અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.40

અથાતો ઽગ્નિકર્મવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

અગ્નિઃ ક્ષારાદપિ ગરીયાનૌષધશસ્ત્રક્ષારૈરસિદ્ધાનાં તદ્દાહસિદ્ધેરપુનર્ભવાચ્ચ ।
તત્રાગ્નિકર્મ ત્વચિ માંસે સિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિષુ ચ પ્રયુજ્યતે ।
તત્ર મશતિલકાલકચર્મકીલસરુક્સ્તબ્ધપ્રમ્લાનાઙ્ગાભિષ્યન્દાધિમન્થશિરોભ્રૂશઙ્ખલલાટરુજાર્દિતેષુ સૂર્યકાન્તપિપ્પલ્યજાશકૃદ્ગોદન્તશરશલાકાભિસ્ત્વગ્દાહો યથાસ્વમભિષ્યન્દાદિષુ તુ ભ્રૂશઙ્ખલલાટદેશેષુ ।
ગ્રન્થ્યર્બુદાર્શોભગન્દરગણ્ડમાલાશ્લીપદાન્ત્રવૃદ્ધિદુષ્ટવ્રણગતિનાડ્યવગાઢપૂયાલસકેષુ જામ્બવૌષ્ઠસૂચીશલાકાઘૃતગુડમધુમધૂચ્છિષ્ટતૈલવસાહેમતામ્રાયોરૂપ્યકાંસ્યૈર્માંસદાહઃ ।
સિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિચ્છદેશોણિતાતિપ્રવૃત્તિદન્તનાડીશ્લિષ્ટવર્ત્મોપપક્ષ્મલગણલિઙ્ગનાશાસમ્યગ્વ્યધેષુ જામ્વવૌષ્ઠસૂચીશલાકામધુમધૂચ્છિષ્ટગુડસ્નેહૈઃ સિરાદિદાહઃ ॥

ન તુ દહેદ્ભિન્નકોષ્ઠમન્તશ્શોણિતમનુદ્ધૃતશલ્યમનેકવ્રણપીડિતમુષ્ણે ચ કાલે તથા ક્ષારાનર્હં ચ આત્યયિકે તુ વ્યાધૌ કૃતોષ્ણપ્રતીકારસ્ય પિચ્છિલમન્નમશિતવતો ઽગ્નિકર્મ કુર્યાત્ ॥

અથ દાહાર્હમાતુરં કૃતસ્વસ્ત્યયનમુપહૃતસર્વોપકરણં પ્રાક્શિરઃસંવિષ્ટમાપ્તાવલમ્બિતં કૃત્વા વૈદ્યો નિર્ધૂમબૃહત્સ્થિરદીપ્તખદિરબદરાદ્યઙ્ગારૈરયોઘટનપ્રકારેણ ભસ્ત્રાનિલાધ્માતૈર્વ્યજનેન ચોર્ધ્વાનિર્ગચ્છજ્જ્વાલતયાપાદિતાપદ્યમાનભાસુરાગ્નિવર્ણૈર્જામ્બવૌષ્ઠાદિભિર્વ્યાધિપ્રદેશવશાદ્વલયાર્ધચન્દસ્વસ્તિકાષ્ટાપદબિન્દુરેખાપ્રતિસારણવિકલ્પેન મુહુર્મુહુર્હિતોપહિતાભિર્વાગ્ભિરદ્ભિશ્ચાતુરમાશ્વાસયન્ દહેદા સમ્યગ્દાહલિઙ્ગોત્પત્તેઃ ।
ઉચ્છૂનસુષિરપ્રલૂનદન્તનાડીસજન્તુદુષ્ટવ્રણેષુ તુ સ્નેહમધૂચ્છિષ્ટમધુગુડેઃ પૂરયિત્વા દહેત્ ।
સમ્યગ્દગ્ધે ચ મધુસર્પિષી દદ્યાચ્છીતસ્નિગ્ધાશ્ચ પ્રદેહાન્ ॥

