Ashtanga Sangraha · Chapter 3.1

athātaḥ sarvaroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

iha kṛtayuge vigatarāgadveṣādidvandvā jitalobhakrodhaśramaklamālasyabhayā niṣparigrahāḥ puruṣā babhūvuḥ /
teṣāṃ puṇyabalena pṛthivyādīnāṃ sarvaguṇasamudāyādacintyarasa vīryādisamuditāni sasyānyoṣadhayaścāsan /
te tāni jitendriyatvāt kāle mātrayā copayuñjānāḥ satyārjavānṛśaṃsyādiguṇayogācca surasadṛśatejaso rūpākṛtipramāṇaprasādopacayasaṃhananasattvasārasampannā dīrghāyuṣo nīrujaśca babhūvuḥ //

bhraśyanti tu kṛtayuge yugasvabhāvāt krameṇa parihīyamāṇasarvaguṇeṣu pṛthivyādiṣu śarīreṣu ca dharmātikramāt puruṣeṣvavaśyambhāvino nirapekṣarūkṣābhirupekṣitā devatābhirjvarādayaḥ prādurabhūvanniti sarvarogāṇāṃ sāmānyataḥ sambhavaḥ //

jvarastu sthāṇuśāpāt prācetasatvamupāgatasya prajāpateḥ kratau bhāgamaparikalpayatastadvināśārthaṃ pūrvajanmāvamānitayā rudrāṇyā preritasya paśupaterdivyamabdasahasraṃ parirakṣitavataḥ krodhamaticirakālasambhṛto vratānte roṣāgniḥ kiṅkararūpeṇa kila piṇḍitamūrtirvīrabhadranāmā bhasmapraharaṇastriśirokṣibāhupādaḥ piṅgalalocano darṣṭrī śaṅkukarṇaḥ kṛṣṇatanuruttamāṅgānniścacāra /
sa devīvinirmitayā saha bhadrakālyā pratiromakūpamabhiniḥsṛtairvividhavikṛtākṛtibhiranantairbhayānakavākyakriyāvapurbhiranucaraiḥ parivṛtaścaturyugāntakarakālāmbhodasahasraninado 'nunādayan rodasī jvālāgarbheṇa parītaḥ kalakalārāveṇa mahābhūtasamplavakāriṇā vidhāya dānavavadhamaśvamedhādhvaravidhvaṃsanaṃ ca prāñjalirvijñāpayāmāsa śivam /
śivībhūto 'si devadeva
devaiḥ pitāmahaprabhṛtibhirjagataḥ pitrā ca dhātrābhiṣṭūyamānaḥ /
sampratyahaṃ kiṃ karavāṇīti /
taṃ śūlī krodhamādideśa /
yasmāt tridaśairapyajayya matkrodha vratavighnaṃ cikīrṣudatyasainyaṃ dakṣo dakṣahavyaṃ ca tvayā jīrṇamato jagato 'sya sasthāvarasya jvarayitā jvaro bhavān bhavatu /
tvaṃ hi sargharogāṇāṃ prathamaḥ pravaro janmamaraṇeṣu tamomayatayā mahāmohaḥ prāgjanmano vismārayitāpacārāntareṣu coṣmāyamāṇatvāt santāpātmā dvayeṣvapi dhruvo jvaro bhaveti /
so 'yamevamumāpatinānugṛhīto nānānāmabhiḥ sarvato 'nubhuvi vicarati /
tadyathā /
pākalo gajeṣvabhitāpo vājiṣvalarkaḥ kakkureṣvindramado jalajeṣu jyotiroṣadhīṣu cūrṇako dhānyeṣvapsu nīlikā bhūmāvūṣaro manuṣyeṣu jvara iti //

tatsahajāścārocakāṅgamardaśirovyathābhramaklamaglānitṛṣṇāsantāpādayaḥ /
tatsantāpācca raktapittam /
tatraiva ca yajñe krodhabhayābhibhūtānāṃ parito vidravatāṃ laṅghanaplavanādyairdehavikṣobhaṇairgulmavidradhivṛddhijaṭharādayo
haviḥprāśānmehakuṣṭhārśaḥśophātīsārādayo
bhayottrāsaśokāśucisaṃsparśairunmādāpasmāragrahādayo
rohiṇyatiprasaṅgāccheṣaduhitrasambhogakṛtācca prajāpatikrodhānnakṣatrarājasya rājayakṣmā tatsahodbhavāśca kāsaśvāsādayaḥ /
so 'pi hi na vinā jvareṇānubadhnātīti sakalo 'pi rogagrāmo jvarapūrvako jvaraśabdavācyo vā //

