અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 2.12

અથાતો દૂતાદિવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

નિર્દિષ્ટં રિષ્ટમાતુરાશ્રયમ્ ।
દૂતસ્યાપિ તુ જાતિવેષભાષાચેષ્ટિતદેશકાલા વૈદ્યસ્ય ચ તત્સઙ્ગમસઙ્કલ્પપ્રસ્થાનપ્રયાણપ્રવેશા ગ્રહચારો ઽપૂર્વસમ્ભવઃ સ્વપ્નદર્શનાનિ ચ રોગિણઃ શુભાશુભં સૂચયન્તિ ॥

તત્રાતુરાદ્વર્ણોત્તમો ઽન્યાશ્રમઃ પાષણ્ડઃ ષણ્ડો મુણ્ડી જટિલઃ સ્ત્રી વ્યાધિતો ઽનેકો ઽજીર્ણવિવર્ણમલિનચ્છિન્નાર્દ્રૈકવસનઃ પઙ્કતૈલદિગ્ધો રક્તમાલ્યાનુલેપનો વિકૃતાઙ્ગરૂપકર્મા ખરોષ્ટ્રમહિષવાહનો વિક્લબઃ શ્વસન્ રુદન્ નિષ્ટુરામઙ્ગલાભિધાયી દૂરાદાહ્વયમાનસ્તૃણલોષ્ટતુષાઙ્ગારભસ્મતુષસીસાસ્થિકેશશિરોલલાટનાસિકાસ્યદન્તજિહ્વાગ્રીવાનખાનામિકાઙ્ગુલિસ્તનજઠરનાભિપૃષ્ઠકટીમેહનજઙ્ઘાકપાલપલલોપલમુસલશૂર્પોપાનન્માર્જનીશસ્ત્રવસ્ત્રાન્તદશાકાર્પાસભગ્નચ્યુતસ્પૃક્કાષ્ઠયષ્ટીતુલારજ્જુપાશચર્મવેણુરિક્તભાજનસ્નેહભાજનધરઃ પાદાભ્યાં ભુવં મુઞ્ચન્ વિલિખન્ ગૃહીત્વા પક્વં ફલપ્રસારં વા તદ્વિધમન્યદ્વા વિકારતુલ્યગુણે ચ દેશે કાલે વા દૂતો વૈદ્યમુપસર્પન્નશુભઃ ॥

તદ્યથા ।
ઘૃતોદકાદિદ્રવસમપિ સ્થમાતિશીતસ્તબ્ધઃ પ્રત્યુષસિ શ્લેષ્મામયે ઽશુભઃ ।
પિત્તામયે તુ શુભઃ ।
તથા સેતુભઙ્ગે છર્દિમેહાતિસારાદિષ્વશુભઃ સેતુબન્ધે તુ શુભઃ ।
તથા મધ્યાહ્નોભયસન્ધ્યાર્દ્ધરાત્રિચતુર્થીષષ્ઠીનવમીપર્વદિનેષુ ગ્રહોપરાગોત્પાતદર્શનભ્રણીકૃત્તિકાર્દ્રાશ્લેષામઘામૂલપૂર્વાસુ ચાશુભો યશ્ચ વૈદ્યં સુપ્તં નગ્નં ચ ભૂમૌ શયાનમભ્યક્તં મુક્તકેશં દક્ષિણાભિમુખં વિક્લવં છિન્દન્તં ભિન્દન્તમગ્નિપિતૃકાર્યપ્રવણમશસ્તં ચિન્તયન્તં કથયન્તં વોપતિષ્ઠતિ ।
યો વા દિશં યામ્યાં પ્રતિકૃતાઞ્જલિર્વિષમૈકપાદસ્થઃ ।
યસ્મિન્ વ્યાધિતાશ્રયં કથયતિ દૂતે ભિષગશુભમિન્દ્રિયાર્થમુપલક્ષયેત્ સઙ્કલ્પયેદ્વા તં ચ નાનુયાયાત્ ।
અતો ઽન્યથા પુનઃ કરુણાપેશલેન મનસા સૌમનસ્યવતા માતાપિતૃસમેનાતુરસ્યાત્યન્તમારોગ્યમાશસમાનેન પ્રયાતવ્યમ્ ॥

