Ashtanga Sangraha · Chapter 2.3

athāto garbhopacaraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

prathame māsi garbhiṇī kṣīramanupasaṃskṛtaṃ mātrāvacchītaṃ kāle kāle pivet /
tasminnapi cādyaṃ dvādaśarātraṃ kṣīrodbhavaṃ sarpiśśāliparṇīpalāśābhyāṃ śṛtaṃ kanakarajatakvathitaṃ śītodakānupānaṃ pibet /
svādu śītaṃ dravaprāyaṃ sātmyaṃ ca sāyaṃprātarāhārayet /
na cābhyaṅgodvartanāni seveta /
yathoktāni ca doṣakarāṇi pariharedāpañcamānmāsādviśeṣeṇa //

dvitīye madhurauṣadhasiddhaṃ payaḥ pibet /
tṛtīye tadeva sarpirmadhubhyām /
caturthe 'kṣamātranavanītayuktam /
pañcame kṣīrasarpiḥ /
ṣaṣṭhe tadeva madhurauṣadhasiddham /
saptame ca /
tasmiṃstu garbhasya keśotpattyā māturvidāho bhavatīti striyo bhāṣante /
neti bhagavānātreyaḥ /
garbhotpīḍanāttu doṣā hṛdayaṃ prāpya vidahanti tataḥ kaṇḍūrjāyate kaṇḍvā kikkisam //

tatra kolodakena navanītasya madhurauṣadhasiddhasya pāṇitalamātramasyai dadyāt /
candanamṛṇālakalkaiśca stanodaraṃ mṛdnīyāt /
śirīṣadhātakīsarṣapamadhukacūrṇairvā /
kuṭajārjakabījamustāharidrākalkairvā /
nimbakolasurasamañjiṣṭhākalkairvā /
śaśahariṇapṛṣatarudhirayuktayā vā triphalayā /
karavīrakarañjapatrakalkasiddhena ca tailenābhyaṅgaḥ /
pariṣekaḥ punarmālatīmadhukasiddhenāmbhasā /
kaṇḍūyanaṃ varjayet /
tvagbhedavairūpyaparihārārthaṃ snānodvartanaṃ ca śīlayet /
madhuraṃ cāhāramalpamalpasnehalavaṇamalpodakānupānaṃ bhuñjīta //

aṣṭame kṣīrayavāgūṃ sarpiṣmatīṃ pibet /
neti khaṇḍakāpyaḥ garbhasya paiṅgalyābādhabhayāt /
astu paiṅgalyābādhastathāpyevaṃ kurvīta /
nīrujaṃ balavarṇasatvasaṃhananasampadupetaṃ jñātīnāmagragaṇyamapatyaṃ janayatīti bhagavānātreyaḥ //

badarodakena palalapayodadhimastutailalavaṇaphalaghṛtamadhuyuktenāsthāpayet /
purāṇaviḍviśudhyarthaṃ madhukādimadhurauṣadhasiddhena ca tailenānuvāsayedanulomanāya vāyoḥ /
anulome hi mārute sā sukhamanupadravā prasūte //

garbhiṇīṃ tu nyubjāmāsthāpayedanuvāsayedvā /
tathāsyā vivṛtamārgatayā samyagauṣadhamanupraviśati //

tata ūrdhvaṃ snigdhābhiryavāgūbhirjāṅgalarasaiścopācaredāprasavakālāditi bhagavān dhanvantariḥ //

navame tu tata evānuvāsanatailāt picuṃ yonaupraṇayedgarbhamārgāśayayoḥ snehanārthamiti /
anena prathamamāsādārābhya krameṇa garbhiṇyāḥ prasavakāle garbhadhāriṇīkukṣikaṭīpārśvapṛṣṭhaṃ mṛdu bhavati /
vāyuścānulomaḥ sampadyate /
mūtrapurīṣaṃ ca prakṛtibhūtaṃ jarāyuśca mārgaṃ pratipadyate /
putraṃ ceṣṭaṃ kalyamāyuṣmantaṃ sukhinaṃ sukhena kāle balavatī prasūte //

bilvakārpāsīpaphphaṇāpāṭalīpicumandāgnimanthamāsīvardhamānakapatrabhaṅgakvāthena śītena sarvagandhodakena vā garbhiṇyāḥ pratyahaṃ snānamupadiśet //