jvarastamo vikāra ātaṅkaḥ pāpmā gado vyādhirābādho duḥkhamāmayo yakṣmā roga ityanarthāntaram /
tatra rujatīti rogaḥ /
tasyopalabdhirnidānapūrvarūparūpopaśayasamprāptibhiḥ //

tatra nidānaṃ vāyvādiprakopaḥ /
tasya punarahitāhāravihārasevā /
nidānaparyāyāstu heturnimittamāyatanaṃ kārakaḥ kartā kāraṇaṃ pratyayaḥ samutthānaṃ mūlaṃ yoniriti //

pūrvarūpaṃ nāma yena bhāvivyādhiviśeṣo vijñāyate na tu doṣaviśeṣaḥ /
taddhyutpatsyamānasya vyādheralpatvādavyaktaṃ rūpam //

spaṣṭaṃ punā rūpam /
tasya śabdāntarāṇi liṅgamākṛtirlakṣaṇaṃ cihnaṃ saṃsthānaṃ vyañjanamiti //

upaśayo hetuvyādhiviparītairviparītārthakāribhiścacauṣadhāhāravihāraiḥ sukhānubandhaḥ /
sa hi vyādhisātmyasaṃjñaḥ /
tadviparīto 'nupaśayaḥ /
etena deśakālau vyākhyātau //

samprāptiḥ punarevaṃduṣṭo doṣastena caivamārabdho vyādhistatparyāyā jātirāgatirnirvṛttirniṣpattiriti //

sā saṅkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣairbhidyate /
tatra saṅkhyā tāvadaṣṭau jvarāstrividhaṃ raktapittaṃ pañca kāsā iti /
vikalpaḥ samavetānāṃ doṣāṇāmaṃśāṃśakalpanā /
prādhānyaṃ vyādhināmanubandhyānubandhakabhedāttaratamayogādvā doṣāṇām /
balābalaviśeṣo hetvādikārtsnyāvayavavibhāvanayā /
kālaviśeṣaḥ punardoṣāṇāmṛtvahorātryāhārasamayaniyataḥ prakopa iti /
etāvataiva samāsataḥ kathito nidānārthaḥ /
vistareṇa tu yathāsvaṃ pratirogamupadekṣyate //

atha tiktakaṭukaṣāyarūkṣalaghuśītaviṣṭambhivirūḍhakatṛṇadhānyakalāyacaṇakakarīratumbakāliṅgacirbhiṭabisaśālūkajāmbavatindukahīnaśuṣkapramitatṛṣitāśanakṣudhitāmbupānāsṛkkṣayavirecanādikarmātiyogavegavidhāraṇodīraṇarātrijāgaraṇapravātavyavāyajyāyāmabalavadyuddhanigrahātikharacāpakarṣaṇātyuccaviṣamalaṅghanādhvādhyayanadhāvanasalilataraṇābhighātadamyagovājigajanigrahāśmaśilālohakāṣṭhotkṣepavikṣepabhramaṇacālanagāḍhocchādanaparāghātanādisāhasabhayaśokotkaṇṭhādibhiratisevitairgrīṣmavarṣāparāhṇāpararātrāhārapariṇāmānteṣu ca vāyuḥ prakopamāpadyate //

kaṭvamlalavaṇakṣāroṣṇatīkṣṇavidāhiśuktaśāṇḍākīmadyamūtramastudadhidhānyāmlatailakulatthamāṣaniṣpāvatilānnakaṭvarakuṭherakādivargāmāmrātakāmlīkāpīlubhallātakāsthilāṅgalikāmaricātapāgnirajodhūmakrodherṣyājīrṇamaithunopagamanādibhirvarṣāśaranmadhyandinārdharātrāhāravidāhakāleṣu ca pittam //