પ્રસ્થાનગમનપ્રવેશેષુ દધિમધુઘૃતલાજપુષ્પાક્ષતોદુમ્બરાશ્વત્થમુક્તામણિછત્રદૂર્વાઙ્કુરાદર્શકન્યાધ્વજસ્યન્દનાષ્ટાપદાક્ષા નૃપશ્રીતરુર્ભદ્રપીઠાનિ સસ્યાનિ મત્સ્યા હયા હંસચાષૌ વૃષઃ કેસરી દક્ષિણાવર્તશઙ્ખાબ્જસિદ્ધાર્થકારોચનાઃ સ્વસ્તિકસ્તોરણં કીચકાવેણવો વરવધૂર્મદસિક્તગણ્ડો ગજસ્તોયલમ્બો ઽમ્બુદઃ પૂર્ણકુમ્ભો હરિદ્રાત્રિરિન્દ્રઃ ફલાન્યાર્દ્રમાંસં સિતં ચામરં ગૌઃ સવત્સાઙ્ગના પુત્રિણી માનુષં વર્ધમાનં સહસ્રં ભૂમિરભ્યુદ્વૃતા સિદ્ધમન્નં વરાહશ્ચ તોયોત્થિતાસ્ત્રિણયનમધુસૂદનસ્કન્દપદ્માસનાઃ લોકપાલાઃ સુરાઃ ખં દિશો ઽગ્નિઃ સરાંસિ સ્રવન્ત્યઃ સમુદ્રા મખા મારુતો જ્યોતિષં ધર્મશાસ્ત્રાણિ તીર્થાનિ કાવ્યં ધર્માર્થકામામૃતં વાલખિલ્યાદયો વેદવાક્યં નિધિઃ કૌસ્તુભઃ કાઞ્ચનં મણિભદ્રઃ સુમેરુઃ પ્રિયઙ્ગુઃ પ્રદીપો વચામોદકૌ દિતિરદિતિરરુન્ધતી ર્દ્ધિઃ સાવિત્ર્યુમાકાશગઙ્ગા શચી દેવસેના સ્વધા શાન્તિર્લક્ષ્મીઃ સરસ્વત્યપત્યં ક્ષમા સ્વસ્તિશબ્દો વષટ્કાર ઔંકારપુણ્યાહધર્મક્રિયાશ્ચૈતદષ્ટોત્તરં મઙ્ગલાનાં શતં દર્શનાત્ સ્પર્શનાત્ કીર્તનાચ્ચાશુભાનિ વ્યપોહ્યાર્થસિદ્ધિં દિશન્ત્યુત્તમામ્ ।
અપિ ચ ॥

પુન્નામાનઃ પક્ષિણો વામાઃ શિવાઃ ।
શિવા શ્યામા પિઙ્ગલા કોકિલારલા ચુચ્છુન્દરી સૂકરી ગૃહગોધિકૈકશફાશ્ચ સ્ત્રીનામાનો દક્ષિણાઃ ।
શિખી ચણકશ્યેનગજાજકપયશ્ચ ।
પ્રવેશે તુ વિપરીતાઃ ।
સર્વત્ર ચ દક્ષિણાદ્વામગમનમિષ્ટં શ્વસૃગાલયોઃ ।
વિપરીતં મૃગવિહઙ્ગયોઃ ।
સર્વથાપિ દર્શનં ભરદ્વાજચાષભાસનકુલાનામ્ ॥

