અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 2.7

અથાતો મર્મવિભાગં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્મહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

સપ્તોત્તરં મર્મશતમ્ ।
તત્ર ચતુશ્ચત્વારિંશચ્છાખાસુ ।
ષડ્વિંશતિરન્તરાધૌ ।
સપ્તત્રિંશદૂર્ધ્વમ્ ॥

અથૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ મધ્યમાઙ્ગુલિમભિતો મધ્યે પાદતલસ્ય તલહૃદયં નામ મર્મ તત્ર વિદ્ધસ્ય રુજયા મરણમ્ ।
અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલ્યોર્મધ્યે ક્ષિપ્રં તત્રાક્ષેપકેન મરણમ્ ।
ક્ષિપ્રસ્યોપરિ દ્વ્યઙ્ગુલ ઉભયતઃ કૂર્ચઃ ।
તત્ર પાદસ્ય ભ્રમણવેપને ભવતઃ ગુલ્ફસન્ધેરધઃ કૂર્ચશિરઃ ।
તત્ર રુજાશોફૌ ।
પાદજઙ્ઘયોઃ સન્ધાને ગુલ્ફઃ ।
તત્ર રુક્ સ્તબ્ધસક્થિતા ષણ્ઢતા વા ।
પાર્ષ્ણિપ્રભૃતિદ્વાદશભિરઙ્ગુલૈર્જઙ્ઘામધ્યે ઇન્દ્રબસ્તિઃ ।
તત્ર શોણિત્ક્ષયાન્મરણમ્ ।
જઙ્ઘોર્વોઃ સન્ધાને જાનુ તત્ર ખઞ્જતા ॥

જાનુનસ્ત્ર્યઙ્ગુલાદૂર્ધ્વમુભયત આણિઃ ।
તત્ર શોફાભિવૃદ્ધિઃ સ્તબ્ધસક્થિતા ચ ।
ઊરુમધ્યે ઉર્વી તત્ર રક્તક્ષયાત્સક્થિશોષઃ ।
ઉર્વ્યાસ્તૂર્ધ્વમધો વઙ્ક્ષણસન્ધેરૂરુમૂલે લોહિતાક્ષમ્ ।
તત્ર રક્તક્ષયાત્ પક્ષાઘાતઃ ।
વઙ્ક્ષણવૃષણમધ્યે વિટપમ્ ।
તત્ર ષણ્ઢ્યમલ્પશુક્રતા વા ।
સક્થિવદ્ બાહ્વોઃ ।
વિશેષસ્તુ ગુલ્ફો મણિબન્ધઃ તથા જાનુ કૂર્પરમ્ ।
તયોર્વ્યધે કુણિતા ।
વિટપવચ્ચ કક્ષાક્ષમધ્યે કક્ષાધરઃ તત્ર કુણિત્વમ્ ॥

વાતવર્ચોનિરસનઃ સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિબદ્ધો ગુદઃ ।
તત્ર સદ્યોમરણમ્ ।
અલ્પમાંસશોણિતો ઽભ્યન્તરતઃ કટ્યાધનુર્વક્ર એકદ્વારો ઽધોમુખો બસ્તિઃ ।
તત્રાપિ સદ્યોમરણમશ્મરીવ્રણાદૃતે ।
તત્રાપ્યુભયતો વિદ્ધે ન જીવતિ ।
એકતો ભિન્ને મૂત્રસ્રાવી વ્રણો ભવતિ ।
સ તુ યત્નેનોપક્રાન્તો રોહતિ ।
પક્વામાશયમધ્યે નાભિઃ તત્રાપિ સદ્યોમરણમ્ ॥

કોષ્ઠવક્ષસોઃ સ્તનયોશ્ચ મધ્યે સત્વરજસ્તમોધિષ્ઠાનમામાશયદ્વારં હૃદયં તત્રાપિ સદ્યોમરણમ્ ।
સ્તનયોરધસ્તાદ્વ્દ્યઙ્ગુલમુભયતઃ સ્તનમૂલે તયોઃ કફપૂર્ણકોષ્ઠસ્ય મરણમ્ ।
સ્તનચૂચુકયોરૂર્ધ્વં વ્દ્યઙ્ગુલમુભયતઃ સ્તનરોહિતે ।
તયોઃ શોણિતપૂર્ણકોષ્ઠસ્ય મરણમ્ ।
ઉભયત્રોરસોર્નાડ્યૌ વાતવહે અપસ્તમ્ભૌ તયોઃ શોણિતપૂર્ણકોષ્ઠતયા કાસશ્વાસાભ્યાં ચ મરણમ્ ।
અંસકૂટયોરધઃ પાર્શ્વયોરુપરિભાગયોરપાલાપૌ તયોઃ પૂયત્વમાપન્નેન રક્તેન મરણમ્ ॥

પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ પ્રતિશ્રોણીકર્ણાવસ્થિની કટીકતરુણે ।
તયોઃ શોણિતક્ષયાત્ પાણ્ડુર્વિવર્ણો હીનરૂપો મ્રિયતે ।
પાર્શ્વયોર્જઘનબહિર્ભાગે પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ કુકુન્દરૌ ।
તયોઃ સ્પર્શાજ્ઞાનમધઃકાયે ચેષ્ટાનાશશ્ચ ।
શ્રોણીકર્ણયોરુપર્યાશયચ્છાદનૌ પાર્શ્વાન્તરપ્રતિબદ્ધૌ નિતમ્બૌ ।
તયોરધઃકાયે શોફો દૌર્બલ્યં મરણં ચ ।
અધઃ પાર્શ્વાન્તરપ્રતિબદ્ધૌ જઘનપાર્શ્વમધ્યે તિર્યગૂર્ધ્વં ચ પાર્શ્વસન્ધી ।
તયોઃ શોણિતપૂર્ણકોષ્ઠતયા મરણમ્ ॥

સ્તનમૂલયોરાર્જવેનોભયતઃ પૃષ્ઠવંશં બૃહત્યૌ ।
તયોઃ શોણિતાતિપ્રવૃત્તિનિમિત્તૈરુપદ્રવૈર્મરણમ્ ।
પૃષ્ઠવંશમુભયતો બાહુમૂલસમ્બદ્ધે અંસફલકે ।
તયોર્બાહુસ્વાપશોષૌ ।
ગ્રીવાબાહુશિરોમધ્યે ઽસપીઠસ્કન્ધબન્ધનાવંસૌ ।
તયોઃ સ્તબ્ધબાહુતા ॥

કણ્ઠનાડીમુભયતશ્ચતસ્રો ધમન્યઃ ।
તાસાં દ્વે નીલે દ્વે મન્યે ।
તાસુ મૂકતા સ્વરવૈકૃત્યં રસાગ્રાહિતા વા ભવતિ ।
ગ્રીવાયામુભયતઃ પૃથક્ ચતસ્રઃ સિરામાતૃકાસ્તાસુ સદ્યોમરણમ્ ।
શિરોગ્રીવયોઃ સન્ધાને કુકાટિકે ।
તયોશ્ચલમૂર્ધતા ।
કર્ણપૃષ્ઠયોરધસ્સંશ્રિતે વિધુરે ।
તયોર્બાધિર્યમ્ ।
ઘ્રાણમાર્ગમુભયતઃ શ્રોત્રમાર્ગપ્રતિબદ્ધાવભ્યન્તરતઃ ફણૌ ।
તયોર્ગન્ધાજ્ઞાનમ્ ।
ભ્રુવોઃ પુચ્છાન્તયોરધોક્ષ્ણોર્બાહ્યતો ઽપાઙ્ગૌ તયોરાન્ધ્યમ્ ।
ભ્રુવોઃ પુચ્છાન્તયોરુપર્યનુકર્ણં લલાટે શઙ્ખૌ ।
તયોઃ સદ્યોમરણમ્ ।
ભ્રુવોરુપરિ નિમ્નયોરાવર્તૌ ।
તયોરાન્ધ્યમ્ ।
દૃષ્ટ્યુપઘાતો વા ॥

શઙ્ખયોરુપરિ કેશાન્તે ઉત્ક્ષેપૌ ।
તયોઃ સશલ્યઃ પાકાત્ પતિતશલ્યો વા જીવેન્નોદ્ધૃતશલ્યઃ ।
ભ્રુવોર્મધ્યે સ્થપની ।
તત્રોત્ક્ષેપવત્ ।
પઞ્ચ સન્ધયઃ શિરસિ તિર્યગૂર્ધ્વં ચ સીમન્તા નામ ।
તેષૂન્માદભ્રમચિત્તનાશૈર્મરણમ્ ।
જિહ્વાઘ્રાણાક્ષિશ્રોત્રતર્પણીનાં સિરાણાં તાલુનિ સન્નિપાતઃ ।
તાસાં મુખાનિ ચત્વારિ શૃઙ્ગાટકસંજ્ઞાનિ તેષુ સદ્યોમરણમ્ ।
મસ્તકાભ્યન્તર ઉપરિષ્ટાત્સિરાસન્ધિસન્નિપાતો રોમાવર્તઃ સો ઽધિપતિર્નામ ।
તત્રાપિ સદ્યોમરણં ભવતીતિ ॥

