અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.9

અથાતો વિરુદ્ધાન્નવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હસ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ગ્રામ્યાનૂપૌદકપિશિતાનિ મધુગુડતિલપયોમાષમૂલકબિસૈર્વિરૂઢધાન્યૈશ્ચ નૈકધ્યમદ્યાત્ ।
વિશેષતઃ પયસા મત્સ્યાન્ ।
ઉભયં હ્યેતન્મધુરરસવિપાકિત્વાદભિષ્યન્દિ શીતોષ્ણવીર્યત્વાત્ પરસ્પરં વિરુદ્ધમ્ ।
તેષ્વપિ વિશેષેણ ચિલિચિમઃ ।
સ પુનઃ શકલી લોહિતનયનઃ સર્વતો લોહિતરાજિર્લોહિતપ્રભાકરઃ પ્રાયો ભૂમૌ ચરતિ સો ઽત્યાભિષ્યન્દિતમત્વાત્ સુતરાં વ્યાધીનુપજનયત્યામવિષં ચ ॥

સર્વં ચામ્લં પયસૈકધ્યં વિરુદ્ધમ્ ।
તત ઉત્તરં વા વિરુદ્ધં ફલઞ્ચ કઙ્ગુવરકમકુષ્ઠવેલ્લકુલત્થમાષનિષ્પાવાશ્ચ ।
નમૂલકદિહરિતં ભક્ષયિત્વા પયઃ સેવ્યં કુષ્ઠાબાધભયાત્ ।
પૌષ્કરં રૌહિણીકં જાતુકં વા શાકં સહ મધુપ્યોભ્યાં નાભ્યવહરેત્ ।
તાભ્યાં ચ સહ કપોતાન્ સર્ષપતૈલભૃષ્ટાન્ ।
તથા સર્ષપતૈલભૃષ્ટાનાં મત્સ્યબદરાણાં બદરાણિ શ્વાવિદ્વરાહમાંસં ચૈકધ્યં પિત્તેનામમાંસાનિ
દધ્ના કુક્કુટં પૃષતં ચ કુસુમ્ભશાકેનૈરૌરભ્રં સૌવીરકેણ તિલશષ્કુલીઃ
ક્ષીરેણ લવણં મૂલકેન માષસૂપં
નવનીતેન શાકં
ઉપોદકાં મૈરેયમાર્દ્વીકાભ્યાં
પીલૂનિ કરીરૈઃ
બિસૈર્વિરૂઢકાનિ
દધ્ના માષસૂપેન ગુડેન મધુના ઘૃતેન વા લકુચફલં
દધ્ના તક્રેણ ગુડેન વા કાકમાચીં
તામેવ મત્સ્યપચને શૃઙ્ગિવેરપચને વા ભાજને સિદ્ધામન્યત્ર વા સિદ્ધાં રાત્રિમુષિતાં
કાંસ્યભાજને દશરાત્રોષિતં સર્પિર્મદ્યદધિમધુભલ્લાતકેષુ ચોષ્ણમ્ ॥

તક્રસિદ્ધકામ્પિલ્લકો વિરુદ્ધઃ ।
અઙ્ગારશૂલ્યો ભાસઃ ।
સુરાકૃસરાપાયસાશ્ચૈકધ્યં વિરુદ્ધાઃ ॥

મધુસર્પિર્વસાતૈલોદકાનિ સમધૃતાનિ દ્વિશસ્ત્રિશઃ સમસ્તાનિ વા ।
મધુઘૃતે ભિન્નાંશે દિવ્યોદકાનુપાને ।
મધુપુષ્કરબીજં પદ્મોત્તરિકાશાકં શાર્કરો મૈરયો મધુ ચ સહોપયુક્તં વિરુદ્ધમ્ ।
વાતં ચાતિકોપયતિ ।
હારિદ્રકઃ સર્ષપતૈલભૃષ્ટો વિરુદ્ધઃ ।
પિત્તં ચાતિકોપયતિ ।
પાયસો મન્થાનુપાનો વિરુદ્ધઃ ।
શ્લેષ્માણં ચાતિકોપયતિ ।
ઉપોદકા તિલકલ્કસિદ્ધા હેતુરતીસારસ્ય ।
બલાકા વારુણ્યા કુલ્માષૈશ્ચ વિરુધ્દા ।
સૈવ વરાહવસયા પરિભૃષ્ટા સદ્યો વ્યાપાદયતિ ।
ગોધાલાવંતિત્તિરિમયૂરકપિઞ્જલાશ્ચૈરણ્ડદાર્વગ્નિસિદ્ધા એરણ્ડતૈલસમ્મૂર્છિતાઃ ।
હારીતમાંસં હારિદ્રશૂલકાવસક્તં હારિદ્રાગ્નિપ્લુષ્ટં ચ ।
તદેવ ભસ્મપાંસુપરિધ્વસ્તં સક્ષૌદ્રં ચ ॥

