અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 3.14

અથાતઃ કુષ્ઠશ્વિત્રકૃમિનિદાનં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

મિથ્યાહારવિહારેણ વિશેષેણ વિરોધિના ।
સાધુનિન્દાવધાન્યસ્વહરણાદ્યૈશ્ચ સેવિતૈઃ ॥

પાપ્મભિઃ કર્મભિઃ સદ્યઃ પ્રાક્તનૈર્વેરિતા મલાઃ ।
સિરાઃ પ્રપદ્ય તિર્યગ્ગાસ્ત્વગ્લસીકાસૃગામિષમ્ ॥

દૂષયન્તઃ શ્લથીકૃત્ય નિશ્ચરન્તસ્તતો બહિઃ ।
ત્વચઃ કુર્વન્તિ વૈવર્ણ્યં દુષ્ટાઃ કુષ્ઠમુશન્તિ તત્ ॥

કાલેનોપેક્ષિતં યસ્માત્ સર્વં કુષ્ણાતિ તદ્વપુઃ ।
પ્રપદ્ય ધાતૂન્વ્યાપ્યાન્તઃ સર્વાન્સઙ્ક્લેદ્યચાવહેત્ ॥

સસ્વેદક્લેદસઙ્કોથાન્ કૃમીન્ સૂક્ષ્માન્ સુદારુણાન્ ।
લોમત્વક્સ્નાયુધમનીતરુણાસ્થીનિ યૈઃ ક્રમાત્ ॥

ભક્ષયેત્ શ્વિત્રમસ્માચ્ચ કુષ્ઠબાહ્યમુદાહૃતમ્ ।
કુષ્ઠાનિ સપ્તધા દોષૈઃ પૃથઙ્મિશ્રૈઃ સમાગતૈઃ ॥

સર્વેષ્વપિ ત્રિદોષેષુ વ્યપદેશો ઽધિકત્વતઃ ।
વાતેન કુષ્ઠં કાપાલં પિત્તાદૌદુમ્બરં કફાત્ ॥

મણ્ડલાખ્યં વિચર્ચી ચ ઋષ્યાખ્યં વાતાપિત્તજમ્ ।
ચર્મૈકકુષ્ઠકિટિભસિધ્માલસવિપાદિકાઃ ॥

વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાઃ શ્લેષ્મપિત્તાદ્દદ્રુશતારુષી ।
પુણ્ડરીકં સવિસ્ફોટં પામા ચર્મદલં તથા ॥

સર્વૈઃ સ્યાત્ કાકણં પૂર્વં ત્રિકં દદ્રુ સકાકણમ્ ।
પુણ્ડરીકર્ષ્યજિહ્વે ચ મહાકુષ્ઠાનિ સપ્ત તુ ॥

અતિશ્લક્ષ્ણખરસ્પર્શસ્વેદાસ્વેદવિવર્ણતાઃ ।
દાહઃ કણ્ડૂસ્ત્વચિ સ્વાપસ્તોદઃ કોઠોન્નતિઃશ્રમઃ ॥

વ્રણાનામધિકં શૂલં શીઘ્નોત્પત્તિશ્ચિરસ્થિતિઃ ।
રૂઢાનામપિ રૂક્ષત્વં નિમિત્તે ઽલ્પે ઽપિ કોથનમ્ ॥

રોમહર્ષો ઽસૃજઃ કાર્ષ્ણ્યં કુષ્ઠલક્ષણમગ્રજમ્ ।
કૃષ્ણારુણકપાલાભં રૂક્ષં સુપ્તં ખરં તનુ ॥

વિસ્તૃતાસમપર્યન્તં હૃષિતૈર્લોમભિશ્ચિતમ્ ।
તોદાઢ્યમલ્પકણ્ડૂકં કાપાલં શીઘ્રસર્પિ ચ ॥

પક્વોદુમ્બરતામ્રત્વગ્રોમગૌરસિરાચિતમ્ ।
બહલં બહુલક્લેદં રક્તં દાહરુજાકરમ્ ॥

આશૂત્થાનાવદરણકૃમિ વિદ્યાદુદુમ્બરમ્ ॥

સ્થિરં સ્ત્યાનં ગુરુ સ્નિગ્ધં શ્વેતરક્તમનાશુગમ્ ।
અન્યોન્યાસક્તમુત્સન્નં બહુકણ્ડૂસ્રુતિક્રિમિ ॥

શ્લક્ષ્ણપીતાભપર્યન્તં મણ્ડલં પરિમણ્ડલમ્ ।
સકણ્ડૂપિટકા શ્યાવા લસીકાઢ્યા વિચર્ચિકા ॥

પરુષં તનુરક્તાન્તમન્તઃશ્યાવં સમુન્નતમ્ ।
સતોદદાહરુક્ક્લેદં કર્કશૈઃ પિટકૈશ્ચિતમ્ ॥