madhurāmlalavaṇasnigdhaguruśītapicchilābhiṣyandi navānnapiṣṭapṛthukasthūlabhakṣyaśaṣkulyāmakṣīrakīlāṭamoraṭakūcīkātakrapiṇḍakapīyuṣekṣurasaphāṇitaguḍānūpapiśitamocakharjūrabhavyanārikelaniśāmbupānātyambupānātisantarpaṇabhuktamātradivāsvapnakālātisvapnakāyavāṅmano vyāpārānārambhānupadhānaśayanāvaśyāyaharṣacchīrdavighātavirecanādyayogādibhiḥ śiśiravasantapūrvāhṇapradoṣabhuktamātreṣu ca śleṣmā //

dvayasaṃsargāt saṃsargaḥ /
sarveṣāṃ tu miśrībhāvāttathādhyaśanasamaśanaviṣamāśanaviruddhāśanasaṅkīrṇāśanavyāpannāmbumadyamandakadadhiyāvakayavasurāpiṇyākāmamūlakasarṣapaśuṣkaśākavallūrakṛśapiśitalakucāmaphalamṛttikābhyavahārānnaparivartartuvyāpadasātmyauṣadhigandhāghrāṇaviṣapiṭAkāviṣagarābhyavahārānārtavadurdinagrahapīḍāgrahāveśapurovātaparvatopaśleṣarasāyanasnehasvedavirecanādimithyāyogebhyaḥ pāpānāṃ ca karmaṇāmabhyāsāt pūrvakṛtānāṃ ca pariṇāmāt strīṇāṃ viṣamaprasavāt prasūtānāṃ ca mithyopacārāt sannipātaḥ //

iti sāmānyataḥ sarveṣu rogeṣu doṣaprakopaheturukta iti /
bhavanti cātra //

pratirogamiti kruddhā rogādhiṣṭhānagāminīḥ /
rasāyanīḥ prapadyāśu doṣā dehe vikurvate //

ādhānajanmanidhanapratyarākhyavipatkare /
nakṣatre vyādhirutpannaḥ kleśāya maraṇāya vā //

jvarastu jātaḥ ṣaḍrātrādaśvinīṣu nivartate /
bharaṇīṣu tu pañcāhāt saptāhāt kṛttikāsu tu //

triḥ saptarātrādathavā rohiṇyāmaṣṭarātrataḥ /
ekādaśādvā divasānmṛge ṣaṇṇavarātrayoḥ //

pañcāhānmṛtyurārdrāyāṃ tripakṣe saṃśayo 'thavā /
punarvasau pravṛttastu jvaro 'paiti trayodaśāt //

divasāt saptaviṃśādvā dvyahāt saptāhato 'thavā /
puṣye śleṣāsu maraṇaṃ cireṇāpi maghāsu tu //

avaśyaṃ svāsthyamāpnoti dvādaśāhānmṛto na cet /
phālgunyoḥ pūrvayormṛtyuranyathośca dine 'ṣṭame //

navme 'gnyekaviṃśe vā jvaraḥ saumyatvamṛcchati /
hastena saptame śāntiścitrāyāmaṣṭame 'thavā //

punaścitrāgame svātau daśāhādatha vā tribhiḥ /
pakṣairmṛtyuṃ viśākhāsu dvāviṃśe 'hani nirdiśet //

navame 'hni na cecchāntirmaitre mṛtyustataḥ param /
jyeṣṭhāyāṃ pañcame mṛtyurūrdhvaṃ vā dvādaśāt sukham //

svāsthyaṃ daśāhānmūle tu trisaptāhe 'tha vā gate /
pūrvāṣāḍhāsu navame tato 'nyāsu tu māsataḥ //

aṣṭābhirathavā māsairnavbhirvā bhavecchivam /
ājyeṣṭhāhāddhaniṣṭhāsu dvādaśādvāruṇeṣu tu //

ṣaḍahe dvādaśāhe vā mṛtyurbhādrapadāsu tu /
uttarāsu trisaptāhāt praśamo revatīṣu ca //

catūrātre 'ṣṭarātre vā kṣemamityāha gautamaḥ //