તથા મત્સ્યનિસ્તાલિતસ્નેહસાધિતાઃ પિપ્પલ્યઃ ।
શીતોષ્ણં નવપુરાણમામપક્વં ચ નૈકમૈકધ્યમદ્યાત્ ।
સલિલાવગાહઃ સહસોષ્ણાભિતપ્તસ્ય ત્વગ્દૃષ્ટ્યોરુપઘાતાય ।
તૃષ્ણાભિપ્રવૃદ્ધયે ચ ।
તથૈવ ચ પયઃપાનં રક્તપિત્તાય ।
શરીરેણાયસ્તસ્ય સહસાભ્યવહારઃ છર્દિષે ગુલ્માય વા ।
વાચા ત્વાયસ્તસ્ય સ્વરસાદાય ।
ઇત્યન્નપાનદ્રવ્યવિરોધૈકદેશો બાહુલ્યેનોપયોગી કથિતઃ ।
ભેષજદ્રવ્યાણાં તુ યથોપદેશમેવ પ્રયોગો ન્યાય્યતરઃ ।
તદ્વિરોધઃ પુનરતિપ્રસઙ્ગભયાન્નોક્તઃ ।
ન ચ તદ્વિજ્ઞાનમેકાન્તભદ્રકં ॥

અપિચ ।
ઉત્ક્લેશ્ય દોષાન્ન હરેત્ દ્રવ્યં યત્તત્સમાસતઃ ।
વિરુદ્ધં તદ્ધિ ધાતૂનાં પ્રત્યનીકતયા સ્થિતમ્ ॥

બલિનાં મિથોગુણાનાં વિષમતયા સમતયાપ્યુભયથાપિ ।
સંસ્કારાદિવશેન ચ ભવતિ નિસર્ગાદપિ વિરોધઃ ॥

ક્ષીરં કુલત્થૈઃ પનસેન મત્સ્યૈસ્તપ્તં દધિ ક્ષૌદ્રઘૃતે સમાંશે ।
વાર્યૂષરે રાત્રિષુ સક્તવશ્ચ તોયાન્તરાસ્તે યવકાસ્તથા ચ ॥

કુશાગ્રીયધિયામેતદુદાહરણમાત્રકમ્ ।
ઉપનીતમલં વિદ્ધાન્ સર્વત્ર ક્રમતે યતઃ ॥

વિસ્ફોટશોફમદવિદ્રધિગુલ્મયક્ષ્મતેજોબલસ્મૃતિમતીન્દ્રિયચિત્તનાશાન્ ।
કુર્યાદ્વિરુદ્ધમશનં જ્વરમસ્ત્રપિત્તમષ્ટૌ ગદાંશ્ચ મહતો વિષવચ્ચ મૃત્યુમ્ ॥

તેષ્વાશુ કુર્યાત્સંશુદ્ધિં શમં વા તદ્વિરોધિભિઃ ।
દ્રવ્યૈસ્તૈરેવ વા પૂર્વં શરીરસ્યાભિસંસ્કૃતિમ્ ॥

વ્યાયામસ્નિગ્ધદીપ્તાગ્નિવયસ્થબલશાલિનામ્ ।
વિરોધ્યપિ ન પીડાયૈસાત્મ્યમલ્પં ચ ભોજનમ્ ॥

દોષાદિવૈપરીત્યેન હરતે રોગિણાં રુજમ્ ।
ઐકધ્યં દધિદુગ્ધાદિયોજના ન વિરુધ્યતે ॥

યોગાદિભેદાદ્યદ્યદ્વા પથ્યાનામપ્યપથ્યતા ।
તદ્ભેદાન્તરતસ્તદ્વદ્વિરોધો ઽપિ નિવર્ત્તતે ॥

પાદાંશેન ત્યજેત્સાત્મ્યમહિતં હિતમાચરેત્ ।
એકાન્તરં તતશ્ચોર્ધ્વં દ્વ્યન્તરં ત્ર્યન્તરં તથા ॥

