અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 2.2

અથાતો ગર્ભાવક્રાન્તિં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ગતે પુરાણે રજસિ નવે ઽવસ્થિતે શુદ્ધે ગર્ભસ્યાશયે માર્ગે ચ બીજાત્મના શુક્રમવિકૃતમવિકૃતેન વાયુના પ્રેરિતમન્યૈશ્ચ મહાભૂતૈરનુગતમાર્તવેનાભિમૂર્ચ્છિતમન્વક્ષમેવ રાગાદિક્લેશવશાનુવર્તિના સ્વકર્મચોદિતેન મનોજવેન જીવેનાભિસંસૃષ્ટં ગર્ભાશયમુપયાતિ ॥

કાર્યાણા ચ કારણાનુવિધાયિત્વાત્તત્સભાગતાં પ્રતિપદ્યતે ।
તત એવ ચ શુક્રસ્ય બાહુલ્યાત્ પુમાનાર્તવસ્ય બાહુલ્યાત્ સ્ત્રી તયોઃ સામ્યેન નપુંસકમ્ ।
શુક્રાર્તવે ઽનિલેન ખણ્ડશો ભિન્ને યથાવિભાગમપત્યાનામુત્પત્તિઃ ।
વિકૃતે વિયોન્યાકૃતીનાં ચ ॥

અથ નાર્યાઃ સદ્યોગૃહીતગર્ભાયાશ્ચ લિઙ્ગં યોન્યા બીજગ્રહણં તૃપ્તિર્ગરિમા સ્ફુરણં શુક્રાર્તવયોરનુબન્ધશ્ચ ।
તથા પ્રહર્ષો હૃલ્લાસસ્તન્દ્રાઙ્ગસાદઃ પ્રસેકો હૃદયવ્યથા ગ્લાનિઃ પિપાસા ચ ।
ક્રમેણ તુ વ્યક્તગર્ભાયાઃ કુક્ષિમાત્રગૌરવં ક્ષામનેત્રસ્વરતા યોનિરોમસંલુલનં નિદ્રા જૃમ્ભણં મૂર્ચ્છા છર્દિરરુચિઃ પાદશોફો ઽમ્લે ઽભિલાષસ્તેષુ તેષુ ચોચ્ચાવચેષુ ભાવેષ્વિતિ ॥

તસ્યાશ્ચ રજોવાહિનાં સ્રોતસાં વર્ત્માન્યુપરુધ્યન્તે ગર્ભેણ ।
તસ્માત્તતઃ પરમાર્તવં ન દૃશ્યતે ।
તતસ્તદધઃ પ્રતિહતમપરમપરં ચોપચીયમાનમપરેત્યાહુઃ ।
જરાયુરિત્યન્યે સ્થિતે રક્તે રોમરાજિઃ પ્રાદુર્ભવતિ ॥

જરાયુશેષં ચોર્ધ્વમસૃક્ પ્રતિપદ્યતે ।
તસ્માત્ પીનકપોલપયોધરતા કૃષ્ણૌષ્ઠચૂચુકત્વં ચ ।
સ્તનાશ્રયમેવ ચ કફોપરઞ્જિતં સ્તન્યતામુપગતં પ્રસૂતાયાઃ પૂનરાહારરસેનાપ્યાયતે ॥

તત્ર પ્રથમે માસે કલલં જાયતે ।
દ્વિતીયે ઘનઃ પેશ્યર્બુદં વા તેભ્યઃ ક્રમાત્ પુંસ્ત્રીનપુંસકાનિ ।
તૃતીયે પઞ્ચધા પ્રરોહતિ ।
તદ્યથા સક્થિની બાહૂ શિરશ્ચ ।
સક્થ્યાદિપ્રરોહૈકકાલમેવ ચ સર્વમઙ્ગાવયવેન્દ્રિયાણિ યુગપત્સમ્ભવન્ત્યન્યત્ર જન્મોત્તરકાલજેભ્યો દન્તાદિભ્યઃ ।
ક્રમેણ તુ સ્ફુટીભવન્તિ ।
એષા પ્રકૃતિઃ ।
વિકૃતિરતો ઽન્યથા ॥