શશસર્પાજાવિગોધાજાવિકસૂકરાણાં તુ કીર્તનમિષ્ટમ્ ।
ન દર્શનં વિરુતં વા ।
વિપરીતમૃક્ષવાનરયોઃ ।
સર્પમપિ ત્વનિષ્ટં સરટકુક્કુટબિડાલોલૂકાનામ્ ।
તથા ગ્રન્થ્યર્બુદાદિષુ છેદશબ્દ ઇષ્ટો ગુલ્મોદરાદિષુ ભેદશબ્દો ઽતીસારરક્તપિત્તાદિષુ રુદ્ધશબ્દો ઽશ્મર્યુદરાદિષુ પ્રવર્તનશબ્દ ઇતિ ।
એવમન્યે ઽપિ ધ્વનયો યોજ્યાઃ ।
સર્વત્રૈવ ચ સ્થિરસ્થાવરવર્દ્ધમાનત્રાતાચલધ્રુવક્ષેમશિવાદયઃ શબ્દા ધન્યવાદિત્રસ્વરાશ્ચ શ્રેષ્ઠાઃ ॥

ક્ષતહતપતિતાક્રોશપ્રહારચ્છેદભેદદાહહાહાપ્રતિષેધાદિશબ્દાઃ ચિકિત્સાપ્રતિષેધાય ॥

દીપ્તાયાં ચ દિશિ ક્રૂરાઃ પક્ષિમૃગધ્વનયો વૃક્ષે વા રૂક્ષશુષ્કે સવલ્લીકણ્ટકે ।
તદ્વિધે વા દેશે ॥

દર્શનં ચ તૃણપલલકાષ્ઠભારકર્પરકલોષ્ટાદીનાં કણ્ટકોર્ધ્વપાદયાનશયનાસનાદિભગ્નોપસ્કરરિક્તકુમ્ભમદ્યવસાતૈલતિલગર્ભિણીશ્ચપાકવ્યસનિમૃતાનાં ચ ।
પ્રવેશે ચાતુરગૃહાત્ પૂર્વોક્તમાઙ્ગલ્યનિર્ગમઃ ।
પ્રવિષ્ટસ્ય તુ ભિષજઃ ન સત્કારો લાભતુષ્ટિસ્તુતયશ્ચાશુભાઃ ॥

આતુરસ્ય વક્રાનુવક્તા ગ્રહા ગર્હિતસ્થાનસ્થાઃ ।
કેતુશનિરાહુભિર્જન્મર્ક્ષાભિભવો ગૃહદારશયનાસનવાહનમણિરત્નોપકરણેષુ વા ગર્હિતલક્ષણપ્રાદુર્ભાવશ્ચિકિત્સાપ્રતિષેધાય ॥

સ્વપ્નસ્તુ સ્વયમન્યેન વા દૃષ્ટઃ શુભાશુભહેતુઃ સપ્તવિધો દૃષ્ટઃ શ્રુતો ઽનુભૂતઃ પ્રાર્થિતઃ સઙ્કલ્પિતો ભાવિકો દોષજશ્ચ ।
તત્રાદ્યઃ પઞ્ચવિધો ઽફલઃ ।
તથા યથાસ્વપ્રકૃતિર્વિસ્મૃતો દિવાતિહ્રસ્વો ઽતિદોર્ઘો નાતિશુપ્તદૃષ્ટશ્ચ ॥

પૂર્વરાત્રે ઽલ્પં ચિરાચ્ચ ફલં કરોતિ ।
ગોસર્ગે મહત્સદ્યશ્ચ ।
નિદ્રયા ચ પુનરનુપહતઃ પ્રતીપૈર્વા વચોભિર્દાનયમનિયમાદિભિર્વા ॥

