અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 3.12

અથાત ઉદરનિદાનં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

રોગાઃ સર્વે ઽપિ મન્દે ઽગ્નૌ સુતરામુદરાણિ તુ ।
અજીર્ણાન્મલિનૈશ્ચાન્નૈર્જાયન્તે મલસઞ્ચયાત્ ॥

ઊર્ધ્વાધો ધાતવો રુધ્વા વાહિનીરમ્બુવાહિનીઃ ।
પ્રાણાગ્ન્યપાનાન્ સન્દૂષ્ય કુર્યુસ્ત્વઙ્માંસસન્ધિગાઃ ॥

આધ્માપ્ય કુક્ષિમુદરમ્ અષ્ટધા તચ્ચ ભિદ્યતે ॥

પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈશ્ચ પ્લીહબદ્ધક્ષતોદકૈઃ ।
તેનાર્તાઃ શુષ્કતાલ્વોષ્ઠાઃ શૂનપાદકરોદરાઃ ॥

નષ્ટચેષ્ટાબલાહારાઃ કૃશાઃ પ્રધ્માતકુક્ષયઃ ।
સ્યુઃ પ્રેતરૂપાઃ પુરુષા ભાવિનસ્તસ્ય લક્ષણમ્ ॥

ક્ષુન્નાશો ઽન્નં ચિરાત્સર્વં સવિદાહં ચ પચ્યતે ।
જીર્ણાજીર્ણં ન જાનાતિ સૌહિત્યં સહતે ન ચ ॥

ક્ષીયતે બલતઃ શશ્વચ્છ્વસિત્યલ્પે ઽપિ ચેષ્ટિતે ।
વૃદ્ધિર્વિશો ઽપ્રવૃત્તિશ્ચ કિઞ્ચિચ્છોફશ્ચ પાદયોઃ ॥

રુગ્બસ્તિસન્ધૌ તતતા લઘ્વલ્પાભોજનૈરપિ ।
રાજીજન્મ વલીનાશો જઠરે જઠરેષુ તુ ॥

સર્વેષુ તન્દ્રા સદનં મલસઙ્ગો ઽલ્પવહ્નિતા ।
દાહઃ શ્વયથુરાધ્માનમન્તે સલિલસમ્ભવઃ ॥

સર્વં ત્વતોયમરુણમશોફં નાતિભારિકમ્ ।
ગવાક્ષિતં સિરાજાલઃ સદા ગુડુગુડાયતે ॥

નાભિમન્ત્રં ચ વિષ્ટભ્ય વેગં કૃત્વા પ્રણશ્યતિ ।
મારુતો હૃત્કટીનાભિપાયુવઙ્ક્ષણવેદનઃ ॥

સશબ્દો નિશ્ચરેદ્વાયુર્વિડ્ બદ્ધા મૂત્ર્મલ્પકમ્ ।
નાતિમન્દો ઽનલો લૌલ્યં ન ચ સ્યાદ્વિરસં મુખમ્ ॥

તત્ર વાતોદરે શોફઃ પાણિપાન્મુષ્કસન્ધિષુ ।
કુક્ષિપાર્શ્વોદરકટીપૃષ્ઠરુક્ પર્વભેદનમ્ ॥

શુષ્કકાસો ઽઙ્ગમર્દો ઽધોગુરુતા મલસઙ્ગ્રહઃ ।
શ્યાવારુણત્વગાદિત્વમકસ્માદ્ધ્રાસવૃદ્ધિમત્ ॥

સતોદભેદમુદરં તનુકૃષ્ણસિરાતતમ્ ।
આધ્માતદૃતિવચ્છબ્દમાહંતં પ્રકરોતિ ચ ॥

વાયુશ્ચાત્ર સરુક્શબ્દો વિચરેત્સર્વતોગતિઃ ।
પિત્તોદરે જ્વરો મૂર્ચ્છા દાહસ્તૃટ્ કટુકાસ્યતા ॥

ભ્રમો ઽતિસારઃ પીતત્વં ત્વગાદાવુદરં હરિત્ ।
પીતતામ્રસિરાનદ્ધં સસ્વેદં સોષ્મ દહ્યતે ॥

ધૂમાયતિ મૃદુસ્પર્શં ક્ષિપ્રપાકં પ્રદૂયતે ।
શ્લેષ્મોદરે ઽઙ્ગસદનં સ્વાપઃ શ્વયથુગૌરવમ્ ॥

નિદ્રોત્ક્લેશારુચિશ્વાસકાસશુક્લત્વગાદિતા ।
ઉદરં સ્તિમિતં સ્નિગ્ધં શુક્લરાજીતતં મહત્ ॥

ચિરાભિવૃદ્ધિ કઠિનં શીતસ્પર્શં ગુરુ સ્થિરમ્ ।
ત્રિદોષકોપનૈસ્તૈસ્તૈઃસ્ત્રીદત્તૈશ્ચ રજોમલૈઃ ॥

ગરદૂષીવિષાદ્યૈશ્ચ સરક્તાઃ સઞ્ચિતા મલાઃ ।
કોષ્ઠં પ્રાપ્ય વિકુર્વાણાઃ શોફમૂર્ચ્છાભ્રમાન્વિતમ્ ॥

કુર્યુસ્ત્રિલિઙ્ગમુદરં શીઘ્રપાકં સુદારુણમ્ ।
બાધતે તચ્ચ સુતરાં શીતવાતાભ્રદર્શને ॥

અત્યાશિતસ્ય સઙ્ક્ષોભાદ્યાનયાનાદિચેષ્ટિતૈઃ ।
અતિવ્યવાયભારાધ્વગમનવ્યાધિકર્શનૈઃ ॥

વામપાર્શ્વાશ્રિતઃ પ્લીહા ચ્યુતઃ સ્થાનાદ્વિવર્દ્ધતે ।
શોણિતં વા રસાદિભ્યો વિવૃદ્ધં તં વિવર્દ્ધયેત્ ॥