યથાસ્વં ચ ગર્ભસ્ય પુંસ્ત્રીનપુંસકાન્યતમલિઙ્ગાનુરૂપા ભાવા મનસિ શરીરે ચ સન્તિષ્ઠન્તે ।
વૈશેષિકલિઙ્ગસઙ્કરે તુ યતો ભૂયસ્ત્વં તતો ઽન્તરા ભાવાઃ ॥

તદ્યથા ।
ક્લૈબ્યં ભીરુત્વમવૈશારદ્યં મોહો ઽનવસ્થાનમધોગુરુત્વમસંહનનં શૈથિલ્યં માર્દવં ગર્ભાશયબીજભાગસ્તથાયુક્તાશ્ચાપરે સ્ત્રીકરા ભાવાઃ ।
તતો વિપરીતાઃ પુંસ્કરાઃ સઙ્કીર્ણા નપુંસકરાઃ ॥

તદા ચાસ્ય વેદના પ્રવ્યક્તા ભવતિ ।
તતશ્ચ તત્પ્રભૃતિ સ્પન્દતે ઽભિલાષં પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થેષુ કરોતિ ॥

માતૃજં હ્યસ્ય હૃદયં તદ્રસહારિણીભિર્ધર્મનીભિર્માતૃહૃદયેનાભિસમ્બદ્ધં ભવતિ ।
તસ્માત્તયોસ્તાભિઃ શ્રદ્ધા સમ્પદ્યતે ।
તથા ચ દ્વિહૃદયાં નારીં દૌહૃદિનીત્યાચક્ષતે ।
અન્યે તુ પક્ષત્રયાત્ પ્રભૃત્યાપઞ્ચમાન્માસાદ્દૌહૃદકાલમાહુઃ ॥

પ્રાર્થનાયાં ચ તીવ્રાયાં કામમહિતમપ્યસ્યૈ હિતોપસંહિતં દદ્યાત્ ।
દૌહૃદવિમાનનાદ્ધિ વાયુઃ પ્રકુપિતો ઽન્તશ્શરીરમનુચરન્ ગર્ભસ્ય વિનાશં વૈરૂપ્યં વા કુર્યાત્ ।
લબ્ધદૌહૃદા તુ વીર્યવન્તં ચિરાયુષં ચ પુત્રં પ્રસૂતે ॥

ચતુર્થે ઽઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવિભાગઃ પ્રવ્યક્તો ગર્ભશ્ચ સ્થિરો ભવતિ ।
પઞ્ચમે મનઃ પ્રતિબુદ્ધતરં ભવતિ માંસશોણિતોપચયશ્ચ ષષ્ઠે કેશરોમનખાસ્થિસ્નાય્વાદીન્યભિવ્યક્તાનિ બલવર્ણોપચયશ્ચ ।
સપ્તમે સર્વાઙ્ગસમ્પૂર્ણતા ॥

અષ્ટમે ગર્ભશ્ચ માતૃતો ગર્ભતશ્ચ માતા રસહારિણીભિર્વાહિનીભિર્મુહર્મુહુરોજઃ પરસ્પરમાદદાતે તસ્માત્તદા ગર્ભિણી મુહુર્મુદિતા ભવતિ મુહુર્ગ્લાના તથા ગર્ભઃ ।
એવં ગર્ભસ્ય જન્મ વ્યાપત્તિમત્તદા ભવતિ ઓજસો ઽનવસ્થિતત્વાત્ ।
તથા હ્યસ્ય નિષ્ક્રમણોન્મુખસ્ય પરિવર્તનાદીન્યનુભવત એવૌજસા વિયોગઃ ।
યદ્યપિ ચ કિઞ્ચિત્કાલમસ્યોચ્છ્વસનં સ્યાત્તચ્છિન્નસ્યેવાઙ્ગસ્યૌજસ્સંસ્કારાનુવૃત્તિકૃતમ્ ।
જનન્યાસ્તુ સ્થિરૌજસ્કતયૈકદેશેન રસે સઙ્ક્રાન્તે ગ્લાનિરેવેતિ ॥