ક્રમેણાનેન સન્ત્યક્તા દોષાઃ સંવર્દ્ધિતા ગુણાઃ ।
પ્રભવન્તિ ન પીડાયૈ પ્રાપ્નુવન્તિ સ્થિરાત્મતામ્ ॥

ત્રિતયં ચતદુપસ્તમ્ભનમાહારઃ સ્વપ્નો ઽબ્રહ્મચર્યં ચ ।
એભિર્યુક્તિયુક્તૈરુપસ્તબ્ધમુપસ્તમ્ભૈઃ શરીરં બલવર્ણોપચયોચિતમનુવર્ત્તતે યાવદાયુઃસંસ્કારઃ ।
તત્ર આહાર ઉક્તો વક્ષ્યતે ચ ॥

લોકાદિસર્ગપ્રભવા તમોમૂલા તમોમયી ।
બાહુલ્યાત્તમસો રાત્રૌ નિદ્રા પ્રાયેણ જાયતે ॥

શ્લેષ્માવૃતેષુ સ્રોતસ્સુ શ્રમાદુપરતેષુ ચ ।
ઇન્દ્રિયેષુ સ્વકર્મભ્યો નિદ્રા વિશતિ દેહિનમ્ ॥

સર્વેન્દ્રિયવ્યુપરતૌ મનો ઽનુપરતં યદા ।
વિષયેભ્યસ્તદા સ્વપ્નં નાનારૂપં પ્રપશ્યતિ ॥

નિદ્રાયત્તં સુખં દુઃખં પુષ્ટિઃ કાર્શ્યં બલાબલમ્ ।
વૃષતા ક્લીબતા જ્ઞાનમજ્ઞાનં જીવિતં ન ચ ॥

અકાલે ઽતિપ્રસઙ્ગાચ્ચ ન ચ નિદ્રા નિષેવિતા ।
સુખયુષી પરાકુર્યાત્ કાલરાત્રિરિવાપરા ॥

સૈવ યુક્તા પુનર્યુઙ્ક્તે નિદ્રા દેહં સુખાયુષા ।
યોગાભિયોગિનો બુદ્ધિર્નિર્મલા તપસા યથા ॥

રાત્રૌ જાગરણં રૂક્ષં સ્નિગ્ધં પ્રસ્વપનં દિવા ।
અરૂક્ષમનભિષ્યન્દિ ત્વાસીનપ્રચલાયિતમ્ ॥

ગ્રીષ્મે વાયુચયાદાનરૌક્ષ્યરાત્ર્યલ્પભાવતઃ ।
દિવાસ્વપ્નો હિતો ઽન્યસ્મિન્ કફપિત્તકરો હિ સઃ ॥

મુક્ત્વાતિભાષ્યયાનાધ્વમદ્યસ્ત્રીભારકર્મભિઃ ।
ક્રોધશોકભયૈઃ ક્લાન્તાન્ શ્વાસહિધ્માતિસારિણઃ ॥

વૃદ્ધબાલાબલક્ષીણક્ષતતૃટ્ચ્છૂલપીડિતાન્ ।
અજીર્ણ્યભિહતોન્મત્તાન્ દિવાસ્વપ્નોચિતાનપિ ।
ધાતુસામ્યં તથા હ્યેષાં શ્લેષ્મા ચાઙ્ગાનિ પુષ્યતિ ॥

બહુમેદઃકફાઃ સ્વપ્યુઃ સ્નેહનિત્યાશ્ચ નાહનિ ।
વિષાર્ત્તઃ કણ્ઠરોગી ચ નૈવ જાતુ નિશાસ્વપિ ॥

હલીમકશિરોજાડ્યસ્તૈમિત્યગુરુગાત્રતાઃ ।
જ્વરભ્રમમતિભ્રંશસ્રોતોરોધાગ્નિમન્દતાઃ ॥

શોફારોચકહૃલ્લાસપીનસાર્દ્ધાવભેદકાઃ ।
કણ્ડૂરૂક્કોઠપિટકાકાસતન્દ્રાગલામયાઃ ॥

વિષવેગપ્રવૃત્તિશ્ચ ભવેદહિતનિદ્રયા ।
અપચ્યમાનો બાહુલ્યાત્ સ્રોતાંસ્યાવૃણુતે કફઃ ॥

તતઃ સ્રોતસ્સુ રુદ્ધેષુ જાયતે ગાત્રગૌરવમ્ ।
ગુરુગાત્રસ્ય ચાલસ્યમાલસ્યાદતિનિદ્રતા ॥

