અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 3.1

અથાતઃ સર્વરોગનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ઇહ કૃતયુગે વિગતરાગદ્વેષાદિદ્વન્દ્વા જિતલોભક્રોધશ્રમક્લમાલસ્યભયા નિષ્પરિગ્રહાઃ પુરુષા બભૂવુઃ ।
તેષાં પુણ્યબલેન પૃથિવ્યાદીનાં સર્વગુણસમુદાયાદચિન્ત્યરસ વીર્યાદિસમુદિતાનિ સસ્યાન્યોષધયશ્ચાસન્ ।
તે તાનિ જિતેન્દ્રિયત્વાત્ કાલે માત્રયા ચોપયુઞ્જાનાઃ સત્યાર્જવાનૃશંસ્યાદિગુણયોગાચ્ચ સુરસદૃશતેજસો રૂપાકૃતિપ્રમાણપ્રસાદોપચયસંહનનસત્ત્વસારસમ્પન્ના દીર્ઘાયુષો નીરુજશ્ચ બભૂવુઃ ॥

ભ્રશ્યન્તિ તુ કૃતયુગે યુગસ્વભાવાત્ ક્રમેણ પરિહીયમાણસર્વગુણેષુ પૃથિવ્યાદિષુ શરીરેષુ ચ ધર્માતિક્રમાત્ પુરુષેષ્વવશ્યમ્ભાવિનો નિરપેક્ષરૂક્ષાભિરુપેક્ષિતા દેવતાભિર્જ્વરાદયઃ પ્રાદુરભૂવન્નિતિ સર્વરોગાણાં સામાન્યતઃ સમ્ભવઃ ॥

જ્વરસ્તુ સ્થાણુશાપાત્ પ્રાચેતસત્વમુપાગતસ્ય પ્રજાપતેઃ ક્રતૌ ભાગમપરિકલ્પયતસ્તદ્વિનાશાર્થં પૂર્વજન્માવમાનિતયા રુદ્રાણ્યા પ્રેરિતસ્ય પશુપતેર્દિવ્યમબ્દસહસ્રં પરિરક્ષિતવતઃ ક્રોધમતિચિરકાલસમ્ભૃતો વ્રતાન્તે રોષાગ્નિઃ કિઙ્કરરૂપેણ કિલ પિણ્ડિતમૂર્તિર્વીરભદ્રનામા ભસ્મપ્રહરણસ્ત્રિશિરોક્ષિબાહુપાદઃ પિઙ્ગલલોચનો દર્ષ્ટ્રી શઙ્કુકર્ણઃ કૃષ્ણતનુરુત્તમાઙ્ગાન્નિશ્ચચાર ।
સ દેવીવિનિર્મિતયા સહ ભદ્રકાલ્યા પ્રતિરોમકૂપમભિનિઃસૃતૈર્વિવિધવિકૃતાકૃતિભિરનન્તૈર્ભયાનકવાક્યક્રિયાવપુર્ભિરનુચરૈઃ પરિવૃતશ્ચતુર્યુગાન્તકરકાલામ્ભોદસહસ્રનિનદો ઽનુનાદયન્ રોદસી જ્વાલાગર્ભેણ પરીતઃ કલકલારાવેણ મહાભૂતસમ્પ્લવકારિણા વિધાય દાનવવધમશ્વમેધાધ્વરવિધ્વંસનં ચ પ્રાઞ્જલિર્વિજ્ઞાપયામાસ શિવમ્ ।
શિવીભૂતો ઽસિ દેવદેવ
દેવૈઃ પિતામહપ્રભૃતિભિર્જગતઃ પિત્રા ચ ધાત્રાભિષ્ટૂયમાનઃ ।
સમ્પ્રત્યહં કિં કરવાણીતિ ।
તં શૂલી ક્રોધમાદિદેશ ।
યસ્માત્ ત્રિદશૈરપ્યજય્ય મત્ક્રોધ વ્રતવિઘ્નં ચિકીર્ષુદત્યસૈન્યં દક્ષો દક્ષહવ્યં ચ ત્વયા જીર્ણમતો જગતો ઽસ્ય સસ્થાવરસ્ય જ્વરયિતા જ્વરો ભવાન્ ભવતુ ।
ત્વં હિ સર્ઘરોગાણાં પ્રથમઃ પ્રવરો જન્મમરણેષુ તમોમયતયા મહામોહઃ પ્રાગ્જન્મનો વિસ્મારયિતાપચારાન્તરેષુ ચોષ્માયમાણત્વાત્ સન્તાપાત્મા દ્વયેષ્વપિ ધ્રુવો જ્વરો ભવેતિ ।
સો ઽયમેવમુમાપતિનાનુગૃહીતો નાનાનામભિઃ સર્વતો ઽનુભુવિ વિચરતિ ।
તદ્યથા ।
પાકલો ગજેષ્વભિતાપો વાજિષ્વલર્કઃ કક્કુરેષ્વિન્દ્રમદો જલજેષુ જ્યોતિરોષધીષુ ચૂર્ણકો ધાન્યેષ્વપ્સુ નીલિકા ભૂમાવૂષરો મનુષ્યેષુ જ્વર ઇતિ ॥