અન્યે પુનરાહુઃ ।
નૈરૃતભાગત્વાત્તત્ર ગર્ભસ્ય મરણમ્ ।
તસ્માત્ પ્રસવપ્રતિષેધાર્થં સ્ત્રી સ્નાતા શુચિર્બ્રહ્મચારિણી દેવતારાધનપરા સ્યાત્ ।
માંસૌદનબાલિં ચાત્ર નિર્વપેત્ ।
તસ્મિન્નેકદિવસાતિક્રાન્તે ઽપિ પ્રસવકાલમાહુરાસંવત્સરાત્ ।
અતઃ પરં વિકારી ભવતિ ॥

ગર્ભસ્તુ માતુઃ પૃષ્ઠાભિમુખો લલાટે કૃતાઞ્જલિઃ સઙ્કુચિતાઙ્ગો ગર્ભષ્ઠે દક્ષિણપાર્શ્વમાશ્રિત્યાવતિષ્ઠતે પુમાન્ ।
વામં સ્ત્રી મધ્યં નપુંસકમ્ ।
તત્ર સ્થિતશ્ચ ગર્ભો માતરિ સ્વપન્ત્યાં પ્રબુદ્ધાયાં પ્રબુધ્યતે ।
પરતન્ત્રવૃત્તેશ્ચ ગર્ભસ્ય ।
નિષેકાત્ પ્રભૃતિ ગર્ભાશયોપસ્નેહોપસ્વેદૌ વર્તનમ્ ॥

તતો વ્યક્તીભવદઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસ્યાસ્ય નાભ્યાં પ્રતિબદ્ધાનાડી નાડ્યામપરા તસ્યાં માતૃહૃદયમ્ ।
તતો માતૃહૃદયાદાહારરસો ધમનીભિઃ સ્યન્દમાનો ઽપરામુપૈતિ ।
તતઃ ક્રમાન્નાભિમ્ ।
તતશ્ચ સ પુનર્ગર્ભસ્ય પક્વાશયે સ્વકાયાગ્નિના પચ્યમાનઃ પ્રસાદબાહુલ્યાદ્ધાત્વાદિપુષ્ટિકરઃ સમ્પદ્યતે તથારોમકૂપૈરુપસ્નેહો રસ એવ ચ પયોભૂતઃ ॥

અજાતસ્ય સાક્ષાદન્નપાનાનનુપ્રવેશાદમલત્વાચ્ચ રસસ્ય ગર્ભસ્ય સ્થૂલમલાસમ્ભવઃ એવં જઠરસ્થો ગર્ભો જન્મકાલે તુ પ્રસૂતિમારુતયોગાત્ પરિવૃત્યાવાક્શિરા નિષ્ક્રામત્યનુ ચાપરા ચ્યુતા માતૃહૃદયાત્ ।
એષા પ્રકૃતિઃ ।
વિકૃતિરતો ઽન્યથા ॥

તત્ર યા દક્ષિણં પાદં પૂર્વમભિસરતિ દક્ષિણશ્ચ બાહુર્બલવાંસ્તેન ચેષ્ટતે તત્સ્તને ચ પ્રાક્ પયો દૃશ્યતે અભ્યુન્નતદક્ષિણકુક્ષિઃ પરિમણ્ડલગર્ભા પુન્નામદર્શનસ્પર્શનપ્રશ્નદૌહૃદાભિરતા પુન્નામધેયાંશ્ચ સ્વપ્નાન્ પશ્યતિ પ્રસન્નમુખવર્ણા તીક્ષ્ણક્ષુદૂર્ધ્વરોમરાજિઃ પુરુષાનભિલાષિણી ચ સા પુત્રં પ્રસૂતે તદ્વિપર્યયે કન્યાં સઙ્કરે ચ નપુંસકમ્ ।
પ્રશ્નકાલે નારી યલ્લિઙ્ગમઙ્ગં બાહ્યદ્રવ્યં વા પરામૃશતિ તલ્લિઙ્ગમસ્યા ગર્ભમાદિશેત્ ॥

યદા તૂન્માર્ગગો વાતો ગર્ભસ્ય રસવાહીનિ સ્રોતાંસિ શોષયતિ તદા વાતરોગી હીનાઙ્ગો વા જાયતે ।
બહૂનિ વા વર્ષાણ્યુદરે તિષ્ઠતિ ॥