સામાન્યલક્ષણં પુનર્મર્મણાં પીડિતે રુજોત્પત્તિર્વિષમં ચ સ્પન્દનમ્ ।
સામાન્યેનૈવ ચ ॥

દેહપ્રસુપ્તિર્ગુરુતા સમ્મોહઃ શીતકામિતાઅ ।
સ્વેદો મૂર્છા વમિઃ શ્વાસો મર્મવિદ્ધસ્ય લક્ષણમ્ ॥

અપિ ચ મરણકારિત્વાન્મર્મ ।
તત્ પુનર્માંસસિરાસ્નાવાસ્થિસન્ધિસન્નિપાતઃ ।
તેન તસ્મિન્ પીડ્યમાને વિશેષતઃ પ્રાણાબાધઃ ।
બાહુલ્યેન તુ નિર્દેશઃ ।
તસ્માન્માંસાદ્યાશ્રયતો મર્માણિ પઞ્ચધા ભિદ્યન્તે ॥

તદ્યથા ।
તલહૃદયેન્દ્રબસ્તિગુદસ્તનરોહિતાન્યેકાદશ માંસમર્માણિ ।
ઉર્વીલોહિતાખ્યનાભિહૃદયસ્તનમૂલાપસ્તમ્ભાપાલાપપાર્શ્વસન્ધિબૃહતીનીલામન્યામાતૃકાફણાપાઙ્ગસ્થપનીશૃઙ્ગાટકાન્યેકચત્વારિંશત્ સિરામર્માણિ ।
ક્ષિપ્રકૂર્ચકૂર્ચશિરોવિટપકક્ષાધરાણિ બસ્ત્યંસવિધુરોત્ક્ષેપાઃ સપ્તવિંશતિઃ સ્નાવમર્માણિ ।
કટીકતરુણનિતમ્બાંસફલકશઙ્ખાસ્ત્વષ્ટાવસ્થિમર્માણિ ।
ગુલ્ફમણિબન્ધજાનુકૂર્પરકુકુન્દરકૃકાટિકાવર્તસીમન્તાધિપતયો વિંશતિઃ સન્ધિમર્માણિ ॥

પુનશ્ચ પઞ્ચધા ગુદબસ્તિનાભિહૃદયમાતૃકાશઙ્ખશૃઙ્ગાટકાધિપતય એકોનવિંશતિઃ સદ્યઃપ્રાણહરાણ્યાગ્નેયત્વાત્તેષાં સપ્તરાત્રાભ્યન્તરં કાલઃ ॥

તલહૃદયક્ષિપ્રેન્દ્રબસ્તિવક્ષોમર્મકટીકતરુણનિતમ્બપાર્શ્વસન્ધિબૃહતીસીમન્તાસ્ત્રયસ્ત્રિંશત્ કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ સૌમ્યાગ્નેયત્વાત્તેષાં પક્ષાભ્યન્તરં કાલઃ ।
તેષ્વપિ તુ ક્ષિપ્રાણિ કદાચિદાશુ ॥

ઉત્ક્ષેપૌ સ્થપની ચ ત્રીણિ વિશલ્યઘ્નાનિ વાયવ્યત્વાત્ ।
શલ્યમુખાવરુદ્ધો હિ યાવદત્ર વાયુસ્તિષ્ઠતિ તાવજ્જીવતિ ॥

કૂર્ચજાનુકૂર્પરાણ્યુર્વીલોહિતાખ્યવિટપકક્ષાધરકુકુન્દરાંસફલકનીલામન્યાકૃકાટિકાવિધુરફણાપાઙ્ગાવર્તાશ્ચતુશ્ચત્વારિંશદ્વૈકલ્યકરાણિ સૌમ્યત્વાત્ ।
સોમો હિ સ્થૈર્યશૈત્યાભ્યાં પ્રાણાન્ ધારયતિ ।
તાન્યપિ ચ કદાચિદભિહતાનિ મારયન્તિ ॥

કુર્ચશિરોગુલ્ફમણિબન્ધાસ્ત્વષ્ટૌ રુજાકરાણ્યગ્નિવાયુસોમગુણબાહુલ્યાત્ ।
અગ્નિવાયૂ હિ વિશેષેણ રુજાકરૌ ।
સોમસ્તુ પ્રાણાનવલમ્બત ઇત્યુક્તમ્ ॥

