અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 2.3

અથાતો ગર્ભોપચરણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હસ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

પ્રથમે માસિ ગર્ભિણી ક્ષીરમનુપસંસ્કૃતં માત્રાવચ્છીતં કાલે કાલે પિવેત્ ।
તસ્મિન્નપિ ચાદ્યં દ્વાદશરાત્રં ક્ષીરોદ્ભવં સર્પિશ્શાલિપર્ણીપલાશાભ્યાં શૃતં કનકરજતક્વથિતં શીતોદકાનુપાનં પિબેત્ ।
સ્વાદુ શીતં દ્રવપ્રાયં સાત્મ્યં ચ સાયંપ્રાતરાહારયેત્ ।
ન ચાભ્યઙ્ગોદ્વર્તનાનિ સેવેત ।
યથોક્તાનિ ચ દોષકરાણિ પરિહરેદાપઞ્ચમાન્માસાદ્વિશેષેણ ॥

દ્વિતીયે મધુરૌષધસિદ્ધં પયઃ પિબેત્ ।
તૃતીયે તદેવ સર્પિર્મધુભ્યામ્ ।
ચતુર્થે ઽક્ષમાત્રનવનીતયુક્તમ્ ।
પઞ્ચમે ક્ષીરસર્પિઃ ।
ષષ્ઠે તદેવ મધુરૌષધસિદ્ધમ્ ।
સપ્તમે ચ ।
તસ્મિંસ્તુ ગર્ભસ્ય કેશોત્પત્ત્યા માતુર્વિદાહો ભવતીતિ સ્ત્રિયો ભાષન્તે ।
નેતિ ભગવાનાત્રેયઃ ।
ગર્ભોત્પીડનાત્તુ દોષા હૃદયં પ્રાપ્ય વિદહન્તિ તતઃ કણ્ડૂર્જાયતે કણ્ડ્વા કિક્કિસમ્ ॥

તત્ર કોલોદકેન નવનીતસ્ય મધુરૌષધસિદ્ધસ્ય પાણિતલમાત્રમસ્યૈ દદ્યાત્ ।
ચન્દનમૃણાલકલ્કૈશ્ચ સ્તનોદરં મૃદ્નીયાત્ ।
શિરીષધાતકીસર્ષપમધુકચૂર્ણૈર્વા ।
કુટજાર્જકબીજમુસ્તાહરિદ્રાકલ્કૈર્વા ।
નિમ્બકોલસુરસમઞ્જિષ્ઠાકલ્કૈર્વા ।
શશહરિણપૃષતરુધિરયુક્તયા વા ત્રિફલયા ।
કરવીરકરઞ્જપત્રકલ્કસિદ્ધેન ચ તૈલેનાભ્યઙ્ગઃ ।
પરિષેકઃ પુનર્માલતીમધુકસિદ્ધેનામ્ભસા ।
કણ્ડૂયનં વર્જયેત્ ।
ત્વગ્ભેદવૈરૂપ્યપરિહારાર્થં સ્નાનોદ્વર્તનં ચ શીલયેત્ ।
મધુરં ચાહારમલ્પમલ્પસ્નેહલવણમલ્પોદકાનુપાનં ભુઞ્જીત ॥

અષ્ટમે ક્ષીરયવાગૂં સર્પિષ્મતીં પિબેત્ ।
નેતિ ખણ્ડકાપ્યઃ ગર્ભસ્ય પૈઙ્ગલ્યાબાધભયાત્ ।
અસ્તુ પૈઙ્ગલ્યાબાધસ્તથાપ્યેવં કુર્વીત ।
નીરુજં બલવર્ણસત્વસંહનનસમ્પદુપેતં જ્ઞાતીનામગ્રગણ્યમપત્યં જનયતીતિ ભગવાનાત્રેયઃ ॥