યદા સ્ત્રીપુંસયોઃ સમમેવાર્થો નિષ્પદ્યતે ।
બીજં વા તયોઃ સમાંશં સંમુખં ચ ।
યદા ચ બીજં ભાગે દુષ્યતિ તદા દ્વિપ્રકૃતિર્દ્વિરેતા નપુંસકં ભવતિ ॥

યદા સ્ત્રી પ્રથમં કૃતાર્થા ભવતિ તતઃ પુરુષેણ પશ્ચાચ્છુક્રમુત્સૃષ્ટં હર્ષાનવસ્થિતચેતસઃ સ્ત્રિયા વાતો વિગુણીકરોતિ પુંસ્ત્વવાહીનિ સ્રોતાંસિ ચોપહન્તિ તદા વાતેન્દ્રિયં ભવતિ ।
તન્મૈથુને વાતમેવોત્સૃજતિ ॥

યદા તુ કાર્ત્સ્ન્યેન નોપહન્તિ અનુપઘ્નન્નેવ વા સ્રોતોમુખં પિધત્તે તદા સંસ્કારવાહ્યં ભવતિ ।
તત્ર સંસ્કારો વાજીકરા બસ્તયો ઽભ્યવહારશ્ચેતોહર્ષણાનિ ચ ।
તાનિ હિ શુક્રે બલમાદધાનાનિ સ્રોતાંસ્યસ્યાપ્યાયયન્તીતિ ॥

યદાલ્પબીજો ઽલ્પબલઃ પુમાનુદ્વેગઃ સ્ત્રીદ્વેષયુક્તો ઽન્યકામો વા નાર્યા વ્યવાયપ્રતિઘાતં કરોતિ તદ્વિધા વા નારી પુંસઃ ।
તદાઆસેક્યં નામ ભવતિ ।
તચ્શુક્રાસ્વાદાદ્ધ્વજોચ્છ્રાયં લભતે ॥

યદા પુનરુભાવપિ ભવતઃ સ્ત્રીપુંસૌ તદ્વિધૌ તદા વક્રધ્વજો ભવતિ ।
તસ્ય નૈવ ધ્વજઃ સ્તભ્યતે ॥

યદા પૂતિયોન્યાઃ સ્ત્રિયા ગર્ભો ભવતિ સૌગન્ધિકાખ્યઃ સ યોનિધ્વજગન્ધેન બલં લભતે ॥

યદા ત્વીર્ષ્યાભિભૂતૌ મન્દહર્ષૌ સંસૃજ્યેતે તદેર્ષ્યારતિસંજ્ઞમ્ ।
તસ્ય પરં મિથુનીભૂતં દૃષ્ટ્વા મૈથુનપ્રવૃત્તિર્ભવતિ ॥

યદા પુરુષસ્ય ગર્ભસ્ય વાય્વગ્નિદોષાદ્ વૃષણનાશસ્તદા વાતષણ્ડકાખ્યં ભવતિ ।
એતાઃ કર્મવૈચિત્ર્યાદષ્ટૌ ષણ્ડયોનયો ઽસઙ્કીર્ણાઃ કથિતાઃ ॥

યદા તુ સ્ત્રિયાઃ શોણિતગર્ભાશયૌ દોષાઃ કિઞ્ચિત્ પ્રદૂષયન્તિ તદા યો ગર્ભો ભવતિ તસ્ય ગર્ભસ્ય યસ્ય યસ્ય માતૃજસ્યાવયવસ્ય બીજે બીજાંશે વા દોષઃ પ્રકોપમાપદ્યતે તં તમવયવં વિકૃતિરાવિશતિ ॥

યદા હ્યસ્યાઃ શોણિતાખ્યે બીજે ગર્ભાશયસ્થે નિર્વર્તકં બીજં પ્રદુષ્યતિ તદા વન્ધ્યાં જનયતિ ।
યદા તસ્યાવયવસ્તદા પૂતિપ્રજામ્ ।
તસ્યા જાતં જાતં મ્રિયતે ॥