વિરેકઃ કાયશિરસોર્વમનં રક્તમોક્ષણમ્ ।
ધૂમઃ ક્ષૂત્તૃડ્વ્યથાહર્ષશોકમૈથુનભીક્રુધઃ ॥

ચિન્તોત્કણ્ઠાસુખા શય્યાસત્વૌદાર્યં તમોજયઃ ।
રૂક્ષાન્નં ચાહિતાં નિદ્રાં વારયન્તિ પ્રસઙ્ગિનીમ્ ॥

એત એવ ચ વિજ્ઞેયા નિદ્રાનાશસ્ય હેતવઃ ।
કાલશીલક્ષયો વ્યાધિર્વૃદ્ધિશ્ચાનિલપિત્તયોઃ ॥

નિદ્રાનાશાદઙ્ગમર્દ્દશિરોગૌરવજૃમ્ભિકાઃ ।
જાડ્યગ્લાનિ ભ્રમાપક્તિતન્દ્રારોગાશ્ચ વાતજાઃ ॥

કફો ઽલ્પો વાયુનોદ્ધૂતો ધમનીઃ સનિરુધ્ય તુ ।
કુર્યાત્સંજ્ઞાપહાં તન્દ્રાં દારુણાં મોહકરિણીમ્ ॥

ઉન્મીલિતવિનિર્ભુગ્ને પરિવર્ત્તિતતારકે ।
ભવતસ્તત્ર નયને સ્રુતે લુલિતપક્ષ્મણી ॥

અર્દ્ધત્રિરાત્રાત્સા સાધ્યા ન સા સાધ્યા તતઃ પરમ્ ।
યથાકાલમતો નિદ્રાં રાત્રૌ સેવેત સાત્મ્યતઃ ॥

અસાત્મ્યાજ્જાગરાદર્ધં પ્રાતઃ સ્વપ્યાદભુક્તવાન્ ।
શીલયેન્મન્દનિદ્રસ્તુ ક્ષીરમિક્ષુરસં રસાન્ ॥

આનૂપૌદકમાંસાનાં ભક્ષ્યાન્ ગૌડિકપૈષ્ટિકાન્ ।
શાલીન્મદ્યાનિ માષાંશ્ચ કીલાટાન્ માહિષં દધિ ॥

અભ્યઙ્ગોદ્વર્ત્તનસ્નાનમૂર્ધ્દશ્રવણપૂરણમ્ ।
ચક્ષુષસ્તર્પણં લેપઃ શિરસો વદનસ્ય ચ ॥

પ્રવાતે સુરભૌ દેશે સુખાં શય્યાં યથોચિતે ।
સંવાહનં સ્પર્શસુખં ચિત્તજ્ઞૈરનુજીવિભિઃ ॥

સર્પિઃ ક્ષીરાનુપાનં ચ જીવનીયૈઃ શૃતં પિબેત્ ।
કાન્તાબાહુલતાશ્લેષો નિર્વૃતિઃ કૃતકૃત્યતા ॥

મનો ઽનુકૂલા વિષયાઃ કામં નિદ્રાસુખપ્રદાઃ ।
બ્રહ્મચર્યરતેર્ગ્રમ્યસુખનિસ્પૃહચેતસઃ ॥

નિદ્રા સન્તોષતૃપ્તસ્ય સ્વં કાલં નાતિવર્ત્તતે ।
એતાન્યેવ ચ ભૂયિષ્ઠં નિદ્રાલુઃ પરિવર્જયેત્ ॥

કાલસ્વભાવામયચિત્તદેહખેદૈઃ કફાગન્તુતમોભવા ચ ।
નિદ્રા બિભર્ત્તિ પ્રથમા શરીરં પાપ્માન્તગા વ્યાધિનિમિત્તમન્યાઃ ॥