ઋષ્યજિહ્વાકૃતિ પ્રોક્તમૃષ્યજિહ્વં બહુક્રિમિ ।
હસ્તિચર્મખરસ્પર્શં ચમકાખ્યં મહાશ્રયમ્ ॥

અસ્વેદં મત્સ્યશકલસન્નિભં કિટિભં પુનઃ ।
રૂક્ષં કિણખરસ્પર્શં કણ્ડૂમત્ પરુષાસિતમ્ ॥

સિધ્મ રૂક્ષં બહિઃસ્નિગ્ધમન્તર્ઘૃષ્ટં રજઃ કિરેત્ ।
શ્લક્ષ્ણસ્પર્શં તનુશ્વેતતામ્રં દૌગ્ધિકપુષ્પવત્ ॥

પ્રાયેણ ચોર્ધ્વકાયે સ્યાદ્ગણ્ડૈઃ કણ્ડૂયુતૈશ્ચિતમ્ ।
રક્તૈરલસકં પાણિપાદદાર્યો વિપાદિકાઃ ॥

તીવ્રાર્ત્યો મન્દકણ્ડ્વશ્ચ સરાગપિટકાચિતાઃ ।
દીર્ઘપ્રતાના દૂર્વાવદતસીકુસુમચ્છવિઃ ॥

ઉત્સન્નમણ્ડલા દદ્રુઃ કણ્ડૂમત્યનુષઙ્ગિણી ।
સ્થૂલમૂલં સદાહાર્તિ રક્તશ્યાવં બહુવ્રણમ્ ॥

શતારુઃ ક્લેદજન્ત્વાઢ્યં પ્રાયશઃ પર્વજન્મ ચ ।
રક્તાન્તમન્તરાપાણ્ડુકણ્ડુદાહરુજાન્વિતમ્ ॥

સોત્સેધમાચિતં રક્તૈઃ પદ્મપત્રમિવાંશુભિઃ ।
ઘનભૂરિલસીકાસૃક્પ્રાયમાશુ વિભેદિ ચ ॥

પુણ્ડરીકમ્ તનુત્વગ્ભિશ્ચિતં સ્ફોટૈઃ સિતારુણૈઃ ।
વિસ્ફોટં પિટકાઃ પામાકણ્ડૂક્લેદરુજાધિકાઃ ॥

સૂક્ષ્માઃ શ્યાવારુણા બહૂવ્યઃ પ્રાયઃ સ્ફિક્પાણિકૂર્પરે ।
સસ્ફોટમસ્પર્શસહં કણ્ડૂષાતોદદાહવત્ ॥

રક્તં દલચ્ચર્મદલં કાકણં તીવ્રદાહરુક્ ।
પૂર્વં રક્તં ચ કૃષ્ણં ચ કાકણન્તીફલોપમમ્ ॥

કુષ્ઠલિઙ્ગૈર્યુતં સર્વૈર્નૈકવર્ણં તતો ભવેત્ ।
દોષભેદીયવિહિતૈરાદિશેલ્લિઙ્ગકર્મભિઃ ॥

કુષ્ઠેષુ દોષોલ્બણતાં સર્વદોષોલ્બણં ત્યજેત્ ।
રિષ્ઠોક્તં યચ્ચ યચ્ચાસ્થિમજ્જશુક્રસમાશ્રયમ્ ॥

યાપ્યં મેદોગતં કૃચ્છ્રં પિત્તદ્વન્દ્વાસ્રમાંસગમ્ ।
અકૃચ્છ્રં કફવાતાઢ્યં ત્વક્સ્થમેકમલં ચ યત્ ॥

તત્ર ત્વચિ સ્થિતે કુષ્ઠે તોદવૈવર્ણ્યરૂક્ષતાઃ ।
સ્વેદસ્વાપશ્વયથવઃ શોણિતે પિશિતે પુનઃ ॥

પાણિપાદાશ્રિતાઃ સ્ફોટાઃ ક્લેદઃ સન્ધિષુ ચાધિકમ્ ।
કૌણ્યં ગતિક્ષયો ઽઙ્ગાનાં દલનં સ્યાચ્ચ મેદસિ ॥

નાસાભઙ્ગો ઽસ્થિમજ્જસ્થે નેત્રરાગઃ સ્વરક્ષયઃ ।
ક્ષતે ચ કૃમયઃ શુક્રે સ્વદારાપત્યબાધનમ્ ॥

યથાપૂર્વં ચ સર્વાણિ સ્યુર્લિઙ્ગાન્યસૃગાદિષુ ।
કુષ્ઠૈકસમ્ભવં શ્વિત્રં કિલાસં ચારુણં ચ તત્ ॥