યદા પુનઃ સો ઽવયવઃ સ્ત્રીકરાણાં ચ શરીરસંશ્રયાણામધોગુરુત્વાદીનાં નિર્વર્તકા યે બીજાંશાસ્તેષામેકદેશઃ ।
તદા સ્ત્ર્યાકૃતિપ્રાયામસ્ત્રિયં વાર્તાં નામ જનયતિ ।
તાં સ્ત્રીવ્યાપદમાચક્ષતે ॥

એવમેવ પુંસો યદા શુક્રાખ્યે બીજે બીજં પ્રદુષ્યતીત્યાદિ યોજયેદ્વન્ધ્યં પૂતિપ્રજં તથા પુરુષાકૃતિપ્રાયમપુરુષં તૃણમુખિનં નામ જનયતીત્યેતેન માતૃજાનાં પિતૃજાનાં ચાવયવાનાં વિકૃતિર્વ્યાખ્યાતા ॥

અનેન સાત્મ્યજાનાં રસજાનાં સત્ત્વજાનાં ચાવયવાનાં વિકૃતિર્વ્યાખ્યાતા ભવતિ ।
યસ્ય યસ્યાઙ્ગાવયવસ્ય બીજે બીજાંશે વા ઉપતપ્તિર્ભવતિ તસ્ય તસ્યાઙ્ગાવયવસ્ય વિકૃતિરુપજાયતે ।
નોપજાયતે ઽનુતાપાત્ ॥

યદા ચ લબ્ધગર્ભા ઽન્વક્ષમેવ વાતલાન્યાસેવતે તદાસ્યા વાયુઃ પ્રકુપિતઃ શરીરમનુસર્પન્ ગર્ભાશયે ઽવતિષ્ઠમાનો ગર્ભસ્ય જડબધિરમૂકમિન્મિણગદ્ગદખઞ્જકુબ્જવામનહીનાઙ્ગાધિકાઙ્ગત્વાન્યન્યં વા વાતવિકારં કરોતિ ।
તથા વાયુવત્ પિત્તમપિ ખલતિપલિતશ્મશ્રુહીનતાત્વઙ્નખકેશપૈઙ્ગલ્યાદીનિ ।
શ્લેષ્મા તુ કુષ્ઠકિલાસસદન્તત્ત્વાદીનિ ।
ત્રિવર્ગો મિશ્રાન્વિકારાન્ ॥

અપિ ચ દૃષ્ટિભાગમપ્રતિપન્નં તેજો જાત્યન્ધત્વમ્ ।
તદેવ વાતાનુગતં વિકૃતરૂક્ષારુણાક્ષમ્ ।
પિત્તાનુગતં પિઙ્ગાક્ષમ્ ।
શ્લેષ્માનુગતં શુક્લાક્ષમ્ ।
રક્તાનુગતં રક્તાક્ષમિતિ ॥

ગર્ભસમાનયોગક્ષેમા હિ ગર્ભિણી ભવતિ ।
તસ્માદ્વિશેષતસ્તાં પ્રિયહિતાભ્યાં ગર્ભોપધાતકરેભ્યો રક્ષેત્ યથા યથા ચ ગર્ભો વૃદ્ધિમાપ્નોતિ તથા તથા ભારાહારાનાદાનાદાહારરસાપહારાચ્ચ સ્ત્રિયા બલક્ષયઃ ।
તત્રેમે ગર્ભોપઘાતકરાઃ ।
તદ્યથા વ્યવાયવ્યાયામકર્શનાભિઘાતાતિમાત્રસઙ્ક્ષોભિયાનયાનરાત્રિજાગરણદિવાસ્વપ્નવેગવિધારણાજીર્ણાતપાગ્નિકોધશોકભયોત્ત્રાસોપવાસોત્કટકવિષમકઠિનાસનશ્વભ્રકૂપપ્રપાતાપ્રિયાવલોકનશ્રવણાદયઃ ।
સમાસતઃ સર્વમતિગુરૂષ્ણતીક્ષ્ણરૂક્ષમન્નપાનં દારુણાશ્ચ ચેષ્ટાઃ ॥