prāk caivāsyā navamānmāsādapahṛtāsthiśarkarākapāle praśaste deśe vāstuvidyāpraśastaṃ sarvartusukhamupahṛtasarvopakaraṇaṃ sannihitajvalanaṃ prāgdvāramudagdvāraṃ vā sūtikāgāraṃ kārayet //

tatrānukūleṣu nakṣatrādiṣu puṇyāhaśabdena gobrāhmaṇavṛddhān natvāāvartamānā pradakṣiṇaṃ praviśya bahuśaḥ prasūtābhiranuraktābhiraviṣādābhiḥ kleśakṣamābhiḥ parivṛtā svastyayanaparānulomanairāhāravihārairanulomitavātamūtrapurīṣā prasavakālamudīkṣeta /
svalpe 'pi ca viṇmūtravibandhe phalavartīḥ praṇidadyāt //

tatrāsannaprasavāyāḥ klamo glānirmuktabandhane ivākṣiṇī niṣṭhīvikā mūtrapurīṣabāhulyaṃ śithilakukṣitādhogurutvamannānabhilāṣo vedanodarahṛdayakaṭībastivaṅkṣaṇeṣu todabhedaśūlasphuraṇasravaṇāni ca yonyāṃ bhavanti /
tadanantaramāvīnāṃ prādurbhāvo garbhodakapravāhaśca //

athaināmupasthitagarbhāṃ kṛtakautukamaṅgalāṃ punnāmaphalahastāṃ svabhyaktāmuṣṇodakapariṣiktāṃ saghṛtāṃ yavāgūṃ pāyayet /
tataḥ suraktārṣabhacarmapracchade mṛduni bhūmiśayane śayānāmuttānāmābhugnasakthipṛṣṭhāmahatavāsaso 'śaṅkanīyāḥ priyadarśanāḥ pariṇatavayasaḥ prajananakuśalāḥ pragalbhāḥ kṛttanakhāḥ striyaḥ sūtikāṃ sūnṛtābhirvāṇībhirāśvāsayantyaḥ paryupāsīran //

athāsyai dadyāt kuṣṭhailālāṅgalīvacācavyacitrakaciribilvacūrṇamupāghrātuṃ muhurmuhuḥ /
tathā bhūrjapatraśiṃśapāsarjarasānyatamadhūmamantarāntarā ca pārśvapṛṣṭhakaṭīsakthideśān koṣṇena tailenābhyajyānusukhamasyā mṛdnīyāt //

ekamavāk parivartate garbhaḥ /
tasya lakṣaṇam /
vimucya hṛdayamudaramāviśati /
bastiśiro 'vagṛhṇāti /
tvarayantyenāmāvyaḥ /
na cedevaṃ parivartate tato muhurmuhurjṛmbhaṇaṃ caṅkramaṇaṃ ca kārayitavyānantaroktaṃ vidhim //

anye tu musalenolūkhalaṃ dhānyapūrṇamāhananīyamityāhuḥ /
tattu na samyak /
dāruṇavyāyāmavarjanaṃ hi garbhiṇyāḥ satatamupadiśyate /
viśeṣataśca prasavakāle pracalitasarvadhātudoṣāyāḥ saukumāryatvānnāryā musalavyāyāmenerito vāyurantaraṃ labdhvā prāṇān hiṃsyāditi //

atha parivṛttagarbhāṃ paryaṅkamenāmāropya kuśalā strī pādato 'syā niṣaṇṇāyā yonimanulomamanusukhamabhyajjya sphijau pādābhyāṃ pīḍayet /
yoniṃ ca punaḥ punaḥ prasādhayet /
brūyācca subhage śanaiśśanaiḥ pravāhayasva suprasannaste mukhavarṇaḥ putraṃ janayiṣyatīti //

anyā tu vāmakarṇe 'syā mantramimaṃ japet //

kṣitirjalaṃ viyattejo vāyurviṣṇuḥ prajāpatiḥ /
sagarbhāṃ tvāṃ sadā pātu vaiśalyaṃ vā dadhātvapi //