સમ્યગ્દગ્ધલિઙ્ગં પુનસ્સશબ્દં દહનં દુર્ગન્ધિત્વં ત્વક્સઙ્કોચશ્ચ ત્વગ્દગ્ધે ।
કપોતવર્ણત્વમલ્પશોફરુજતા શુષ્કસઙ્કુચિતવ્રણતા ચ માંસદગ્ધે ।
કૃષ્ણોન્નતવ્રણત્વં સ્થિતે ચ રક્તે લસીકાસ્રુતિઃ સિરાદગ્ધે ।
કૃષ્ણારુણકર્કશસ્થિરવ્રણતા સ્નાય્વાદિદગ્ધે ચ ।
દુર્દગ્ધાતિદગ્ધયોસ્તુ પ્રમાદદગ્ધવલ્લક્ષણમ્ ।
ચિકિત્સિતં ચ ॥

પ્રમાદદગ્ધં પુનશ્ચતુર્વિધં ભવતિ ।
તુત્થં દુર્દગ્ધં સમ્યગ્દગ્ધમતિદગ્ધં ચ ।
તત્ર યદ્વિવર્ણમૂષ્યતે ઽતિમાત્રં તત્તુથમ્ ।
યત્રોત્તિષ્ઠન્તિ સ્ફોટાસ્તીવ્રોષાદાહરુજ શ્ચિરાચ્ચોપશામ્યન્તિ તદ્દુર્દગ્ધમ્ ।
પક્વતાલફલવર્ણં સમસ્થિતં પૂર્વલક્ષણયુક્તં ચ સમ્યગ્દગ્ધમ્ ।
અતિદગ્ધે તૂગ્રરુજતા ધૂમાયનં માંસાવલમ્બનં સિરાદિવ્યાપદો ગમ્ભીરવ્રણતા જ્વરદાહતૃણ્મૂર્છાચ્છર્દયઃ શોણિતાતિપ્રવૃત્તિસ્તન્નિમિત્તાશ્ચોપદવાઃ કૃચ્છ્રેણ રોહણં રૂઢે ચ વિવર્ણતેતિ ।
સ્નેહદાહસ્તુ કષ્ટતરો ભવતિ ।
સ હિ સ્નેહસ્ય સૂક્ષ્મમાર્ગાનુસારિત્વાદ્ દૂરમનુપ્રવિશતીતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

તુત્થસ્યગ્નિપ્રતપનં કાર્યમુષ્ણં ચ ભેષજમ્ ।
સ્ત્યાને રક્તે હિમૈર્નોષ્મા નિષ્ક્રામતિ યતો બહિઃ ॥

વેદના વર્ધતે તેન રુધિરં ચ વિદહ્યતે ।
ઉષ્ણં નિષ્ક્રામયત્ કુર્યાદૂષ્માણં મન્દતાં રુજઃ ॥

શીતામુષ્ણાં ચ દુર્દગ્ધે ક્રિયાં કૃત્વા તતઃ પુનઃ ।
ઘૃતાલેપનસેકાંસ્તુ શીતાનેવાવચારયેત્ ॥

સમ્યગ્દગ્ધે તવક્ષીરીપ્લક્ષચન્દનગૈરિકૈઃ ।
સામૃતૈઃ સઘૃતૈર્લેપઃ કલ્કૈર્વાનૂપમાંસજૈઃ ॥

શાન્તોષ્મણિ પરં કુર્યાત્ પિત્તવિદ્રધિસાધનમ્ ।
અતિદગ્ધે વિશીર્ણાનિમાંસાન્યુદ્ વૃત્ય શીતલામ્ ॥

ક્રિયાં કુર્યાત્તતઃ પશ્ચાચ્છાલિતણ્ડુલકણ્ડનૈઃ ।
તિન્દુકીત્વક્કષાયૈર્વા પિષ્ટૈઃ સાજ્યૈઃ પ્રેલેપયેત્ ॥

ગુડૂચ્યાશ્છાદયેત્ પત્રૈરથવૌપોદકૈર્વ્રણમ્ ।
ભેષજં ચાસ્ય કુર્વીત સર્વં પિત્તવિસર્પવત્ ॥

સ્નેહદગ્ધે ભૃશતરં રૂક્ષં તત્ર તુ યોજયેત્ ।
શસ્ત્રક્ષારાગ્નયો યસ્માન્મૃત્યોઃ પરમમાયુધમ્ ।
અપ્રમત્તો ભિષક્ તસ્માત્તાન્ સમ્યગવચારયેત્ ॥

ઇતિ તન્ત્રસ્ય હૃદયં સૂત્રસ્થાનં સમાપ્યતે ।
અત્રાર્થાઃ સૂત્રિતાઃ સૂક્ષ્માઃ પ્રતન્યન્તે હિ સર્વતઃ ॥