તત્સહજાશ્ચારોચકાઙ્ગમર્દશિરોવ્યથાભ્રમક્લમગ્લાનિતૃષ્ણાસન્તાપાદયઃ ।
તત્સન્તાપાચ્ચ રક્તપિત્તમ્ ।
તત્રૈવ ચ યજ્ઞે ક્રોધભયાભિભૂતાનાં પરિતો વિદ્રવતાં લઙ્ઘનપ્લવનાદ્યૈર્દેહવિક્ષોભણૈર્ગુલ્મવિદ્રધિવૃદ્ધિજઠરાદયો
હવિઃપ્રાશાન્મેહકુષ્ઠાર્શઃશોફાતીસારાદયો
ભયોત્ત્રાસશોકાશુચિસંસ્પર્શૈરુન્માદાપસ્મારગ્રહાદયો
રોહિણ્યતિપ્રસઙ્ગાચ્છેષદુહિત્રસમ્ભોગકૃતાચ્ચ પ્રજાપતિક્રોધાન્નક્ષત્રરાજસ્ય રાજયક્ષ્મા તત્સહોદ્ભવાશ્ચ કાસશ્વાસાદયઃ ।
સો ઽપિ હિ ન વિના જ્વરેણાનુબધ્નાતીતિ સકલો ઽપિ રોગગ્રામો જ્વરપૂર્વકો જ્વરશબ્દવાચ્યો વા ॥

જ્વરસ્તમો વિકાર આતઙ્કઃ પાપ્મા ગદો વ્યાધિરાબાધો દુઃખમામયો યક્ષ્મા રોગ ઇત્યનર્થાન્તરમ્ ।
તત્ર રુજતીતિ રોગઃ ।
તસ્યોપલબ્ધિર્નિદાનપૂર્વરૂપરૂપોપશયસમ્પ્રાપ્તિભિઃ ॥

તત્ર નિદાનં વાય્વાદિપ્રકોપઃ ।
તસ્ય પુનરહિતાહારવિહારસેવા ।
નિદાનપર્યાયાસ્તુ હેતુર્નિમિત્તમાયતનં કારકઃ કર્તા કારણં પ્રત્યયઃ સમુત્થાનં મૂલં યોનિરિતિ ॥

પૂર્વરૂપં નામ યેન ભાવિવ્યાધિવિશેષો વિજ્ઞાયતે ન તુ દોષવિશેષઃ ।
તદ્ધ્યુત્પત્સ્યમાનસ્ય વ્યાધેરલ્પત્વાદવ્યક્તં રૂપમ્ ॥

સ્પષ્ટં પુના રૂપમ્ ।
તસ્ય શબ્દાન્તરાણિ લિઙ્ગમાકૃતિર્લક્ષણં ચિહ્નં સંસ્થાનં વ્યઞ્જનમિતિ ॥

ઉપશયો હેતુવ્યાધિવિપરીતૈર્વિપરીતાર્થકારિભિશ્ચચૌષધાહારવિહારૈઃ સુખાનુબન્ધઃ ।
સ હિ વ્યાધિસાત્મ્યસંજ્ઞઃ ।
તદ્વિપરીતો ઽનુપશયઃ ।
એતેન દેશકાલૌ વ્યાખ્યાતૌ ॥

સમ્પ્રાપ્તિઃ પુનરેવંદુષ્ટો દોષસ્તેન ચૈવમારબ્ધો વ્યાધિસ્તત્પર્યાયા જાતિરાગતિર્નિર્વૃત્તિર્નિષ્પત્તિરિતિ ॥