prasūṣva tvamavikliṣṭamavikliṣṭā śubhānane /
kārtikeyadyutiṃ putraṃ kārtikeyādirakṣitamiti //

tathā---
ihāmṛtañca somaśca citrabhānuśca bhāmini /
uccaiśścavāśca turago mandire nivasantu te //

idamamṛtamapāṃ samudvṛtaṃ vai tava laghugarbhamimaṃ pramuñcatu strī /
tadanalapavanārkavāsavāste saha lavaṇāmbudharairdiśantu śāntimiti //

tathā parā 'nuśiṣyāt anāgatāyāṃ vedanāyāṃ mā pravāhiṣṭhāḥ /
akālapravāhaṇaṃ hi viṇmūtrādivegānāmivodīraṇamanarthakaramahitaṃ ca garbhasya śvāsakāsaśoṣakubjatādikāritvāt /
tathā teṣāmeva vidhāraṇamiva vedanāyāmapravāhaṇamupaghātāya tato yathoktaṃ kuruṣva //

śanaiśśanaiśca pūrvaṃ pravāhiṣṭhāḥ /
nirgame bāḍhaṃ garbhasya yonimukhapratipattau bāḍhataramāprasavāditi /
tasyāstu pravāhamānāyāḥ striyaḥ śabdaṃ kuryuḥ prajātā prajātā dhanyaṃ dhanyaṃ putramiti /
tathāsyā harṣeṇa prāṇā āpyāyante //

garbhasaṅge tu yoniṃ dhūpayet kṛṣṇasarpanirmokena /
piṇḍītakena vā /
badhnīyācca hiraṇyapuṣpīmūlaṃ hastapāde dhārayecca suvarcalāṃ viśalyāṃ vā //

atha prasūtāyā na cedaparā patati tato dakṣiṇena pāṇinā nābherupariṣṭādbalavadupapīḍya anyena pṛṣṭhata upasaṅgṛhya vidhunuyāt //

pārṣṇyā vā śroṇīmākoṭayet /
sphijau vopasaṃgṛhya supīḍitaṃ nipīḍayet /
veṇyāṅgulyā vā keśaveṣṭitayā ca kaṇṭhatālū parāmṛśet //

bhūrjapatrakācamaṇisarpanirmokaiśca yoniṃ dhūpayet /
bhūrjaguggulubhyāṃ vā /
śālimūlasiddhena vā sarpiṣā yonimabhyajya kaṭukālābujālinīnimbasarpanirmokairdhūpayet /
anabhyaktāṃ vā kaṭutailamiśraiḥ kalkīkṛtairvā tailāktairālimpet /
guḍanāgarakalkena vā /
tadeva vā bhakṣayet /
lāṅgalīmūlakalkena vā pāṇimudaraṃ cālimpet /
mahāvṛkṣakṣīraṃ vā mūrdhanyanuṣecayet //

kuṣṭhatālīsakalkaṃ bilvabalvajayūṣamaireyāsavasurāmaṇḍānyatamena vyoṣatīkṣṇoṣṇena vāmlena kulattharasena madhukapippalīsampākena vā pāyayet /
pippalyelākolavibiḍacavyacitrakopakuñcikākalkaṃ vā /
kharasya vṛṣabhasya vā jīvato dakṣiṇaṃ karṇamuddhṛtya bilvakulatthabalvajayūṣādīnāmāplāvanānāmanyatame prakṣipya muhūrtasthitamuddhṛtya tadāplāvanaṃ pāyayet //

kuṣṭhailākalkaṃ vā surayā /
arkālarkakaṣāyaṃ vā prajātāṃ suronmiśram /
kuṣṭhalāṅgalikīmūlakakalkaṃ vā madyamūtrānyatamena /
vatsakādicūrṇaṃ vā madyena /
śatapuṣpākuṣṭhamadanahiṅgusiddhasya ca tailasya picuṃ grāhayet /
tataścaināmanuvāsanakāle 'nuvāsayet //

bilvabalbajayūṣādyāplāvanaiśca phalajīmūtakekṣvākudhāmārgavakuṭajārkakṛtavedhanahastiparṇyabhīrūpahitairāsthāpayet /
siddhārthakakuṣṭhalāṅgalikīmahāvṛkṣakṣīramiśreṇa vā surāmaṇḍena /
śālmalīvṛntāni vā svinnānyāpothya pañcamūlakaṣāye vimardayet /
tena ca pūtena snehavatā phalādiyuktena //

