અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 3.11

અથાતો વિદ્રધિવૃદ્ધિગુલ્મનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ભુક્તૈઃ ષર્યુષિતાસ્યુષ્ણરૂક્ષશુષ્કવિદાહિભિઃ ।
જિહ્મશય્યાવિચેષ્ટાભિસ્તૈસ્તૈશ્ચાસૃક્પ્રદૂષણૈઃ ॥

દુષ્ટત્વઙ્માંસમેદોસ્થિસ્નાવાસૃક્કણ્ડરાશ્રયઃ ।
યઃ શોફો બહિરન્તર્વા મહામૂલો મહારુજઃ ॥

વૃત્તઃ સ્યાદાયતો યો વા સ્મૃતઃ ષોઢા સ વિદ્રધિઃ ।
દોષૈઃ પૃથક્ સમુદિતૈઃ શોણિતેન ક્ષતેન ચ ॥

બાહ્યો ઽત્ર તત્ર તત્રાઙ્ગે દારુણો ગ્રથિતોન્નતઃ ।
આન્તરો દારુણતરો ગમ્ભીરો ગુલ્મવદ્ઘનઃ ॥

વલ્મીકવત્ સમુચ્છ્રાયી શીઘ્રઘાત્યગ્નિશસ્ત્રવત્ ।
નાભિબસ્તિયકૃત્પ્લીહક્લોમહૃત્કુક્ષિવઙ્ક્ષણે ॥

સ્યાદ્વૃક્કયોરપાને વા વાતાત્તત્રાતિતીવ્રરુક્ ।
શ્યાવારુણશ્ચિરોત્થાનપાકો વિષમસંસ્થિતિઃ ॥

વ્યધચ્છેદભ્રમાનાહસ્પન્દસર્પણશબ્દવાન્ ।
રક્તતામ્રાસિતઃ પિત્તાત્તૃણ્મોહજ્વરદાહવાન્ ॥

ક્ષિપ્રોત્થાનપ્રપાકશ્ચ પાણ્ડુઃ કણ્ડૂયુતઃ કફાત્ ।
સોત્ક્લેશશીતકસ્તમ્ભજૃમ્ભારોચકગૌરવઃ ॥

ચિરોત્થાનવિદાહશચ્ સઙ્કીર્ણઃ સન્નિપાતતઃ ।
સામર્થ્યાચ્ચાત્ર વિભજેદ્બાહ્યાભ્યન્તરલક્ષણમ્ ॥

કૃષ્ણસ્ફોટાવૃતઃ શ્યાવસ્તીવ્રદાહરુજાજ્વરઃ ।
પિત્તલિઙ્ગો ઽસૃજા બાહ્યઃ સ્ત્રીણામેવ તથાન્તરઃ ॥

શસ્ત્રાદ્યૈરભિઘાતેન ક્ષતે વાપથ્યકારિણઃ ।
ક્ષતોષ્મા વાયુવિક્ષિપ્તઃ સરક્તં પિત્તમીરયન્ ॥

પિત્તાસૃગ્લક્ષણં કુર્યાદ્વિદ્રધિં ભૂર્યપદ્રવમ્ ।
તેષૂપદ્રવભેદશ્ચ સ્મૃતો ઽધિષ્ઠાનભેદતઃ ॥

નાભ્યાં હિધ્મા ભવેદ્બસ્તૌ મૂત્રં કૃચ્છ્રેણ પૂતિ ચ ।
શ્વાસો યકૃતિ રોધસ્તુ પ્લીહન્યુચ્છૂવાસસ્યતૃટ્પુનઃ ॥

ગલગ્રહશ્ચ ક્લોમ્નિ સ્યાત્ સર્વાઙ્ગપ્રગ્રહો હૃદિ ।
પ્રમેહસ્તમકઃ કાસો હૃદયોદ્ધટનં વ્યથા ॥

કુક્ષિપાર્શ્વાન્તરાંસાર્તિઃ કુક્ષાવાટોપજન્મ ચ ।
સક્થ્નોર્ગ્રહો વઙ્ક્ષણયોર્વૃક્કયોઃ કટિપૃષ્ઠયોઃ ॥