તત્ર યઃ પ્રેતૈઃ સહ મદ્યં પિબન્ શુનાકૃષ્યતે ।
સ હન્યતે જ્વરેણ ।
યો લાક્ષારક્તાભમમ્બરં પશ્યતિ યો વા રક્તદેહમાલ્યવસ્ત્રો હસન્નાર્યા હ્રિયતે સ રક્તપિત્તેન ।
યો યામ્યાં દિશં ખરોષ્ટ્રમહિષવરાહાન્યતમેન સ યક્ષ્મણા ।
યસ્ય કણ્ટકિની લતા વંશસ્તાલો વા હૃદિ જાયતે સ ગુલ્મેન ।
યસ્ય શિરસિ સ શિરોરોગેણ વા શિરચ્છેદનેન ।
યસ્ય નગ્નસ્યાજ્યાવસિક્તસ્યાગ્નિમનર્ચિષં જુહ્વતો જાયન્તે પદ્માન્યુરસિ સ કુષ્ઠેન ।
યશ્ચણ્ડાલૈઃ સહ સ્નેહં પિબતિ સ પ્રમેહેણ ।
યો મત્તઃ સો ઽપસ્મારેણ ।
યશ્ચન્દ્રસૂર્યયોરુપરાગં પશ્યતિ તસ્ય નેત્રરોગ ઉપજાયતે ।
યસ્તયોઃ પતનં તસ્ય નેત્રવિનાશઃ ॥

યઃ શષ્કુલીરપૂરાન્વાભ્યવહૃત્ય પ્રતિબુદ્ધશ્છર્દયતિ યસ્ય શિરસિ લતાદયો જાયન્તે વયાંસિ ચ નિલીયન્તે મૌડ્યં વા ભવતિ યો ગૃધ્રોત્લૂકકાકાદ્યૈઃ પ્રેતપિશાચરક્ષોદ્રવિડાન્ધ્રસ્ત્રીચણ્ડાલાદ્યૈર્વા પરિવાર્યતે દક્ષિણાભિમુખં વા સ્ત્રિયા નૃત્યન્નાકૃષ્યતે અન્તાવસાયિભિર્વા સ્વયં વા દિગ્વાસા યાતિ શૂન્યાટવીં વા કપિરથેન પ્રેતૈઃ પ્રવ્રજિતૈર્વા પરિષ્વજ્યતે નગ્નો વા રક્તાં સ્રજં ધારયતિ પઙ્કદિગ્ધો હસતિ નૃત્યતિ વા વેત્રવંશકણ્ટકતૃણગહને સંસૃજ્યતે પતતિ વા પાંસૂપધાનાયાં ભુવિ વલ્મીકભસ્મશ્મશાનશ્વભ્રાયતનેષુ પઙ્કકૂપકલુષોદકેષુ વા મજ્જતિ સ્રોતસા વા હ્રિયતે રક્તકુસુમવનાં ભૂમિં ગુહામન્ધકારાચિતાં પાપકર્માલયં સંબાધં જનનીં વા પ્રવિશતિ મત્સ્યેન વા ગ્રસ્યતે ।
શ્મશ્રુકર્મ ચ યો ગાત્રવૃદ્ધિં વિવાહં ચાનુભવતિ શૈલપ્રાસાદાગ્રાત્પતત્યારોહતિ વા યૂપપુષ્પાડ્યશાલ્મલીકોવિદારકિંશુકપારિભદ્રકાન્યો વા પરાજીયતે બધ્યતે છર્દયતિ વિરિચ્યતે હૃષ્યતિ લભતે વા હિરણ્યલોહલવણતૈલપિણ્યાકકાર્પાસાનશ્નાતિ પક્વાન્નં પિબતિ મદ્યં સ્નેહં વાભ્યજ્યતિ નિર્ભર્ત્સ્યતે વા કુપિતૈઃ પિતૃભિઃ ચન્દ્રાર્કતારાદીપદેવતાનેત્રદર્શનાન્યનુપતતો નશ્યતો વા પશ્યતિ વક્રં વા બાહુમઙ્ગં વા વિભિદ્યમાનં પુરુષાન્ વા નગ્નાન્ કષાયવાસસો ઽસૌમ્યાન્ દણ્ડપાશહસ્તાન્ કૃષ્ણાન્રક્તાક્ષાન્ સ્ત્રિયં વા કૃષ્ણશુક્લદર્શનાં દીર્ઘકેશસ્તનીં કાલરાત્રિરૂપાં તે વ્યાધિતાઃ પઞ્ચતામાપ્નુવન્તિ સ્વસ્થાસ્તુ જીવિતસન્દેહમિતિ ।
ભવન્તિ ચાત્ર ॥