yathoktāsthāpanadravyasiddhena kaṭutailottarabastiṃ dadyāt /
śigrusumukhamaricājājīcitrakakalkakṣīragomūtrasiddhena vā kaṭutailenānuvāsayet /
umāśālmalīpicchayā vā saghṛtayā yoniṃ pūrayitvā vidhunuyāt /
snigdhena vā kṛttanakhena pāṇinā nālānusārato 'paharet //

prajātāyāṃ cedbastimūrdhodareṣu śūlaṃ makkalākhyaṃ syāttatra yavakṣāracūrṇaṃ sarpiṣā sukhoṣṇodakena vā pibet /
varaṇādiṃ vā sapañcakolamelāpratīvāpam //

athavā vīratarādimūṣarādipratīvāpam /
lavaṇacūrṇaṃ vā vatsakādiniryūheṇa /
vatsakādiṃ vā madirayā /
aṃśumatīdvayakvāthena vā maricabhadradārukalkam /
bhārṅgīnāgaradevadārukalkaṃ voṣṇāmbhasā /
purāṇaguḍaṃ vā trikaṭutrijātakadhanikācūrṇasaṃsṛṣṭaṃ bhakṣayet //

tasyāścet svasthānato yonirbhraśyet /
tato yasya kasyacicchoṇitenābhyajya yoniṃ yathāsthānaṃ kuśalā strī niveśayet /
niviṣṭāṃ cāśokarohiṇībarhiṣośīrapriyaṅgudevadārukalkavipakvena tailena bahuśaḥ svedayet pūrayet brūyācca gaccha subhage svasthānamiti //

tadvaccānyatamā strī jātamātrameva bālaṃ bālopacaraṇīyena vidhinopapādayet /
tamupadekṣyate tūtāreṣu /
atha sūtikāṃ balātailenābhyajyāt /
bubhukṣitāṃ ca pañcakolacūrṇena yavānyupakuñcikācavyacitrakavyoṣasaindhavacūrṇena vā yuktāmahaḥpariṇāminīṃ yathāsātmyaṃ snehamātrāṃ pāyayet /
snehāyogyāṃ vātaharauṣadhakvāthaṃ hrasvapajcamūlakvāthaṃ vā //

pītavatyāśca yamakenābhyajya veṣṭayedudaraṃ vastreṇa /
tathā na vāyurudaravikṛtimutpādayedayedanavakāśatvāt /
jīeṇe tu snehe pūrvaiṣadhaireva siddhāṃ vidāryādigaṇakvāthena kṣīreṇa vā yavāgūṃ susvinnāṃ dravāṃ mātrayā pāyayet /
prāk snehayavāgūpānābhyāṃ cobhayakālamuṣṇodakena pariṣecayet //

evaṃ trirātraṃ pañcarātraṃ saptarātraṃ vānupālya tato yavakolakulatthayūṣeṇa laghunā cānnapānena /
dvādaśarātrāt paraṃ jāṅgalarasādibhiśca kramādāpyāyayedagnibalādīnyapekṣya /
kvathitaśītaṃ ca toyaṃ pāyayet /
tathā jīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravātaharasiddhairabhyaṅgodvartanapariṣekāvagāhairannapānaiśca hṛdyairupācaret /
evaṃ hi garbhavṛddhikṣapitaśithilasarvaśarīradhātupravāhaṇavedanākledaraktanissrutiviśeṣaśūnyaśarīrācca puarnavībhavati //

ata eva ca sūtikāyā vyādhiḥ kṛcchrasādhyo bhavatyasādhyo vā /
tasmāttāṃ yathoktena vidhinā prayatnenopacaret /
evaṃ sādhyardhamāsamupasaṃskṛtā krameṇa vimuktāhāravihārayantraṇā vigatasūtikābhighānā syāt punarārtavadarśanādityeke //

ityādyaṃ māsamādāya yāvadgarbhakṣamā punaḥ /
strī syāttāvadvidhiḥ sarvaḥ sarvathā sādhu darśitaḥ //