અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 2.10

અથાતો વિકૃતેહાવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ઘનીભૂતમિવાકાશમાકાશમિવ યો ઘનમ્ ।
અમૂર્તામિવ મૂર્તં ચ મૂર્તં વામૂર્તવત્ સ્થિતમ્ ॥

તેજસ્વ્યતેજસ્તદ્વચ્ચ શુક્લં કૃષ્ણમસચ્ચ સત્ ।
અનેત્રરોગશ્ચન્દ્રં ચ બહુરૂપમલાઞ્છનમ્ ॥

જાગ્રદ્રક્ષાંસિ ગન્ધર્વવન્ પ્રેતાનન્યાંશ્ચ તદ્વિધાન્ ।
રૂપં વ્યાકૃતિ તદ્વચ્ચ યઃ પશ્યતિ સ નશ્યતિ ॥

સપ્તર્ષીણાં સમીપસ્થાં યો ન પશ્યત્યરુન્ધતીમ્ ।
ધ્રુવમાકાશગઙ્ગાં વા ન સ પશ્યતિ તાં સમામ્ ॥

મેઘતોયૌઘનિર્ઘોષવીણાપણવવેણુજાન્ ।
શૃણોત્યન્યાંશ્ચ યઃ શબ્દાનસતો ન સતો ઽપિ વા ॥

નિષ્પીડ્ય કર્ણૌ શૃણુયાન્ન યો ધુકધુકાસ્વનમ્ ।
તદ્વદ્ગન્ધરસસ્પર્શાન્મન્યતે યો વિપર્યયાત્ ॥

સર્વશો વા ન યો યશ્ચ દીપગન્ધં ન જિઘ્રતિ ।
વિધિના યસ્ય દોષાય સ્વાસ્થ્યાયાવિધિના રસાઃ ॥

યઃ પાંસુનેવ કીર્ણાઙ્ગો યો ઽઙ્ગે ઘાતં ન વેત્તિ વા ॥

અન્તરેણ તપસ્તીવ્રં યોગં વા વિધિપૂર્વકમ્ ।
જાનાત્યતીન્દ્રિયં યશ્ચ તેષાં મરણમાદિશેત્ ॥

જિહ્વા શ્યાવા મુખં પૂતિ સવ્યમક્ષિ નિમજ્જતિ ।
સ્વગા વા મૂર્ધ્નિ લીયન્તે યસ્ય તં પરિવર્જયેત્ ॥

નિકષન્નિવ યઃ પાદૌચ્યુતાંસઃ પરિસર્પતિ ।
હીયતે બલતઃ શશ્વદ્યો ઽન્નમશ્નન્ હિતં બહુ ॥

યોલ્પાશી બહુવિણ્મૂત્રો બહ્વાશી ચાલ્પમૂત્રવિટ્ ।
યો વાલ્પાશી કફેનાર્તો દીર્ઘં શ્વસિતિ ચેષ્ટતે ॥

દીર્ઘમુચ્છ્વસ્ય યો હ્રસ્વં નિશ્વસ્ય પરિતામ્યતિ ।
હ્રસ્વં ચ યઃ પ્રશ્વસિતિ વ્યાવિદ્ધં સ્પન્દતે ભૃશમ્ ॥

શિરો વિક્ષિપતે કૃચ્છ્રાદ્યોઞ્ચયિત્વા પ્રપાણિકૌ ।
યો લલાટાત્સ્સ્રુતસ્વેદઃ શ્લથસન્ધાનબન્ધનઃ ॥

ઉત્થાપ્યમાનઃ સમ્મુહ્યેદ્યો બલી દુર્બલો ઽપિ વા ।
ઉત્થાન એવ સ્વપિતિ યઃ પાદૌ વિકરોતિ ચ ॥

શયનાસનકુડ્યાદેઃ યો ઽસદેવ જિઘૃક્ષતિ ।
અહાસ્યહાસી સમ્મુદ્યન્ યો લેઢિ દશનચ્છદૌ ॥

ઉત્તરોષ્ઠં પરિલિહન્ ફૂત્કારાંશ્ચ કરોતિ યઃ ।
યમભિદ્રવતિ છાયા કૃષ્ણા પીતારુણાપિ વા ॥