પાર્શ્વયોશ્ચ વ્યથા પાયૌ પવનસ્ય નિરોધનમ્ ।
આમપક્વવિદગ્ધત્વં તેષાં શોફવદાદિશેત્ ॥

નાભેરૂર્ધ્વં મુખાત્ પક્વાઃ પ્રસ્રવન્ત્યધરે ગુદાત્ ।
ગુદાસ્યાન્નાભિજો વિદ્યાદ્દોષં ક્લેદાચ્ચ વિદ્રધૌ ॥

યથાસ્વં વ્રણવત્તત્ર વિવર્જ્યઃ સન્નિપાતજઃ ।
પક્વો હૃન્નાભિબસ્તિસ્થો ભિન્નો ઽન્તર્બહિરેવ વા ॥

પક્વશ્ચાન્તઃસ્રવન્ વક્ત્રાત્ ક્ષીણસ્યોપદ્રવાન્વિતઃ ॥

એવમેવ સ્તનસિરા વિવૃતાઃ પ્રાપ્ય યોષિતામ્ ।
સૂતાનાં ગર્ભિણીનાં વા સમ્ભવેચ્છ્રવયથુર્ઘનઃ ॥

નાડીનાં સૂક્ષ્મવક્ત્રત્વાત્ કન્યાનાં તુ ન જાયતે ॥

ક્રુદ્ધો રુદ્ધગતિર્વાયુઃ શોફશૂલકરશ્ચરન્ ।
મુષ્કૌ વઙ્ક્ષણતઃ પ્રાપ્ય ફલકોશાભિવાહિનીઃ ॥

પ્રપીડ્ય ધમનીર્વૃદ્ધિં કરોતિ ફલકોશયોઃ ।
દોષાસ્રમેદોમૂત્રાન્ત્રૈઃ સ વૃદ્ધિઃ સપ્તધા ગદઃ ॥

મૂત્રાન્ત્રજાવપ્યનિલાદ્ધેતુભેદસ્તુ કેવલમ્ ।
વાતપૂર્ણદૃતિસ્પર્શો રૂક્ષો વાતાદહેતુરુક્ ॥

પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશઃ પિત્તાદ્દાહોષ્મપાકવાન્ ।
કફાચ્છીતો ગુરુઃ સ્નિગ્ધઃ પણ્ડૂમાન્કઠિનોલ્પરુક્ ॥

કૃષ્ણસ્ફોટાવૃતઃ પિત્તવૃદ્ધિલિઙ્ગશ્ચ રક્તતઃ ।
કફવન્મેદસા વૃદ્ધિર્મૃદુસ્તાલફલોપમઃ ॥

મૂત્રધારણશીલસ્ય મૂત્રજઃ સ તુ ગચ્છતઃ ।
અમ્ભોભિઃ પૂર્ણદૃતિવત્ક્ષોભં યાતિ સરુઙ્મૃદુઃ ॥

મૂત્રકૃચ્છ્રમધઃ સ્યાચ્ચ વલયઃ ફલકોશયોઃ ।
વાતકોપિભિરાહારૈઃ શીતતોયાવગાહનૈઃ ॥

ધારણેરણભારાધ્વંવિષમાઙ્ગપ્રવવ્ર્તનૈઃ ।
ક્ષોભણૈઃ ક્ષુભિતો ઽન્યૈશ્ચ ક્ષુદ્રાન્ત્રાવયવં યદા ॥

પવનો વિગુણીકૃત્ય સ્વનિવેશાદધો નયેત્ ।
કુર્યાદ્વઙ્ક્ષણસન્ધિસ્થો ગ્રન્થ્યાભં શ્વયથું તદા ॥

ઉપેક્ષમાણસ્ય ચ મુષ્કવૃદ્ધિમાધ્માનરુક્સ્તમ્ભવતીં સ વાયુઃ ।
પ્રપીડિતો ઽન્તઃ સ્વનવાન્ પ્રયાતિ પ્રધ્માપયન્નોતિ પુનશ્ચ મુક્તઃ ॥

આન્ત્રવૃદ્ધિરસાધ્યો ઽયં વાતવૃદ્ધિસમાકૃતિઃ ।
રૂક્ષકૃષ્ણારુણસિરાતન્તુજાલગવાક્ષિતઃ ॥

ગુલ્મો ઽષ્ટધા પૃથગ્દોષૈઃ સંસૃષ્ટૈર્નિચયં ગતૈઃ ।
આર્તવસ્ય ચ દોષેણ નારીણાં જાયતે ઽષ્ટમઃ ॥