બદરોદકેન પલલપયોદધિમસ્તુતૈલલવણફલઘૃતમધુયુક્તેનાસ્થાપયેત્ ।
પુરાણવિડ્વિશુધ્યર્થં મધુકાદિમધુરૌષધસિદ્ધેન ચ તૈલેનાનુવાસયેદનુલોમનાય વાયોઃ ।
અનુલોમે હિ મારુતે સા સુખમનુપદ્રવા પ્રસૂતે ॥

ગર્ભિણીં તુ ન્યુબ્જામાસ્થાપયેદનુવાસયેદ્વા ।
તથાસ્યા વિવૃતમાર્ગતયા સમ્યગૌષધમનુપ્રવિશતિ ॥

તત ઊર્ધ્વં સ્નિગ્ધાભિર્યવાગૂભિર્જાઙ્ગલરસૈશ્ચોપાચરેદાપ્રસવકાલાદિતિ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

નવમે તુ તત એવાનુવાસનતૈલાત્ પિચું યોનૌપ્રણયેદ્ગર્ભમાર્ગાશયયોઃ સ્નેહનાર્થમિતિ ।
અનેન પ્રથમમાસાદારાભ્ય ક્રમેણ ગર્ભિણ્યાઃ પ્રસવકાલે ગર્ભધારિણીકુક્ષિકટીપાર્શ્વપૃષ્ઠં મૃદુ ભવતિ ।
વાયુશ્ચાનુલોમઃ સમ્પદ્યતે ।
મૂત્રપુરીષં ચ પ્રકૃતિભૂતં જરાયુશ્ચ માર્ગં પ્રતિપદ્યતે ।
પુત્રં ચેષ્ટં કલ્યમાયુષ્મન્તં સુખિનં સુખેન કાલે બલવતી પ્રસૂતે ॥

બિલ્વકાર્પાસીપફ્ફણાપાટલીપિચુમન્દાગ્નિમન્થમાસીવર્ધમાનકપત્રભઙ્ગક્વાથેન શીતેન સર્વગન્ધોદકેન વા ગર્ભિણ્યાઃ પ્રત્યહં સ્નાનમુપદિશેત્ ॥

પ્રાક્ ચૈવાસ્યા નવમાન્માસાદપહૃતાસ્થિશર્કરાકપાલે પ્રશસ્તે દેશે વાસ્તુવિદ્યાપ્રશસ્તં સર્વર્તુસુખમુપહૃતસર્વોપકરણં સન્નિહિતજ્વલનં પ્રાગ્દ્વારમુદગ્દ્વારં વા સૂતિકાગારં કારયેત્ ॥

તત્રાનુકૂલેષુ નક્ષત્રાદિષુ પુણ્યાહશબ્દેન ગોબ્રાહ્મણવૃદ્ધાન્ નત્વાઆવર્તમાના પ્રદક્ષિણં પ્રવિશ્ય બહુશઃ પ્રસૂતાભિરનુરક્તાભિરવિષાદાભિઃ ક્લેશક્ષમાભિઃ પરિવૃતા સ્વસ્ત્યયનપરાનુલોમનૈરાહારવિહારૈરનુલોમિતવાતમૂત્રપુરીષા પ્રસવકાલમુદીક્ષેત ।
સ્વલ્પે ઽપિ ચ વિણ્મૂત્રવિબન્ધે ફલવર્તીઃ પ્રણિદદ્યાત્ ॥

તત્રાસન્નપ્રસવાયાઃ ક્લમો ગ્લાનિર્મુક્તબન્ધને ઇવાક્ષિણી નિષ્ઠીવિકા મૂત્રપુરીષબાહુલ્યં શિથિલકુક્ષિતાધોગુરુત્વમન્નાનભિલાષો વેદનોદરહૃદયકટીબસ્તિવઙ્ક્ષણેષુ તોદભેદશૂલસ્ફુરણસ્રવણાનિ ચ યોન્યાં ભવન્તિ ।
તદનન્તરમાવીનાં પ્રાદુર્ભાવો ગર્ભોદકપ્રવાહશ્ચ ॥