સા સઙ્ખ્યાવિકલ્પપ્રાધાન્યબલકાલવિશેષૈર્ભિદ્યતે ।
તત્ર સઙ્ખ્યા તાવદષ્ટૌ જ્વરાસ્ત્રિવિધં રક્તપિત્તં પઞ્ચ કાસા ઇતિ ।
વિકલ્પઃ સમવેતાનાં દોષાણામંશાંશકલ્પના ।
પ્રાધાન્યં વ્યાધિનામનુબન્ધ્યાનુબન્ધકભેદાત્તરતમયોગાદ્વા દોષાણામ્ ।
બલાબલવિશેષો હેત્વાદિકાર્ત્સ્ન્યાવયવવિભાવનયા ।
કાલવિશેષઃ પુનર્દોષાણામૃત્વહોરાત્ર્યાહારસમયનિયતઃ પ્રકોપ ઇતિ ।
એતાવતૈવ સમાસતઃ કથિતો નિદાનાર્થઃ ।
વિસ્તરેણ તુ યથાસ્વં પ્રતિરોગમુપદેક્ષ્યતે ॥

અથ તિક્તકટુકષાયરૂક્ષલઘુશીતવિષ્ટમ્ભિવિરૂઢકતૃણધાન્યકલાયચણકકરીરતુમ્બકાલિઙ્ગચિર્ભિટબિસશાલૂકજામ્બવતિન્દુકહીનશુષ્કપ્રમિતતૃષિતાશનક્ષુધિતામ્બુપાનાસૃક્ક્ષયવિરેચનાદિકર્માતિયોગવેગવિધારણોદીરણરાત્રિજાગરણપ્રવાતવ્યવાયજ્યાયામબલવદ્યુદ્ધનિગ્રહાતિખરચાપકર્ષણાત્યુચ્ચવિષમલઙ્ઘનાધ્વાધ્યયનધાવનસલિલતરણાભિઘાતદમ્યગોવાજિગજનિગ્રહાશ્મશિલાલોહકાષ્ઠોત્ક્ષેપવિક્ષેપભ્રમણચાલનગાઢોચ્છાદનપરાઘાતનાદિસાહસભયશોકોત્કણ્ઠાદિભિરતિસેવિતૈર્ગ્રીષ્મવર્ષાપરાહ્ણાપરરાત્રાહારપરિણામાન્તેષુ ચ વાયુઃ પ્રકોપમાપદ્યતે ॥

કટ્વમ્લલવણક્ષારોષ્ણતીક્ષ્ણવિદાહિશુક્તશાણ્ડાકીમદ્યમૂત્રમસ્તુદધિધાન્યામ્લતૈલકુલત્થમાષનિષ્પાવતિલાન્નકટ્વરકુઠેરકાદિવર્ગામામ્રાતકામ્લીકાપીલુભલ્લાતકાસ્થિલાઙ્ગલિકામરિચાતપાગ્નિરજોધૂમક્રોધેર્ષ્યાજીર્ણમૈથુનોપગમનાદિભિર્વર્ષાશરન્મધ્યન્દિનાર્ધરાત્રાહારવિદાહકાલેષુ ચ પિત્તમ્ ॥

મધુરામ્લલવણસ્નિગ્ધગુરુશીતપિચ્છિલાભિષ્યન્દિ નવાન્નપિષ્ટપૃથુકસ્થૂલભક્ષ્યશષ્કુલ્યામક્ષીરકીલાટમોરટકૂચીકાતક્રપિણ્ડકપીયુષેક્ષુરસફાણિતગુડાનૂપપિશિતમોચખર્જૂરભવ્યનારિકેલનિશામ્બુપાનાત્યમ્બુપાનાતિસન્તર્પણભુક્તમાત્રદિવાસ્વપ્નકાલાતિસ્વપ્નકાયવાઙ્મનો વ્યાપારાનારમ્ભાનુપધાનશયનાવશ્યાયહર્ષચ્છીર્દવિઘાતવિરેચનાદ્યયોગાદિભિઃ શિશિરવસન્તપૂર્વાહ્ણપ્રદોષભુક્તમાત્રેષુ ચ શ્લેષ્મા ॥