અથ યો જ્વરાતિસારાદિભિર્વમનાદિભિર્વા કર્મભિઃ કર્શિતો વાતલાન્યાહારયત્યાહારાભિલાષી વા શીતમુદકં પિબત્યન્નપાનાનન્તરં વા લઙ્ઘનપ્લવનવ્યવાયયાનયાનાદીન્ દેહવિક્ષોભિણઃ સેવતે ઽનુદીર્ણાં વા છિર્દિમુદીરયત્યુદીર્ણાન્ વા વાતાદીન્ નિશ્વાસોચ્છ્વાસૌ વા નિગૃહ્ણાત્યસ્નેહપૂર્વં વા વમનવિરેચને કરોતિ તથા શોધિત એવ વાતિવિદાહિનો ઽભિષ્યન્દિનો વા નિષેવતે તસ્ય યથાસ્વં વાતપ્રધાનાઃ કુપિતા દોષાઃ પૃથક્ સંસૃષ્ટાઃ સમસ્તાઃ સરક્તા વા મહાસ્રોતો ઽનુપ્રવિશ્યાવૃત્યોર્ધ્વમધશ્ચ માર્ગમવશ્યં શૂલમુપજનયન્તો ગુલ્મમભિનિર્વર્તયન્તિ ।
યતશ્ચ તસ્મિન્ શૂલવિદ્ધ ઇવ વ્યથતે તીવ્રવેદનાર્દિતઃ કૃચ્છ્રોચ્છ્વાસસ્તસ્માચ્છૂલમિત્યુચ્યતે ॥

તત્રાતિકર્શનાત્ કફપિત્તાભ્યાં વા માર્ગનિરોધાલ્લબ્ધાશ્રયો વાયુરુત્પ્લુતો રૌક્ષ્યાત્ કઠિનીભૂતઃ સ્વાશ્રયે સ્વતન્ત્રઃ પરતન્ત્રો વા પિત્તશ્લેષ્માશ્રયે સ્પર્શોપલભ્યઃ પિણ્ડિતત્વાદમૂર્તો ઽપિ મૂર્તતામિવોપગતો ગ્રન્થિરૂપેણાવતિષ્ઠમાનો ગુલ્મસંજ્ઞાં લભતે ।
તસ્ય પઞ્ચ સ્થાનાનિ બસ્તિર્નાભિઃ પાર્શ્વે હૃદયં ચ ।
અથાસ્ય પૂર્વરૂપાણિ સદનમગ્નિશરીરયોરરુચિઃ સૌહિત્યાસહિષ્ણુતા કુક્ષિશૂલમાધ્માનમુદ્ગિરણં બહુશો વિદગ્ધે ઽન્ને છર્દિરાટોપો મલસ્ય પ્રાદુર્ભાવો ઽપ્રવૃત્તિશ્ચ ॥

તત્ર વાતાત્ સૂચ્યેવ ચ શઙ્કુનેવ ચ વ્યધો મન્યાશિરઃશઙ્ખશૂલજ્વરાઙ્ગમર્દપ્લીહાટોપાન્ત્રકૂજોદાવર્તોચ્છ્વાસોપરોધમુખશોષસ્તબ્ધગાત્રતાઃ વાયુકાલેષૂપદ્રવવૃદ્ધિર્વિષમાગ્નિતા કૃષ્ણારુણપરુષત્વઙ્નખાદિત્વં ગુલ્મશ્ચાસ્ય ચલત્વાદ્વાયોરનિયતસ્થાનસંસ્થાનોદયપ્રલયાલ્પમહારુજઃ પિપીલિકાપરિગત ઇવ તોદસ્ફુરણબહુલો વિસ્તાઅરયતીવ સ્વદેશે ચર્મ કદાચિત્ કદાચિત્સઙ્કોચયતીવ હર્ષયતિ રોમાણિ વેદનાતિપ્રવૃત્તૌ તુ સર્વસ્મિન્નપિ દેહે પ્રાયો બસ્ત્યાશ્રયશ્ચ ભવતિ ॥

