઃ શ્વાસાઙ્ગક્ષેપકૂજનમ્ ।
અન્તર્દાહો બહિઃશૈત્યં શ્વાસો હિધ્મા ચ મજ્જગે ॥

તમસો દર્શનં મર્મચ્છેદનં સ્તબ્ધમેઢ્રતા ।
શુક્રપ્રવૃત્તિર્મૃત્યુશ્ચ જાયતે શુક્રસંશ્રયે ॥

ઉત્તરોત્તરદુસ્સાધ્યાઃ પઞ્ચાત્રાન્ત્યૌ તુ વર્જયેત્ ।
પ્રલિમ્પન્નિવ ગાત્રાણિ શ્લેષ્મણા ગૌરવેણ ચ ॥

મન્દજ્વરઃ પ્રલેપસ્તુ સશીતઃ સ્યાત્પ્રલેપકઃ ।
નિત્યં મન્દજ્વરો રૂક્ષઃ શીતઃ કૃચ્છ્રેણ સિધ્યતિ ॥

સ્તબ્ધાઙ્ગઃ શ્લેષ્મભૂયિષ્ઠો ભવેદ્વાતબલાસકઃ ।
હરિદ્રાભેકવર્ણાભસ્તદ્વર્ણં યઃ પ્રમેહતિ ॥

સ વૈ હારિદ્રકો નામ જ્વરભેદો ઽન્તકઃ સ્મૃતઃ ।
કફવાતૌ સમૌ યસ્ય હીનપિત્તસ્ય દેહિનઃ ॥

તીક્ષ્ણો વા યદિ વા મન્દો જાયતે રાત્રિકોજ્વરઃ ।
દિવાકરાપીતબલે વ્યાયામાચ્ચ વિશોષિતે ॥

શરીરે નિયતં વાતાજ્જ્વરઃ સ્યાત્ પૂર્વરાત્રિકઃ ।
આમાશયે યદા દુષ્ટે શ્લેષ્મપિત્તે વ્યવસ્થિતે ॥

તદાર્ધં શીતલં દેહે સ્વર્ધજ્ચોષ્ણં પ્રજાયતે ।
કાયે પિત્તં યદા દુષ્ટં શ્લેષ્મા ચાન્તે વ્યવસ્થિતઃ ॥

ઉષ્ણત્વં તેન દેહસ્ય શીતત્વં કરપાદયોઃ ॥

ધાતૂન્ પ્રક્ષોભયન્ દોષો મોક્ષકાલે વિલીયતે ।
તતો નરઃ શ્વસન્ સ્વિદ્યન્ કૂજન્ વમતિ ચેષ્ટતે ॥

વેપતે પ્રલપત્યુષ્ણૈઃ શીતૈશ્ચાઙ્ગૈર્હતપ્રભઃ ।
વિસંજ્ઞો જ્વરવેગાર્તઃ સક્રોધ ઇવ વીક્ષતે ॥

સદોષશબ્દઞ્ચ શકૃદ્ દ્રવં સૃજતિ વેગવત્ ॥

દેહો લઘુર્વ્યપગતક્લમમમોહતાપઃ પાકો મુખે કરણસૌષ્ઠવમવ્યથત્વમ્ ।
સ્વેદઃ ક્ષવઃ પ્રકૃતિયોગિ મનો ઽન્નલિપ્સા કણ્ડૂશ્ચ મૂર્ધ્નિ વિગતજ્વરલક્ષણાનિ ॥