ભિષગ્ભેષજપાનાન્નગુરુમિત્રાદ્વિષશ્ચ યે ।
વશગાઃ સર્વ એવૈતે વિજ્ઞેયાઃ સમવર્તિનઃ ॥

ગ્રીવાલલાટહૃદયં યસ્ય સ્વિદ્યતિ શીતલમ્ ।
ઉષ્ણો ઽપરઃ પ્રદેશશ્ચ શરણં તસ્ય દેવતાઃ ॥

યો ઽણુજ્યોતિરનેકાગ્રો દુશ્છાયો દુર્મનાઃ સદા ।
બલિં બલિભુજો યસ્ય પ્રણીતં નોપભુઞ્જતે ॥

નિર્નિમિત્તં ચ યો મેધાં શોભામુપચયં શ્રિયમ્ ।
પ્રાપ્નોત્યતો વા વિભ્રંશં સ પ્રાપ્નોતિ યમક્ષયમ્ ॥

ગુણદોષમયી યસ્ય સ્વસ્થસ્ય વ્યાધિતસ્ય વા ।
યાત્યન્યથાત્વં પ્રકૃતિઃ ષણ્માસાન્ન્ સ જીવતિ ॥

ભક્તિઃ શીલં સ્મૃતિસ્ત્યાગો બુદ્ધિર્બલમહેતુકમ્ ।
ષડેતાનિ નિવર્તન્તે ષડ્ભિર્માસૈર્મરિષ્યતઃ ॥

મત્તવદ્ગતિવાક્કમ્પમોહા માસાન્મરિષ્યતઃ ।
નશ્યત્યજાનન્ ષડહાત્ કેશલુઞ્ચનવેદનામ્ ॥

ન યાતિ યસ્ય ચાહારઃ કણ્ઠં કણ્ઠામયાદૃતે ।
પ્રેષ્યાઃ પ્રતીપતાં યાન્તિ પ્રેતાકૃતિરુદીર્યતે ॥

યસ્ય નિદ્રા ભવેન્નિત્યા નૈવ વા ન સ જીવતિ ।
વક્ત્રમાપૂર્યતે ઽશ્રૂણાં સ્વિદ્યતશ્ચરણૌ ભૃશમ્ ॥

ચક્ષુશ્ચાકુલતાં યાતિ યમરાજ્યં ગમિષ્યતઃ ।
યૈઃ પુરા રમતે ભાવૈરરતિસ્તૈર્ન જીવતિ ॥

કથયેન્ન ચ પૃષ્ટો ઽપિ દુઃશ્રવં મરણં ભિષક્ ।
ગતાસોર્બન્ધુમિત્રાણાં ન ચેચ્છેત્તં ચિકિત્સિતુમ્ ॥

યમદૂતપિશાચાદ્યૈર્યત્ પરાસુરુપાસ્યતે ।
ઘ્નદ્ભિરૌષધવીર્યાણિ તસ્માત્તં પરિવર્જયેત્ ॥

અરિષ્ટં નાસ્તિ મરણં દૃષ્ટરિષ્ટં ચ જીવિતમ્ ।
અરિષ્ટે રિષ્ટવિજ્ઞાનં ન ચ રિષ્ટે ઽપ્યનૈપુણાત્ ॥

ચરકસ્યેતિ વચનં સુશ્રુતેન તુ પઠ્યતે ।
ધ્રુવં હિ રિષ્ટે મરણં બ્રાહ્મણૈસ્તત્ કિલામલૈઃ ॥

રસાયનતપોદાનતત્પરૈશ્ચ નિવાર્યતે ।
કૃષ્ણાત્રેયો દ્વિધા રિષ્ટં સ્થિરાસ્થિરવિભેદતઃ ॥

દોષાણામપિ બાહુલ્યાદ્રિષ્ટાભાસઃ સમુદ્ભવેત્ ।
તદ્દોષાણાં શમે શામ્યેત્સ્થાય્યવશ્યં તુ મૃત્યવે ॥

આયુર્વેદફલં કૃત્સ્નં યદાયુર્જ્ઞે પ્રતિષ્ટિતમ્ ।
રિષ્ટજ્ઞાનાદૃતસ્તસ્માત્સર્વદૈવ ભવેદ્ભિષક્ ॥