અથૈનામુપસ્થિતગર્ભાં કૃતકૌતુકમઙ્ગલાં પુન્નામફલહસ્તાં સ્વભ્યક્તામુષ્ણોદકપરિષિક્તાં સઘૃતાં યવાગૂં પાયયેત્ ।
તતઃ સુરક્તાર્ષભચર્મપ્રચ્છદે મૃદુનિ ભૂમિશયને શયાનામુત્તાનામાભુગ્નસક્થિપૃષ્ઠામહતવાસસો ઽશઙ્કનીયાઃ પ્રિયદર્શનાઃ પરિણતવયસઃ પ્રજનનકુશલાઃ પ્રગલ્ભાઃ કૃત્તનખાઃ સ્ત્રિયઃ સૂતિકાં સૂનૃતાભિર્વાણીભિરાશ્વાસયન્ત્યઃ પર્યુપાસીરન્ ॥

અથાસ્યૈ દદ્યાત્ કુષ્ઠૈલાલાઙ્ગલીવચાચવ્યચિત્રકચિરિબિલ્વચૂર્ણમુપાઘ્રાતું મુહુર્મુહુઃ ।
તથા ભૂર્જપત્રશિંશપાસર્જરસાન્યતમધૂમમન્તરાન્તરા ચ પાર્શ્વપૃષ્ઠકટીસક્થિદેશાન્ કોષ્ણેન તૈલેનાભ્યજ્યાનુસુખમસ્યા મૃદ્નીયાત્ ॥

એકમવાક્ પરિવર્તતે ગર્ભઃ ।
તસ્ય લક્ષણમ્ ।
વિમુચ્ય હૃદયમુદરમાવિશતિ ।
બસ્તિશિરો ઽવગૃહ્ણાતિ ।
ત્વરયન્ત્યેનામાવ્યઃ ।
ન ચેદેવં પરિવર્તતે તતો મુહુર્મુહુર્જૃમ્ભણં ચઙ્ક્રમણં ચ કારયિતવ્યાનન્તરોક્તં વિધિમ્ ॥

અન્યે તુ મુસલેનોલૂખલં ધાન્યપૂર્ણમાહનનીયમિત્યાહુઃ ।
તત્તુ ન સમ્યક્ ।
દારુણવ્યાયામવર્જનં હિ ગર્ભિણ્યાઃ સતતમુપદિશ્યતે ।
વિશેષતશ્ચ પ્રસવકાલે પ્રચલિતસર્વધાતુદોષાયાઃ સૌકુમાર્યત્વાન્નાર્યા મુસલવ્યાયામેનેરિતો વાયુરન્તરં લબ્ધ્વા પ્રાણાન્ હિંસ્યાદિતિ ॥

અથ પરિવૃત્તગર્ભાં પર્યઙ્કમેનામારોપ્ય કુશલા સ્ત્રી પાદતો ઽસ્યા નિષણ્ણાયા યોનિમનુલોમમનુસુખમભ્યજ્જ્ય સ્ફિજૌ પાદાભ્યાં પીડયેત્ ।
યોનિં ચ પુનઃ પુનઃ પ્રસાધયેત્ ।
બ્રૂયાચ્ચ સુભગે શનૈશ્શનૈઃ પ્રવાહયસ્વ સુપ્રસન્નસ્તે મુખવર્ણઃ પુત્રં જનયિષ્યતીતિ ॥

અન્યા તુ વામકર્ણે ઽસ્યા મન્ત્રમિમં જપેત્ ॥

ક્ષિતિર્જલં વિયત્તેજો વાયુર્વિષ્ણુઃ પ્રજાપતિઃ ।
સગર્ભાં ત્વાં સદા પાતુ વૈશલ્યં વા દધાત્વપિ ॥

પ્રસૂષ્વ ત્વમવિક્લિષ્ટમવિક્લિષ્ટા શુભાનને ।
કાર્તિકેયદ્યુતિં પુત્રં કાર્તિકેયાદિરક્ષિતમિતિ ॥