નિર્દિષ્ટમપરિસ્રાવિ ત્રિધાતૂદ્ભવસંશ્રયમ્ ॥

વાતાદ્રૂક્ષારુણં પિત્તાત્તામ્રં કમલપત્રવત્ ।
સદાહં રોમવિધ્વંસિ કફાચ્છ્વેતં ઘનં ગુરુ ॥

સકણ્ડુ ચ ક્રમાદ્રક્તમાંસમેદસ્સુ ચાદિશેત્ ।
વર્ણેનૈવેદૃગુભયં કૃચ્છ્રં તચ્ચોત્તરોત્તરમ્ ॥

અશુક્લરોમાબહુલમસંસૃષ્ટં મિથો નવમ્ ।
અનગ્નિદગ્ધજં સાધ્યં શ્વિત્રં વર્જ્યમતો ઽન્યથા ॥

ગુહ્યપાણિતલૌષ્ઠેષુ જાતમપ્યચિરન્તનમ્ ।
સ્પર્શૈકાહારશય્યાદિસેવનાત્ પ્રાયશો ગદાઃ ॥

સર્વે સઞ્ચારિણો નેત્રત્વગ્વિકારા વિશેષતઃ ।
કૃમયસ્તુ દ્વિધા પ્રોક્તા બાહ્યાભ્યન્તરભેદતઃ ॥

બહિર્મલકફાસૃગ્વિડ્જન્મભેદાચ્ચતુર્વિધાઃ ।
નામતો વિંશતિવિધા બાહ્યાસ્તત્રામૃજોદ્ભવાઃ ॥

તિલપ્રમાણસંસ્થાનવર્ણાઃ કેશામ્બરાશ્રયાઃ ।
બહુપાદાશ્ચ સૂક્ષ્માશ્ચ યૂકા લિક્ષાશ્ચ નામતઃ ॥

દ્વિધા તે કોઠપિટકાકણ્ડૂગણ્ડાન્ પ્રકુર્વતે ।
કુષ્ઠૈકહેતવો ઽન્તર્જાઃ શ્લેષ્મજાસ્તેષુ ચાધિકમ્ ॥

મધુરાન્નગુડક્ષીરદધિસક્તુનવોદનૈઃ ।
શકૃજ્જા બહુવિડ્ધાન્યપર્ણશાકૌકુલાદિભિઃ ॥

કફાદામાશયે જાતા વૃદ્ધાઃ સર્પન્તિ સર્વતઃ ।
પૃથુવ્રદ્ધ્નનિભાઃ કેચિત્ કેચિત્ ગણ્ડૂપદોપમાઃ ॥

રૂઢધાન્યાઙ્કુરાકારાસ્તનુદીર્ઘાસ્તથાણવઃ ।
શ્વેતાસ્તામ્રાવભાસાશ્ચ નામતઃ સપ્તધા તુ તે ॥

અન્ત્રાદા ઉદરાવેષ્ટા હૃદયાદા મહારુહાઃ ।
ચુરવો દર્ભકુસુમાઃ સુગન્ધાસ્તે તુ કુર્વતે ॥

હૃલ્લાસમાસ્યસ્રવણમવિપાકમરોચકમ્ ।
મૂર્છાચ્છર્દિજ્વરાનાહકાર્શ્યક્ષવથુપીનસાન્ ॥

રક્તવાહિસિરાસ્થાના રક્તજા જન્તવો ઽણવઃ ।
અપાદા વૃત્તતામ્રાશ્ચ સૌક્ષ્મ્યાત્ કેચિદદર્શનાઃ ॥

કેશાદા લોમવિધ્વંસા લોમદ્વીપા ઉદુમ્બરાઃ ।
ષટ્ તે કુષ્ઠૈકકર્માણઃ સહસૌરસમાતરઃ ॥

પક્વાશયે પુરીષોત્થા જાયન્તે ઽધોવિસર્પિણઃ ।
વૃદ્ધાસ્તે સ્યુર્ભવેયુશ્ચ તે યદામાશયોન્મુખાઃ ॥

તદાસ્યોદ્ગારનિશ્વાસા વિડ્ગન્ધાનુવિધાયિનઃ ।
પૃથુવૃત્તતનુસ્થૂલાઃ શ્યાવપીતસિતાસિતાઃ ॥

તે પઞ્ચ નામ્ના કૃમયઃ કકેરુકમકેરુકાઃ ।
સૌસુરાદાઃ સલૂનાખ્યા લેલિહા જનયન્તિ ચ ॥

વિડ્ભેદશૂલવિષ્ટમ્ભકાર્શ્યપારુષ્યપાણ્ડુતાઃ ।
રોમહર્ષાગ્નિસદનગુદકણ્ડૂર્વિનિર્ગમાત્ ॥