તથા દેવતારક્ષો ઽનુપચયપરિરક્ષણાર્થં ન રક્તાનિ વાસાસિ ધારયેન્ન યાનમધિરોહેન્ન મદ્યમાંસમશ્નીયાત્ ।
યચ્ચાન્યદપિ વૃદ્ધસ્ત્રિયો બ્રૂયુઃ ।
પ્રતતોત્તાનશાયિન્યાઃ પુનર્ગર્ભસ્ય નાભ્યાશ્રયા નાડી કણ્ઠમનુવેષ્ટ્ય વ્યાપત્તિં કરોતિ ।
વિવૃતશયા નક્તચારિણી ચોન્મત્તં જનયતિ ।
કલહશીલાપસ્મારિણમ્ ।
વ્યવાયશીલા દુર્વપુષમહ્રીકં સ્ત્રૈણં વા ।
શોકનિત્યા ભીરુમપચિતમલ્પાયુષં વા ।
અભિધ્યાયિની પરોપતાપિનમીર્ષ્યાલું સ્ત્રૈણં વા ।
સ્તેના ત્વાયાસબહુલમભિદ્રોહિણમકર્મશીલં વા ।
અમર્ષણા ચણ્ડમૌપધિકં વા ।
સ્વપ્નશીલા નિદ્રાલુમબુધમલ્પાગ્નિં વા ।
મદ્યનિત્યા તૃષ્ણાલુમલ્પસ્મૃતિમનવસ્થિતં વા ।
ગોધામાંસનિત્યાશ્મરિણં શનૈર્મેહિનં વા ।
બરાહમાંસનિત્યા રક્તાક્ષં ક્રથનમતિપરુષરોમાણં વા ।
મત્સ્યમાંસનિત્યા ચિરનિમેષં સ્તબ્ધાક્ષં વા ।
મધુરનિત્યા પ્રમેહિણં મૂકમતિસ્થૂલં વા ।
અમ્લનિત્યા રક્તપિત્તિનં ત્વગક્ષિરોગિણં વા ।
લવણનિત્યા શીઘ્રવલીપલિતં ખલતિકં વા ।
તિક્તનિત્યા શોષિણમબલમપચિતં વા ।
કટુકનિત્યા દુર્બલમલ્પશુક્રમનપત્યં વા ।
કષાયનિત્યા શ્યામમાનાહિનમુદાવર્તિનં વા ।
યચ્ચ યચ્ચ યસ્ય વ્યાધેર્નિદાનં તત્તદાસેવમાનાન્તર્વત્ની સ્ત્રી તત્તદ્વિકારબહુલમપત્યં જનયતિ ।
એતેન પિતૃજા અપિ શુક્રદોષા વ્યાખ્યાતાઃ ॥

તસ્માત્ પ્રજાસમ્પદમિચ્છન્તૌ સાધ્વાત્માન્નસુપાચરેતામ્ ।
વિશેષેણ નારી ।
વ્યાધીંશ્ચાસ્યા મૃદુમધુરશિશિરસુખૈરૌષધાહારવિહારૈરુપાચરેત્ ।
ન ચાસ્યા વમનાદીનિ પ્રયોજયેત્ ।
ન રક્તાવસેચનમ્ ।
કેવલં ત્વષ્ટમમાસમુપાદાયાસ્થાપામનુવાસનં વા ।
વમનાદિસાધ્યેષુ પુનર્વિકારેષુ મૃદુભિસ્તદર્થકારિભિર્વોપક્રમેત્ પૂર્ણમિવ તૈલપાત્રમસંક્ષોભયદ્ગર્ભિણીમુપાચરેદિતિ ।
ભવન્તિ ચાત્ર ॥

ઇત્યનાત્યયિકે વ્યાધૌ વિધિરાત્યીયકે પુનઃ ।
તીક્ષ્ણૈરપિ ક્રિયાયોગૈઃ સ્ત્રિયં યત્નેન પાલયેત્ ॥

સ્ત્રી હિ મૂલમપત્યાનાં સ્ત્રી હિ રક્ષતિ રક્ષિતા ।
સર્વાશ્રમાણાં પ્રથમં ગૃહસ્થત્વમનિન્દિતમ્ ॥

જરાયુણા મુખે છન્ને કણ્ઠે ચ કફવેષ્ટિતે ।
વાયોર્માર્ગનિરોધાચ્ચ ન ગર્ભસ્થઃ પ્રરોદિતિ ॥