તથા---
ઇહામૃતઞ્ચ સોમશ્ચ ચિત્રભાનુશ્ચ ભામિનિ ।
ઉચ્ચૈશ્શ્ચવાશ્ચ તુરગો મન્દિરે નિવસન્તુ તે ॥

ઇદમમૃતમપાં સમુદ્વૃતં વૈ તવ લઘુગર્ભમિમં પ્રમુઞ્ચતુ સ્ત્રી ।
તદનલપવનાર્કવાસવાસ્તે સહ લવણામ્બુધરૈર્દિશન્તુ શાન્તિમિતિ ॥

તથા પરા ઽનુશિષ્યાત્ અનાગતાયાં વેદનાયાં મા પ્રવાહિષ્ઠાઃ ।
અકાલપ્રવાહણં હિ વિણ્મૂત્રાદિવેગાનામિવોદીરણમનર્થકરમહિતં ચ ગર્ભસ્ય શ્વાસકાસશોષકુબ્જતાદિકારિત્વાત્ ।
તથા તેષામેવ વિધારણમિવ વેદનાયામપ્રવાહણમુપઘાતાય તતો યથોક્તં કુરુષ્વ ॥

શનૈશ્શનૈશ્ચ પૂર્વં પ્રવાહિષ્ઠાઃ ।
નિર્ગમે બાઢં ગર્ભસ્ય યોનિમુખપ્રતિપત્તૌ બાઢતરમાપ્રસવાદિતિ ।
તસ્યાસ્તુ પ્રવાહમાનાયાઃ સ્ત્રિયઃ શબ્દં કુર્યુઃ પ્રજાતા પ્રજાતા ધન્યં ધન્યં પુત્રમિતિ ।
તથાસ્યા હર્ષેણ પ્રાણા આપ્યાયન્તે ॥

ગર્ભસઙ્ગે તુ યોનિં ધૂપયેત્ કૃષ્ણસર્પનિર્મોકેન ।
પિણ્ડીતકેન વા ।
બધ્નીયાચ્ચ હિરણ્યપુષ્પીમૂલં હસ્તપાદે ધારયેચ્ચ સુવર્ચલાં વિશલ્યાં વા ॥

અથ પ્રસૂતાયા ન ચેદપરા પતતિ તતો દક્ષિણેન પાણિના નાભેરુપરિષ્ટાદ્બલવદુપપીડ્ય અન્યેન પૃષ્ઠત ઉપસઙ્ગૃહ્ય વિધુનુયાત્ ॥

પાર્ષ્ણ્યા વા શ્રોણીમાકોટયેત્ ।
સ્ફિજૌ વોપસંગૃહ્ય સુપીડિતં નિપીડયેત્ ।
વેણ્યાઙ્ગુલ્યા વા કેશવેષ્ટિતયા ચ કણ્ઠતાલૂ પરામૃશેત્ ॥

ભૂર્જપત્રકાચમણિસર્પનિર્મોકૈશ્ચ યોનિં ધૂપયેત્ ।
ભૂર્જગુગ્ગુલુભ્યાં વા ।
શાલિમૂલસિદ્ધેન વા સર્પિષા યોનિમભ્યજ્ય કટુકાલાબુજાલિનીનિમ્બસર્પનિર્મોકૈર્ધૂપયેત્ ।
અનભ્યક્તાં વા કટુતૈલમિશ્રૈઃ કલ્કીકૃતૈર્વા તૈલાક્તૈરાલિમ્પેત્ ।
ગુડનાગરકલ્કેન વા ।
તદેવ વા ભક્ષયેત્ ।
લાઙ્ગલીમૂલકલ્કેન વા પાણિમુદરં ચાલિમ્પેત્ ।
મહાવૃક્ષક્ષીરં વા મૂર્ધન્યનુષેચયેત્ ॥