ગ્રામ્યધર્મપ્રવૃત્તૌ તુ રજસ્વલામનિષ્ટામનિષ્ટાચારામશસ્તામતિસ્થૂલામતિકૃશાં ગર્ભિણીં સૂતિકામનુત્તાનાં વિકૃતાઙ્ગાં ગણિકામપ્રજસં દુષ્ટયોનિમન્યયોનિમન્યસ્ત્રિયં વિશેષાચ્ચ વયોવર્ણવૃદ્ધાં સગોત્રાં ગુરુમિત્રબન્ધુભૃત્યપત્નીં વર્ણિનીં તથા ચૈત્યચત્વરચતુષ્પથોપવનશ્મશાનાઘાતસલિલૌષધદ્વિજગુરુસુરનૃપાલયેષ્વહનિ ગોસર્ગે મધ્યન્દિને ઽર્દ્ધરાત્રૌ પર્વેષ્વનઙ્ગે પિપાસુરપ્રણીતસઙ્કલ્પો વા ન ગચ્છેત્ ।
ન ચ વિપરીતવ્યવાયે યોજયેત્ ।
વિશેષેણ ચાતિવ્યાયતાં ગર્ભિણીં નવપ્રસૂતામૃતુમતીં સંવૃતયોનિં ચ ।
મૂર્દ્ધાભિઘાતં ચ પરિહરેત્ ।
ન ચ નિષેકાભિમુખં શુક્રં ધારયેદિતિ ।
મનઃશરિરસ્થિતિમાત્રમેવ વ્યવાયં સેવેત ।
ન તત્પરઃ સ્યાદિતિ ॥

ભવતિ ચાત્ર શ્લોકઃ ।
વિસ્રબ્ધહૃષ્ટો રહસિ તત્કામસ્તરુણઃ પુમાન્ ।
સમસ્થિતાઙ્ગઃ સુરભિર્મુક્તમૂત્રાદિરવ્યથઃ ॥

નાનાશિતો નાત્યશિતો વૃષ્યાણાં તર્પિતસ્ત્ર્યહમ્ ।
નારીં નારીર્ગુણૈર્યુક્તાં સહપૂર્વગુણાં વ્રજેત્ ॥

દ્વ્યહાદ્વસન્તે તસ્યાન્તે પક્ષાત્તદ્વત્ ઘનોદયે સેવેત કામતઃ કામં હેમન્તે શિશિરે બલી ।
સ્નાનાઙ્ગરાગવ્યજનેન્દુપાદમાંસાસવક્ષીરરસાન્ રસાલામ્ ॥

ભક્ષ્યાન્ સિતાઢ્યાન્ સલિલં સુશીતમ્ ।
સેવેત નિદ્રાં ચ રતાન્તતાન્તઃ ॥

સ્ત્રીસંસર્ગદ્ધિ સદ્યઃ સ્યાત્ ક્લીબતા બલિનામપિ ।
એવં ચાપ્યાયતે શીઘ્રં તેષાં શુક્રં ચ ધામ ચ ॥

દૃષ્ટ્યાયુરોજઃશુક્રાનાં ક્ષયં મેઢ્રાશ્રયાન્ ગદાન્ ।
વાયોઃ કોપમધર્મં ચ મૂઢઃ પ્રાપ્નોત્યતો ઽન્યથા ॥

ઉત્તાનો વેગરોધી વા વૃદ્ધિમેહાશ્મશર્કરાઃ ।
તિમિરાદિગદોત્પત્તિર્મૂર્દ્ધાદ્યાહનનાદ્ધ્રુવમ્ ॥

ભ્રમક્લમોરુદૌર્બલ્યબલધાત્વિન્દ્રિયક્ષયઃ ।
અપર્વમરણં ચ સ્યાદ્વિશેષેણાતિમૈથુનાત્ ॥

નચોનઃ ષોડશાદ્વર્ષાત્ સપ્તતેઃ પરતો ન અચ્ ।
આયુષ્કામો નરઃ સ્ત્રીભિઃ સંયોગં ગન્તુમર્હતિ ॥

અતિબાલો હ્યસંપૂર્ણસર્વધાતુઃ સ્ત્રિયં વ્રજન્ ।
ઉપતપ્યતે સહસા તટાકમિવ કાજલમ્ ॥

શુષ્કં રૂક્ષં યથા કાષ્ઠં જન્તુજગ્ધં વિજર્જરમ્ ।
સ્પૃષ્ટમાશુ વિશીર્યેત તથા વૃદ્ધઃ સ્ત્રિયં વ્રજન્ ॥

કાયસ્ય તેજઃ પરમં હિ શુક્રમાહારસારદપિ સારભૂતમ્ ।
જિતાત્મના તત્ પરિરક્ષણીયં તતો વપુઃ સન્તતિરપ્યુદારા ॥

અપ્રમત્તો ભજેદ્ભાવાંસ્તદાત્વસુખસંજ્ઞકાન્ ।
સુખોદર્કેષુ સજ્જેત દેહસ્યૈતદલં હિતમ્ ॥