મનોવહાનાં પૂર્ણત્વાત્ સ્રોતસાં પ્રબલૈર્મલૈઃ ।
દૃશ્યન્તે દારુણાઃ સ્વપ્ના વિનાશાભિમુખાત્મભિઃ ॥

અકલ્યાણમપિ સ્વપ્નં દૃષ્ટ્વા તત્રૈવ યઃ પુનઃ ।
પશ્યેત્ સૌમ્યં શુભં તસ્ય શુભમેવ ફલં ભવેત્ ॥

દેવાન્ દ્વિજાન્ ગોવૃષભાન્ જીવતઃ સુહૃદો નૃપાન્ ।
સાધૂન્યશસ્વિનો વહ્નિમિદ્ધં સ્વચ્છાન્ જલાશયાન્ ॥

કન્યાઃ કુમારકાન્ ગૌરાન્ શુક્લવસ્ત્રાન્ સુતેજસઃ ।
નરાશનં દીપ્તતનું સમન્તાદ્રુધિરોક્ષિતમ્ ॥

યઃ પશ્યેલ્લભતે યો વા છત્રાદર્શવિષામિષમ્ ।
શુક્લાઃ સુમનસો વસ્ત્રમમેધ્યાલેપનં ફલમ્ ॥

શૈલપ્રાસાદસફલવૃક્ષસિંહનરદ્વિપાન્ ।
આરોહેત્ ગો ઽશ્વયાનં ચ તરેન્નદહ્રદોદધીન્ ॥

પૂર્વોત્તરેણ ગમનમગમ્યાગમનં મૃતિઃ ।
સમ્બાધાન્નિસ્સૃતિઃ સ્પર્શાસ્તારકાચલભાસ્વતામ્ ॥

રોદનં પતિતોત્થાનં દ્વિષતાં ચાવમર્દનમ્ ।
યસ્ય સ્યાદાયુરારોગ્યં વિત્તં સ બહુશો ઽશ્નુતે ॥

પિતૃદેવદ્વિજાતીનાં ક્રુદ્ધભીતકૃશાત્મનામ્ ।
મલિનામ્બરપુષ્પાણાં દર્શનં ન પ્રશસ્યતે ॥

તેષામેવ તુ તુષ્ટાનાં શુદ્ધપુષ્પામ્બરાત્મનામ્ ।
દર્શનં શસ્યતે સ્વપ્ને તૈશ્ચ સમ્ભાષણં શુભમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા સ્વપ્નાન્ દારુણાન્ શોભનાન્ વા ।
પ્રાતઃ સ્નાતઃ સર્ષપાનગ્નિવર્ણાન્ ।
હુત્વા સાવિત્ર્યા સર્પિષાક્તાંસ્તિલાન્વા ।
પૂતઃ પાપૈર્મુચ્યતે વ્યાધિભિશ્ચ ॥

મઙ્ગલાચારસમ્પન્નપરિવારસ્તથાતુરઃ ।
શ્રદ્દધાનો ઽનુકૂલશ્ચ પ્રભૂતદ્રવ્યસઙ્ગ્રહઃ ॥

સત્ત્વલક્ષણસંયોગો ભક્તિર્વૈદ્યદ્વિજાતિષુ ।
ચિકિત્સાયામનિર્વેદસ્તદારોગ્યસ્ય લક્ષણમ્ ॥

ઇત્યત્ર જન્મમરણં યતઃ સમ્યગુદાહૃતમ્ ।
શરીરસ્ય તતઃ સ્થાનં શારીરમિદમુચ્યતે ॥