કુષ્ઠતાલીસકલ્કં બિલ્વબલ્વજયૂષમૈરેયાસવસુરામણ્ડાન્યતમેન વ્યોષતીક્ષ્ણોષ્ણેન વામ્લેન કુલત્થરસેન મધુકપિપ્પલીસમ્પાકેન વા પાયયેત્ ।
પિપ્પલ્યેલાકોલવિબિડચવ્યચિત્રકોપકુઞ્ચિકાકલ્કં વા ।
ખરસ્ય વૃષભસ્ય વા જીવતો દક્ષિણં કર્ણમુદ્ધૃત્ય બિલ્વકુલત્થબલ્વજયૂષાદીનામાપ્લાવનાનામન્યતમે પ્રક્ષિપ્ય મુહૂર્તસ્થિતમુદ્ધૃત્ય તદાપ્લાવનં પાયયેત્ ॥

કુષ્ઠૈલાકલ્કં વા સુરયા ।
અર્કાલર્કકષાયં વા પ્રજાતાં સુરોન્મિશ્રમ્ ।
કુષ્ઠલાઙ્ગલિકીમૂલકકલ્કં વા મદ્યમૂત્રાન્યતમેન ।
વત્સકાદિચૂર્ણં વા મદ્યેન ।
શતપુષ્પાકુષ્ઠમદનહિઙ્ગુસિદ્ધસ્ય ચ તૈલસ્ય પિચું ગ્રાહયેત્ ।
તતશ્ચૈનામનુવાસનકાલે ઽનુવાસયેત્ ॥

બિલ્વબલ્બજયૂષાદ્યાપ્લાવનૈશ્ચ ફલજીમૂતકેક્ષ્વાકુધામાર્ગવકુટજાર્કકૃતવેધનહસ્તિપર્ણ્યભીરૂપહિતૈરાસ્થાપયેત્ ।
સિદ્ધાર્થકકુષ્ઠલાઙ્ગલિકીમહાવૃક્ષક્ષીરમિશ્રેણ વા સુરામણ્ડેન ।
શાલ્મલીવૃન્તાનિ વા સ્વિન્નાન્યાપોથ્ય પઞ્ચમૂલકષાયે વિમર્દયેત્ ।
તેન ચ પૂતેન સ્નેહવતા ફલાદિયુક્તેન ॥

યથોક્તાસ્થાપનદ્રવ્યસિદ્ધેન કટુતૈલોત્તરબસ્તિં દદ્યાત્ ।
શિગ્રુસુમુખમરિચાજાજીચિત્રકકલ્કક્ષીરગોમૂત્રસિદ્ધેન વા કટુતૈલેનાનુવાસયેત્ ।
ઉમાશાલ્મલીપિચ્છયા વા સઘૃતયા યોનિં પૂરયિત્વા વિધુનુયાત્ ।
સ્નિગ્ધેન વા કૃત્તનખેન પાણિના નાલાનુસારતો ઽપહરેત્ ॥

પ્રજાતાયાં ચેદ્બસ્તિમૂર્ધોદરેષુ શૂલં મક્કલાખ્યં સ્યાત્તત્ર યવક્ષારચૂર્ણં સર્પિષા સુખોષ્ણોદકેન વા પિબેત્ ।
વરણાદિં વા સપઞ્ચકોલમેલાપ્રતીવાપમ્ ॥

અથવા વીરતરાદિમૂષરાદિપ્રતીવાપમ્ ।
લવણચૂર્ણં વા વત્સકાદિનિર્યૂહેણ ।
વત્સકાદિં વા મદિરયા ।
અંશુમતીદ્વયક્વાથેન વા મરિચભદ્રદારુકલ્કમ્ ।
ભાર્ઙ્ગીનાગરદેવદારુકલ્કં વોષ્ણામ્ભસા ।
પુરાણગુડં વા ત્રિકટુત્રિજાતકધનિકાચૂર્ણસંસૃષ્ટં ભક્ષયેત્ ॥