સો ઽષ્ઠીલેવાતિકઠિનઃ પ્રોન્નતઃ કૂર્મપૃષ્ઠવત્ ।
ક્રમેણ વર્ધમાનશ્ચ કુક્ષાવુદરમાવહેત્ ॥

શ્વાસકાસપિપાસાસ્યવૈરસ્યાધ્માનરુગ્જ્વરૈઃ ।
પાણ્ડુત્વમૂર્ચ્છાચ્છર્દીભિર્દાહમોહૈશ્ચ સંયુતમ્ ॥

અરુણાભં વિવર્ણં વા નીલહારિદ્રરાજિમત્ ।
ઉદાવર્તરુજાનાહૈર્મોહતૃડ્દહનજ્વરૈઃ ॥

ગૌરવારુચિકાઠિન્યૈર્વિદ્યાત્તત્ર મલાન્ ક્રમાત્ ।
પ્લીહવદ્દક્ષિણાત્ પાર્શ્વાત્ કુર્યાદ્યકૃદપિ ચ્યુતમ્ ॥

પક્ષ્મવાલૈઃ સહાન્નેન ભુક્તૈર્બદ્ધાયને ગુદે ।
દુર્નામભિરુદાવર્તૈરન્નૈર્વાન્ત્રોપલેપિભિઃ ॥

વર્ચઃ પિત્તકફાન્ રુધ્વા કરોતિ કુપિતો ઽનિલઃ ।
અપાનો જઠરં તેન સ્યુર્દાહજ્વરતૃટ્ક્ષવાઃ ॥

કાસશ્વાસોરુસદનં શિરોહૃન્નાભિપાયુરુક્
મલસઙ્ગો ઽરુચિચ્છર્દિરુદરં મૂઢમારુતમ્ ॥

સ્થિરં નીલારુણસિરારાજીનદ્ધમરાજિ વા ।
નાભેરુપરિ ચ પ્રાયો ગોપુચ્છાકૃતિ જાયતે ॥

અસ્થ્યાદિશલ્યૈઃ સાન્નૈશ્ચ ભુક્તૈરત્યશનેન વા ।
ભિદ્યતે પચ્યતે ચાન્ત્રં તચ્છિદ્રૈશ્ચ સ્રવન્ બહિઃ ॥

આમ એવ ગુદાદેતિ તતોલ્પાલ્પં સવિડ્રસઃ ।
તુલ્યઃ કુણપગન્ધેન પિચ્છિલઃ પીતલોહિતઃ ॥

શેષશ્ચાપૂર્ય જઠરં જઠરં ઘોરમાવહેત્ ।
વર્ધતે તદધોનાભેરાશુ ચૈતિ જલાત્મતામ્ ॥

ઉદ્રિક્તદોષરૂપં ચ વ્યાપ્તં ચ શ્વાસતૃટ્ભ્રમૈઃ ।
છિદ્રોદરમિદં પ્રાહુઃ પરિસ્રાવીતિ ચાપરે ॥

પ્રવૃત્તસ્નેહપાનાદેઃ સહસામામ્બુપાયિનઃ ।
અત્યમ્બુપાનાન્મન્દાગ્રેઃ ક્ષીણસ્યાતિકૃશસ્ય વા ॥

રુધ્વામ્બુમાર્ગાનનિલઃ કફશ્ચ જલમૂર્ચ્છિતઃ ।
વર્દ્ધયેતાં તદેવામ્બુ તત્સ્થાનાદુદરાશ્રિતૌ ॥

તતઃ સ્યાદુદરં તૃષ્ણાગુદસ્રુતિરુજાન્વિતમ્ ।
કાસશ્વાસારુચિયુતં નાવણસિરાતતમ્ ॥

તોયપૂર્ણદૃતિસ્પર્શશબ્દપ્રક્ષોભવેપથુ ।
દકોદરં મહત્ સ્નિગ્ધં સ્થિરમાવૃત્તનાભિ તત્ ॥

ઉપેક્ષયા ચ સર્વેષુ દોષાઃ સ્વસ્થાનતશ્ચ્યુતાઃ ।
પાકાદ્દ્રવા દ્રવીકુર્યુઃ સન્ધિસ્રોતોમુખાન્યપિ ॥

સ્વેદશ્ચ બાહ્યસ્રોતસ્સુ વિહતસ્તિર્યગાસ્થિતઃ ।
તદેવોદકમાપ્યાય્ય પિચ્છાં કુર્યાત્તદા ભવેત્ ॥

ગુરૂદરં સ્થિરં વૃત્તમાહતં ચ ન શબ્દવત્ ।
મૃદુ વ્યપેતરાજીકં નાભ્યાં સ્પૃષ્ટં ચ સર્પતિ ॥

તદનૂદકજન્માસ્મિન્ કુક્ષિવૃદ્ધિસ્તતો ઽધિકમ્ ।
સિરાન્તર્દ્ધાનમુદકજઠરોક્તં ચ લક્ષણમ્ ॥

વાતપિત્તકફપ્લીહસન્નિપાતદકોદરમ્ ।
કૃચ્છ્રં યથોત્તરં પક્ષાત્ પરં પ્રાયો ઽપરે હતઃ ॥

સર્વં ચ જાતસલિલં રિષ્ઠોક્તોપદ્રવાન્વિતમ્ ।
જન્મનૈવોદરં સર્વં પ્રાયઃ કૃચ્છ્રતમં મતમ્ ॥

બલિનસ્તદજાતામ્બુ યત્નસાધ્યં નવોત્થિતમ્ ॥