પ્રજ્ઞાપરાધો ઽસાત્મ્યાર્થસંયોગઃ કાલવૈકૃતમ્ ।
હિતે ઽપિ રતમાહારે યોજયન્ત્યામયૈર્નરમ્ ॥

નાપથ્યસેવિનં સદ્યઃ પ્રબાધન્તે તદા મલાઃ ।
પ્રકોપં પ્રતિવિઘ્નાન્તિ ભિન્નૈર્દૂષ્યાદિભિર્યદા ॥

ન ચ સર્વોપચારો ઽપિ સર્વદા સર્વદોષકૃત્ ।
ન હિ સર્વાણ્યપથ્યાનિ તુલ્યદોષાણિ નૈવ ચ ॥

સર્વે તુલ્યબલા દોષા ન સર્વાણિ વપૂંષિ ચ ।
વ્યાધિક્ષમત્વે શક્તાનિ યતો ઽપથ્યં તદેવ તુ ॥

ગચ્છત્યપથ્યતમતાં તુલ્યદોષાદિવર્દ્ધિતમ્ ।
ત એવ ચ પુનર્દ્દોષા હેતુભિર્બહુભિશ્ચિતાઃ ॥

મિથો વિરુદ્ધા બલિનો દીર્ઘકાલાનુબન્ધિનઃ ।
સર્વે સમપ્રકુપિતાઃ પ્રાપ્યાલ્પમપિ કારણમ્ ॥

પ્રાણાયતનમાશ્રિત્ય ગર્ભીરાઃ સર્વમાર્ગગાઃ ।
દેહે ઽહિતોચિતે તે સ્યુશ્ચિરાદપ્યાશુકારિણઃ ॥

અહિતાન્યપિ ચાન્યેષામભ્યાસાદુપશેરતે ।
દોષાશ્ચૈષાં ક્ષયં યાન્તિ કર્મવાતાતપાદિભિઃ ॥

ભિન્નાહારવયઃ સાત્મ્યપ્રકૃતીનાં સમં ભવેત્ ।
એકો વિકૃતવાય્યાદિયુગપત્સેવનાત્ ગદઃ ॥

વાતાદીનાં તુ વિકૃતિર્વિકૃતાદ્ગ્રહચારતઃ ।
ભૌમાન્તરિક્ષદિવ્યેભ્ય ઉત્પાતેભ્યશ્ચ જાયતે ।
સમ્ભવઃ પુનરેતેષાં કર્મણઃ સામુદાયિકાત્ ॥

દુષ્ટો વાયુરભિષ્યન્દી સ્તિમિતો ઽત્યુષ્ણશીતલઃ ।
કુણ્ડલી ભૈરવરવઃ પરુષો ઽનાર્ત્તવો બલી ॥

અન્યોન્યવ્યાહતગતિઃ પાંસુબાષ્પવિષાન્વિતઃ ।
રસવર્ણાદિવિકૃતમપક્રાન્તવિહઙ્ગમમ્ ॥

નિન્દિતપ્રભવં તોયમુપક્ષીણજલાશયમ્ ।
મક્ષિકામૂષિકાવ્યાલબહૂત્પાતપ્રદૂષિતઃ ॥

દેશો ઽપથ્યાન્નબહુલો નષ્ટધર્મમહૌષધિઃ ।
કાલશ્ચ વિપરીતો ઽતિહીનલિઙ્ગો યથાયથમ્ ॥

એતે દુષ્પરિહારત્વાદહિતાયોત્તરોત્તરમ્ ।
યેષામનિયતં કર્મ તસ્મિન્ કાલે સુદારુણે ॥

કર્મ પઞ્ચવિધં તેષાં યોજ્યં તદ્વદ્રસાયનમ્ ।
શસ્યતે દેહવૃદ્ધિશ્ચ ભેષજૈઃ પૂર્વમુદ્ધૃતૈઃ ॥

બ્રહ્મચર્યં દયા દાનં સદાચારરતિઃ શમઃ ।
સદ્ધર્મઃ સત્કથા પૂજા દેવર્ષીણાં જિતાત્મનામ્ ॥

દેશાનામવિપન્નાનાં સાધૂનાં ચ નિષેવણમ્ ।
દૈવવ્યપાશ્રયં ચેષ્ટં કર્મ જીવિતરક્ષણમ્ ॥

હેમન્તાદિષુ કુર્વીત સ્વં સ્વં ચાકાલિકેષ્વપિ ।
વિધિં તચ્છીલનં યસ્માચ્છીતાદિદ્વન્દ્વકારિતમ્ ॥