તસ્યાશ્ચેત્ સ્વસ્થાનતો યોનિર્ભ્રશ્યેત્ ।
તતો યસ્ય કસ્યચિચ્છોણિતેનાભ્યજ્ય યોનિં યથાસ્થાનં કુશલા સ્ત્રી નિવેશયેત્ ।
નિવિષ્ટાં ચાશોકરોહિણીબર્હિષોશીરપ્રિયઙ્ગુદેવદારુકલ્કવિપક્વેન તૈલેન બહુશઃ સ્વેદયેત્ પૂરયેત્ બ્રૂયાચ્ચ ગચ્છ સુભગે સ્વસ્થાનમિતિ ॥

તદ્વચ્ચાન્યતમા સ્ત્રી જાતમાત્રમેવ બાલં બાલોપચરણીયેન વિધિનોપપાદયેત્ ।
તમુપદેક્ષ્યતે તૂતારેષુ ।
અથ સૂતિકાં બલાતૈલેનાભ્યજ્યાત્ ।
બુભુક્ષિતાં ચ પઞ્ચકોલચૂર્ણેન યવાન્યુપકુઞ્ચિકાચવ્યચિત્રકવ્યોષસૈન્ધવચૂર્ણેન વા યુક્તામહઃપરિણામિનીં યથાસાત્મ્યં સ્નેહમાત્રાં પાયયેત્ ।
સ્નેહાયોગ્યાં વાતહરૌષધક્વાથં હ્રસ્વપજ્ચમૂલક્વાથં વા ॥

પીતવત્યાશ્ચ યમકેનાભ્યજ્ય વેષ્ટયેદુદરં વસ્ત્રેણ ।
તથા ન વાયુરુદરવિકૃતિમુત્પાદયેદયેદનવકાશત્વાત્ ।
જીએણે તુ સ્નેહે પૂર્વૈષધૈરેવ સિદ્ધાં વિદાર્યાદિગણક્વાથેન ક્ષીરેણ વા યવાગૂં સુસ્વિન્નાં દ્રવાં માત્રયા પાયયેત્ ।
પ્રાક્ સ્નેહયવાગૂપાનાભ્યાં ચોભયકાલમુષ્ણોદકેન પરિષેચયેત્ ॥

એવં ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં સપ્તરાત્રં વાનુપાલ્ય તતો યવકોલકુલત્થયૂષેણ લઘુના ચાન્નપાનેન ।
દ્વાદશરાત્રાત્ પરં જાઙ્ગલરસાદિભિશ્ચ ક્રમાદાપ્યાયયેદગ્નિબલાદીન્યપેક્ષ્ય ।
ક્વથિતશીતં ચ તોયં પાયયેત્ ।
તથા જીવનીયબૃંહણીયમધુરવાતહરસિદ્ધૈરભ્યઙ્ગોદ્વર્તનપરિષેકાવગાહૈરન્નપાનૈશ્ચ હૃદ્યૈરુપાચરેત્ ।
એવં હિ ગર્ભવૃદ્ધિક્ષપિતશિથિલસર્વશરીરધાતુપ્રવાહણવેદનાક્લેદરક્તનિસ્સ્રુતિવિશેષશૂન્યશરીરાચ્ચ પુઅર્નવીભવતિ ॥

અત એવ ચ સૂતિકાયા વ્યાધિઃ કૃચ્છ્રસાધ્યો ભવત્યસાધ્યો વા ।
તસ્માત્તાં યથોક્તેન વિધિના પ્રયત્નેનોપચરેત્ ।
એવં સાધ્યર્ધમાસમુપસંસ્કૃતા ક્રમેણ વિમુક્તાહારવિહારયન્ત્રણા વિગતસૂતિકાભિઘાના સ્યાત્ પુનરાર્તવદર્શનાદિત્યેકે ॥

ઇત્યાદ્યં માસમાદાય યાવદ્ગર્ભક્ષમા પુનઃ ।
સ્ત્રી સ્યાત્તાવદ્વિધિઃ સર્વઃ સર્વથા સાધુ દર્શિતઃ ॥