દ્વયસંસર્ગાત્ સંસર્ગઃ ।
સર્વેષાં તુ મિશ્રીભાવાત્તથાધ્યશનસમશનવિષમાશનવિરુદ્ધાશનસઙ્કીર્ણાશનવ્યાપન્નામ્બુમદ્યમન્દકદધિયાવકયવસુરાપિણ્યાકામમૂલકસર્ષપશુષ્કશાકવલ્લૂરકૃશપિશિતલકુચામફલમૃત્તિકાભ્યવહારાન્નપરિવર્તર્તુવ્યાપદસાત્મ્યૌષધિગન્ધાઘ્રાણવિષપિટકાવિષગરાભ્યવહારાનાર્તવદુર્દિનગ્રહપીડાગ્રહાવેશપુરોવાતપર્વતોપશ્લેષરસાયનસ્નેહસ્વેદવિરેચનાદિમિથ્યાયોગેભ્યઃ પાપાનાં ચ કર્મણામભ્યાસાત્ પૂર્વકૃતાનાં ચ પરિણામાત્ સ્ત્રીણાં વિષમપ્રસવાત્ પ્રસૂતાનાં ચ મિથ્યોપચારાત્ સન્નિપાતઃ ॥

ઇતિ સામાન્યતઃ સર્વેષુ રોગેષુ દોષપ્રકોપહેતુરુક્ત ઇતિ ।
ભવન્તિ ચાત્ર ॥

પ્રતિરોગમિતિ ક્રુદ્ધા રોગાધિષ્ઠાનગામિનીઃ ।
રસાયનીઃ પ્રપદ્યાશુ દોષા દેહે વિકુર્વતે ॥

આધાનજન્મનિધનપ્રત્યરાખ્યવિપત્કરે ।
નક્ષત્રે વ્યાધિરુત્પન્નઃ ક્લેશાય મરણાય વા ॥

જ્વરસ્તુ જાતઃ ષડ્રાત્રાદશ્વિનીષુ નિવર્તતે ।
ભરણીષુ તુ પઞ્ચાહાત્ સપ્તાહાત્ કૃત્તિકાસુ તુ ॥

ત્રિઃ સપ્તરાત્રાદથવા રોહિણ્યામષ્ટરાત્રતઃ ।
એકાદશાદ્વા દિવસાન્મૃગે ષણ્ણવરાત્રયોઃ ॥

પઞ્ચાહાન્મૃત્યુરાર્દ્રાયાં ત્રિપક્ષે સંશયો ઽથવા ।
પુનર્વસૌ પ્રવૃત્તસ્તુ જ્વરો ઽપૈતિ ત્રયોદશાત્ ॥

દિવસાત્ સપ્તવિંશાદ્વા દ્વ્યહાત્ સપ્તાહતો ઽથવા ।
પુષ્યે શ્લેષાસુ મરણં ચિરેણાપિ મઘાસુ તુ ॥

અવશ્યં સ્વાસ્થ્યમાપ્નોતિ દ્વાદશાહાન્મૃતો ન ચેત્ ।
ફાલ્ગુન્યોઃ પૂર્વયોર્મૃત્યુરન્યથોશ્ચ દિને ઽષ્ટમે ॥

નવ્મે ઽગ્ન્યેકવિંશે વા જ્વરઃ સૌમ્યત્વમૃચ્છતિ ।
હસ્તેન સપ્તમે શાન્તિશ્ચિત્રાયામષ્ટમે ઽથવા ॥

પુનશ્ચિત્રાગમે સ્વાતૌ દશાહાદથ વા ત્રિભિઃ ।
પક્ષૈર્મૃત્યું વિશાખાસુ દ્વાવિંશે ઽહનિ નિર્દિશેત્ ॥

નવમે ઽહ્નિ ન ચેચ્છાન્તિર્મૈત્રે મૃત્યુસ્તતઃ પરમ્ ।
જ્યેષ્ઠાયાં પઞ્ચમે મૃત્યુરૂર્ધ્વં વા દ્વાદશાત્ સુખમ્ ॥

સ્વાસ્થ્યં દશાહાન્મૂલે તુ ત્રિસપ્તાહે ઽથ વા ગતે ।
પૂર્વાષાઢાસુ નવમે તતો ઽન્યાસુ તુ માસતઃ ॥

અષ્ટાભિરથવા માસૈર્નવ્ભિર્વા ભવેચ્છિવમ્ ।
આજ્યેષ્ઠાહાદ્ધનિષ્ઠાસુ દ્વાદશાદ્વારુણેષુ તુ ॥

ષડહે દ્વાદશાહે વા મૃત્યુર્ભાદ્રપદાસુ તુ ।
ઉત્તરાસુ ત્રિસપ્તાહાત્ પ્રશમો રેવતીષુ ચ ॥

ચતૂરાત્રે ઽષ્ટરાત્રે વા ક્ષેમમિત્યાહ ગૌતમઃ ॥