ઋતુચર્યાદિશીતોષ્ણવૃષ્ટિદોષપ્રતિક્રિયા ।
અત એવ ચ ચર્યાયાં હેમન્તશિશિરે સમે ॥

સર્વપ્રાણભૃતાં નિત્યમાયુર્યુક્તિમપેક્ષતે ।
દૈવે પુરુષકારે ચ સ્થિતં તસ્ય બલાબલમ્ ॥

અન્યજન્મકૃત કર્મ દૈવં પૌરુષમૈહિકમ્ ।
વિદ્યાત્તે કર્મણી ત્રેધા શ્રેષ્ઠમધ્યાવરત્વતઃ ॥

તયોરુદારયોર્યુક્તિર્દીર્ઘસ્ય સુસુખસ્ય ચ ।
નિયતસ્યાયુષો હેતુર્વિપરીતસ્ય ચાપરા ॥

મધ્યા મધ્યસ્ય મિશ્રસ્ય સઙ્કીર્ણા શ્રુણુ ચાપરમ્ ।
દૈવં પુરુષકારેણ દુર્બલં હ્યુપહન્યતે ॥

તથા દૈવેન બલિના પૌરુષં કર્મ દુર્બલમ્ ।
દૃષ્ટ્વા યદેકે મન્યન્તે નિયતં માનમાયુષઃ ॥

કર્મ કિઞ્ચિત્ ક્વચિત્કાલે વિપાકનિયતં મહત્ ।
કિઞ્ચિચ્ચ કાલનિયતં પ્રત્યયૈઃ પ્રતિબોધ્યતે ॥

એવં ચ દ્વિવિધો મૃત્યુઃ કાલાકાલવિભેદતઃ ।
ઉપદિષ્ટસ્તતશ્ચૈષ હિતાહિતવિધિક્રમઃ ॥

એકોત્તરં મૃત્યુશતં બ્રુવતે વેદવાદિનઃ ।
તત્રૈકઃ કાલસંયુક્તઃ શેષાસ્ત્વાગન્તવઃ સ્મૃતાઃ ॥

શ્યેનાદિના ચ યાગેન ભ્રાતૃવ્યસ્ય તથા ચ તૈઃ ।
દીર્ઘશ્રવસસોમાદ્યૈર્વિહિતશ્ચાત્મનો વધઃ ॥

આયુષ્કામસ્ય તત્પ્રાપ્તિસ્તથેષ્ટ્યા મિત્રવિન્દયા ।
સર્વસ્માદેવ ચાત્માનં ગોપયેદીદૃશી સ્મૃતિઃ ॥

તથા મરણમુદ્દિષ્ટં સૌગતાનાં ચતુર્વિધમ્ ।
વિષમાપરિહારેણ જાયતે નિયતાયુષામ્ ॥

ધ્રુવં રોગિત્વમન્યેષાં મૃત્યુરેવ ત્વપર્વણિ ।
અકાણ્ડે શસ્ત્રઘાતાદ્યૈઃ પ્રત્યક્ષો મૃત્યુરન્યથા ॥

ઉદ્ભ્રાન્તચણ્ડમાતઙ્ગતુરઙ્ગાદિસમાગમમ્ ।
આરાતિદુષ્ટવાય્વાદિસાહસાહિતભોજનમ્ ॥

વર્જયેદિતિ ન બ્રૂયુર્મુનયો દિવ્યચક્ષુષઃ ।
દૈવવ્યપાશ્રયાદીશ્ચ રસાયનવિધીસ્તથા ॥

ન વા તે ઽપિ યથાકામમાયુષઃ સ્થિતિમાપ્નુયુઃ ।
અહિસિંહગજાદિભ્યો વિદુષાં ન ભયં ભવેત્ ॥

મિથ્યાપ્રાકારદુર્ગાણિ મિથ્યામારણરક્ષણમ્ ।
આયુષ્કામસ્ય મિથ્યૈવ પરદારાદિવર્જનમ્ ॥

મન્ત્રદેવતયાહૂતા નાચક્ષીરન્ મહાહયઃ ।
વિષસુપ્તપ્રબુદ્ધસ્થા ભાવાભાવૌ તદાયુષઃ ॥

સન્યાસરોહિણીકાદિગ્રસ્તસ્ય સહસા ભવેત્ ।
ઉપેક્ષયા ન મરણં જીવિતં વા ચિકિત્સયા ॥

પ્રત્યહં નૃસહસ્રસ્ય યુદ્વે ઽન્યોન્યમભિઘ્નતઃ ।
સાધુવૃત્તસ્ય ચાતુલ્યા ન ભવેદાયુષઃ સ્થિતિઃ ॥