પિત્તાદ્દાહો ધૂમકો ઽમ્લકસ્તૃષ્ણા જ્વરઃ સ્વેદો વિડ્ભેદો મૂર્ચ્છા શીતોપશયતા હરિતહારિદ્રત્વગાદિત્વં ગુલ્મશ્ચાસ્ય તપ્તાયઃપિણ્ડ ઇવ તમવકાશં દહતિ દૂયતે ધૂમાયત ઊષ્માયતે શિથિલ ઇવ વ્રણ ઇવાસ્પર્શસહો નિર્લોમા પ્રાયો નાભ્યાશ્રયશ્ચ ॥

કફાત્ સ્તૈમિત્યમરોચકાવિપાકૌ હૃદયોપલેપઃ શીતજ્વરસ્તૃપ્તિઃ સદનં કાસો હૃલ્લાસઃ પીનસોનિદ્રાલસ્યં નખાદિશુક્લતા ગુલ્મશ્ચ સુપ્તસ્થિરગુરુકઠિનો ઽવગાઢો ઽલ્પરુક્ પ્રાયો હૃત્પાર્શ્વાશ્રયશ્ચ ।
સંસૃષ્ટલિઙ્ગઃ સંસર્ગાત્ ।
સ ત્રિવિધઃ ।
સર્વલિઙ્ગનિચયે નિચયગુલ્મઃ સો ઽસાધ્યઃ ॥

રક્તગુલ્મસ્તુ ગર્ભકોષ્ઠાર્તવાગમનવૈશેષ્યાત્ પારતન્ત્ર્યાદવૈશારદ્યાદુપચારાનુરોધાચ્ચ સ્ત્રિયા એવ ભવતિ ॥

તત્ર યદાસાવૃતુમતી નવપ્રસૂતા યોનિરોગિણી વા વાતલાન્યાસેવેત તદાસ્યા વાયુઃ પ્રકુપિતો યોન્યા મુખમનુપ્રવિશ્યાર્તવમપરુણદ્ધિ ।
તદુપરુધ્યમાનં માસે માસે કુક્ષિમભિનિર્વર્તયતિ ગર્ભલિઙ્ગાનિ ચ હૃલ્લાસતન્દ્રાઙ્ગસાદદૌહૃદસ્તન્યદર્શનાદીનિ ।
વાયુસંસર્ગાત્ પુનઃ પિત્તૈકપ્રકોપતયા ચ વાતપિત્તગુલ્મરૂપાણિ ક્રમાચ્છૂલસ્તમ્ભદાહાતીસારાદીનિ ગર્ભાશયે ચ સુતરાં શૂલં તયા યોન્યા દૌર્ગન્ધ્યમાસ્રાવં ચ કરોતિ ।
ગુલ્મશ્ચ ન ગર્ભ ઇવાઙ્ગૈઃ પિણ્ડિત ઇવ તુ ચિરેણ સશૂલં સ્પન્દતે ।
ગુલ્મ એવ વર્દ્ધતે ન કુક્ષિઃ ॥

સ્વદોષાધિષ્ઠાનશ્ચ સર્વો ભવતિ ગુલ્મઃ ।
તસ્માચ્ચ્ચિરેણ નૈવ વા પાકમેતિ ।
ભૃશદુષ્ટરક્તાશ્રયત્ત્વાત્તુ વિદ્રધિઃ શીઘ્રપાકો ભવતીતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

ગુલ્મે ઽન્તરાશ્રયે બસ્તિકુક્ષિહૃત્પ્લીહવેદનાઃ ।
અગ્નિવર્ણબલભ્રંશો વેગાનાં ચાપ્રવર્તનમ્ ॥

અતો વિપર્યયો બાહ્યે કોષ્ઠાઙ્ગેષુ તુ નાતિરુક્ ।
વૈવર્ણ્યમવકાશસ્ય બહિરુન્નતતાધિકમ્ ॥

સાટોપમત્યુગ્રરુજમાધ્માનમુદરે ભૃશમ્ ।
ઊર્ધ્વાધોવાતરોધેન તમાનાહં પ્રચક્ષતે ॥

ઘનો ઽષ્ઠીલોપમો ગ્રન્થિરષ્ઠીલોર્ધ્વં સમુન્નતઃ ।
આનાહલિઙ્ગસ્તિર્યક્ તુ પ્રત્યષ્ઠીલા તદાકૃતિઃ ॥

પક્વાશયાત્ ગુદોપસ્થં વાયુસ્તીવ્રરુજશ્ચરન્ ।
તૂની પ્રતૂની તુ ભવેત્સ એવાતો વિપર્યયે ॥