અન્યે ત્વાહુઃ ।
માંસાદીનાં પઞ્ચાનામપિ વિવૃદ્ધાનાં સમવાયાત્ સદ્યઃ પ્રાણહરાણિ ।
એકૈકહીનાનામલ્પાનાં ચ ક્રમાદિતરાણિ સ્વભાવત એવ ચ ॥

અન્યે વદન્તિ ।
પ્રતિનિયતકર્માણિ ચન્દ્રસૂર્યાયસ્કાન્તોપલાનામિવામ્બુવહ્નિકાલલોહસંશ્લેષાઃ તથા ચ છિન્નેષુ બહુમર્મસ્વપિ પાણિપાદેષુ સ્વભાવત એવ ન મૃત્યુઃ ॥

અપરે પુનરત્રાપિ હેતુમાહુઃ ।
પાણિપાદચ્છેદે હિ સિરાઃ સઙ્કોચમાયાન્તિ ।
તતોલ્પાસૃક્પ્રવૃત્તેર્જીવિતમ્ ।
મર્મવ્યધે ત્વતિરક્તસ્રુતિતો વાયુવૈકૃતેન ચ મરણમ્ ।
તસ્માન્મર્માભિહતસ્ય તદઙ્ગમાશુ સન્ધિદેશાચ્છેદનીયમ્ ।
અતિહતાનાં તુ મર્માણાં યથાસ્વં પૂર્વં પૂર્વં ચ કર્મ ઈષદન્તે વા હતાનામુત્તરોત્તરમેવ ॥

પુનશ્ચ પઞ્ચધા ભિદ્યન્તે ।
તદ્યથા ।
ઉર્વ્યઃ કૂર્ચશિરાંસિ વિટપે કક્ષાધરે ચ દ્વાદશ સ્વાઙ્ગુલોન્મિતાનિ ।
ગુલ્ફૌ મણિબન્ધૌ સ્તનમૂલે ચ ષટ્ દ્વ્યઙ્ગુલાનિ ।
જાનુની કૂર્પરે ચ ચત્વારિ ત્ર્યઙ્ગુલાનિ ।
કૂર્ચા ગુદો બસ્તિર્નાભિર્હૃદયં નીલે મન્યે માતૃકાઃ સીમન્તાઃ શૃઙ્ગાટકાનિ ચૈકોનત્રિંશત્ પાણિતલસમ્મિતાનિ ।
શેષાણિ ષટ્ પઞ્ચાશદઙ્ગુલદલપ્રમાણાનિ ।
અન્યે પુનરાહુઃ ।
બ્રીહિપ્રમાણાનિ ક્ષિપ્રાણિ ।
કલાયપ્રમાણાઃ સ્તનરોહિતોત્ક્ષેપાઃ ।
તથાન્યે તિલપ્રમાણાન્યપિ મર્માણીચ્છન્તિ ।
ભવન્તિ ચાત્ર ॥

મર્મવ્યાપ્તે ઽપિ દેહે ઽસ્મિન્નાયુર્મર્માણિ રક્ષતિ ।
આયુષ્યાણ્યેવ સેવેત સદા તસ્માદ્વિચક્ષણઃ ॥

મર્માભિઘાતઃ સ્વલ્પો ઽપિ પ્રાયશો બાધતેતરામ્ ।
રોગા મર્માશ્રયાસ્તદ્વત્ પ્રકાન્તા યત્નતોપિ ચ ॥

વિક્ષિપ્યતે ભૃશં સીદન્ શૂન્યો ભ્રમતિ વેપતે ।
ઊર્ધ્વં શ્વસિતિ કૃચ્છ્રેણ સ્રસ્તગાત્રો મુહુર્મુહુઃ ॥

હૃદયં દદ્યતે ચાસ્ય નૈકસ્થાને ઽવતિષ્ઠતે ।
મર્મોપઘાતાન્મરણમેતૈર્લિઙ્ગૈઃ સમશ્નુતે ॥

અમર્મવિદ્ધો ઽપિ નરશ્છેદભેદાદિપીડિતઃ ।
અતિનિસ્સૃતરક્તશ્ચ સદ્યસ્ત્યજતિ જીવિતમ્ ॥

અતો ઽન્યથા જીવતિ તુ વિદ્ધઃ શરશતૈરપિ ॥

પુણ્યવાન્નિયતાયુશ્ચ ન કથઞ્ચિન્ન જીવતિ ।
તસ્માદા ચરમોચ્છ્વાસાચ્ચિકિત્સેદેવ યત્નતઃ ॥

તદ્બન્ધુમિત્રાનુમતઃ પ્રત્યાખ્યાયાતુરં ભિષક્ ॥