નાયુધૈર્દ્વિષમિન્દ્રાદ્યા નૌષધૈરાર્તમશ્વિનૌ ।
ઉપક્રમેરન્ન ભવેદકાલમરણં યદિ ॥

ઘટાનામામપક્વાનાં પાલનાપરિપાલનૈઃ ।
ચિરાલ્પકાલવર્ત્તિત્વં ચિત્રસ્થાનાં ચ દૃશ્યતે ॥

ઇત્યત્યન્તપ્રસિદ્ધે ઽપિ સિદ્ધે સર્વાગમૈરપિ ।
દૃષ્ટે ઽપ્યકાલમરણે વિચિકિત્સેત્કથં બુધઃ ॥

ગુણવદ્ભિષગાદીનાં સમ્ભવે સમ્ભવેત્તુ યઃ ।
મૃત્યું તં કાલજં પ્રાહુરિતરં તદ્વિપર્યયે ॥

યથા રથો વાહ્યમાનો ન્યાયેન ક્રમશઃ ક્ષયમ્ ।
યાયાદાત્મવતામાયુસ્તથાન્યેષાં વિપર્યયઃ ॥

શુચિતૈલદશો દીપઃ કીટવાતાદ્યપીડિતઃ ।
દીપ્તિમાન્ વર્ત્તતે સમ્યક્ યથૈવાસ્નેહસઙ્ક્ષયાત્ ॥

સ એવાતો યથા ચ સ્યાદ્વિપરીતો વિપર્યયે ।
હિતાહિતોપચારેણ તથૈવ પુરુષો ધ્રુવમ્ ॥

સર્વમન્યત્ પરિત્યજ્ય શરીરં પાલયેદતઃ ।
તદભાવે હિ ભાવાનાં સર્વાભાવઃ શરીરિણામ્ ॥

નગરી નગરસ્યેવ રથસ્યેવ રથી તથા ।
સ્વશરીરસ્ય મેધાવી કૃત્યેષ્વવહિતો ભવેત્ ॥

આહારકલ્પનાહેતૂન્ સ્વભાવાદીન્ વિશેષતઃ ।
સમીક્ષ્ય હિતમશ્નીયાદ્દેહો હ્યાહારસમ્ભવઃ ॥

ભીલજ્જાયન્ત્રણાલોભહર્ષશોકવશં ગતઃ ।
ન જાતુ ધારયેદ્વેગાંસ્તદ્ધિ સર્વાપદાસ્પદમ્ ॥

હિતમભ્યસ્યતઃ પુંસો નાકાલે કાલદંષ્ટ્રયા ।
સઞ્જાયતે પરામર્શો બલોત્સાહેન્દ્રિયાયુષામ્ ॥

અહિતાન્યપિ સન્ત્યજ્ય દોષમાપ્યાપ્નુયાદ્યદિ ।
તથાપ્યાનૃણ્યમાયાતિ સાધૂનામાત્મવાનિતિ ॥

યચ્ચ રોગસમુત્થાનં ન શક્યમિહ કેનચિત્ ।
પરિવર્તું ન તત્ પ્રાપ્ય શોચિતવ્યં મનીષિણા ॥

હિતાહારવિહારાણાં સદાચારનિષેવિણામ્ ।
લોકદ્વયવ્યપેક્ષાણાં જીવિતં હ્યમૃતાયતે ॥

ગૃધ્નુર્ગ્રામ્યસુખે વશ્યઃ ક્લેશાનાં હતસત્પથઃ ।
મૂઢો જીવત્યનર્થાય દુર્ગતિં પરિબૃંહયન્ ॥

વિદુષાન્તશ્શરીરસ્થાન્નિત્યં સન્નિહિતાનરીન્ ।
જિત્વા વર્જ્યાનિ વર્જ્યાનિ ચિરં જીવિતુમિચ્છતા ॥

તદાત્વે ચાનુબન્ધે વા તસ્માત્ કર્માશુભોદયમ્ ।
સ્મરન્નાત્રેયવચસો ન ધીમાન્ કર્તુમર્હતિ ॥