અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.5

અથાતો રોગાનુત્પાદનીયં નામાધ્યયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિહસ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

વેગાન્ નધારયેદ્વાતવિણ્મૂત્રક્ષવતૃટ્ક્ષુધામ્ ।
નિદ્રાકાસશ્રમશ્વાસજૃમ્ભાશ્રુચ્છર્દિરેતસામ્ ॥

અધોવાતસ્ય રોધેન ગુલ્મોદાવર્તરુક્ક્લમાઃ ।
વાતમૂત્રશકૃત્સઙ્ગદ્દષ્ટ્યગ્નિવધહૃદ્ગદાઃ ॥

શકૃતઃ પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટપ્રતિશ્યાયશિરોરુજઃ ।
ઊર્ધ્વવાયુઃ પરીકર્તો હૃદયસ્યોપરોધનમ્ ॥

મુખેન વિટ્પ્રવૃત્તિશ્ચ પૂર્વોક્તાશ્ચામયાઃ સ્મૃતાઃ ।
અઙ્ગભઙ્ગાશ્મરીબસ્તિમેઢ્રવંક્ષણવેદનાઃ ॥

મૂત્રસ્ય રોધાત્ પૂર્વે ચ પ્રાયો રોગાઃ તદૌષધમ્ ।
વર્ત્યભ્યઙ્ગવગાહાશ્ચ સ્વેદનં બસ્તિકર્મ ચ ॥

અન્નપાનં ચ વિડ્ભેદિ વિડ્રોધોત્થેષુ યક્ષ્મસુ ।
મૂત્રજેષુ તુ પાને ચ પ્રાગ્ભક્તં શસ્યેત ઘૃતમ્ ॥

જીર્ણાન્તિકં ચોત્તમયા માત્રયા યોજનાદ્વયમ્ ।
અવપીડકમેતચ્ચ સંજ્ઞિતં ધારણાત્ પુનઃ ॥

ઉદ્ગારસ્યારુચિઃ કમ્પો વિબન્ધો હૃદયોરસોઃ ।
આધ્માનકાસહિધ્માશ્ચ હિધ્માવત્તત્ર ભેષજમ્ ॥

શિરોર્તીન્દ્રિયદૌર્બલ્યમન્યાસ્તમ્ભાર્દિતં ક્ષુતેઃ ।
તીક્ષ્ણધૂમાઞ્જનાઘ્રાણનાવનાર્કવિલોકનૈઃ ॥

પ્રવર્તયેત્ ક્ષુતિં સક્તાં સ્વેદાભ્યઙ્ગૌ ચ શીલયેત્ ।
યોજ્યં વાતઘ્નમન્નં ચ ઘૃતં ચૌત્તરભક્તિકમ્ ॥

શોષાઙ્ગસાદબધિર્યસમ્મોહભ્રમહૃદ્ગદાઃ ।
તૃપ્ણાયા નિગ્રહાત્તત્ર શીતઃ સર્વો વિધિર્હિતઃ ॥

અઙ્ગભઙ્ગારુચિગ્લાનિકાર્શ્યશૂલભ્રમાઃ ક્ષુધઃ ।
તત્ર યોજ્યં લઘુ સ્નિગ્ધમુષ્ણમલ્પં ચ ભોજનમ્ ॥

નિદ્રાયા મોહમૂર્ધાક્ષિગૌરવાલસ્યજૃમ્ભિકાઃ ।
અઙ્ગમર્દશ્ચ તત્રેષ્ટઃ સ્વપ્નઃ સંવાહનાનિ ચ ॥

કાસસ્ય રોધાત્તદ્વૃદ્ધિઃ શ્વાસારુચિહૃદામયાઃ ।
શોષો હિધ્મા ચ કાર્યો ઽત્ર કાસહા સુતરાં વિધિઃ ॥

ગુલ્મહૃદ્રોગસમ્મોહાઃ શ્રમશ્વાસાદ્વિધારિતાત્ ।
હિતં વિશ્રમણં તત્ર વાતઘ્નશ્ચ ક્રિયાક્રમઃ ॥

જૃમ્ભાયાઃ ક્ષવવદ્રોગાઃ સર્વશ્ચાનિલજિદ્વિધિઃ ।
પીનસાક્ષિશિરોહૃદ્રુઙ્મન્યાસ્તમ્ભારુચિભ્રમાઃ ॥

સગુલ્મા બાષ્પતસ્તત્ર સ્વપ્નો મદ્યં પ્રિયાઃ કથાઃ ।
વિસર્પકોઠકુષ્ઠાક્ષિકણ્ડૂપાણ્ડ્વામયજ્વરાઃ ॥

સકાસશ્વસહૃલ્લાસવ્યઙ્ગશ્વયથવો વમેઃ ।
ગણ્ડૂષધૂમાનાહારં રુક્ષં ભુક્ત્વા તદુદ્વમઃ ॥

વ્યાયામઃ સ્રુતિરસ્રસ્ય શસ્તં ચાત્ર વિરેચનમ્ ।
સક્ષારલવણં તૈલમભ્યઙ્ગાર્થે ચ શસ્યતે ॥

શુક્રાત્તત્સ્રવણં ગુહ્યવેદનાશ્વયથુજ્વરાઃ ।
હૃદ્વ્યથા મૂત્રસઙ્ગાઙ્ગભઙ્ગવર્ધ્માશ્મષણ્ઢતાઃ ॥

તાસ્રચૂડસુરાશલિબસ્ત્યભ્યઙ્ગાવગાહનમ્ ।
બસ્તિશુદ્ધિકરૈઃ સિદ્ધં ભજેત્ ક્ષીરં પ્રિયાઃ સ્ત્રિયઃ ॥

તત્ર સેવેત સર્વં ચ વર્જયેદ્વેગધારિણમ્ ।
વિડ્વામિનં પરિક્લિષ્ટં ક્ષીણં તૃટ્છૂલપીડિતમ્ ॥

રોગાઃ સર્વે ઽપિ જાયન્તે વેગોદીરણધારણૈઃ ।
નિર્દિષ્ટં સાધનં તત્ર ભૂયિષ્ઠં યે તુ તાન્ પ્રતિ ॥

તતશ્ચાનેકધા પ્રાયઃ પવનો યત્ પ્રકુપ્યતિ ।
અન્નપાનૌષધં તસ્ય યુઞ્જીતાતો ઽનુલોમનમ્ ॥

ક્રમાદપામપિ મણૌ પઙ્કો ઽવશ્યંભવત્યતઃ ।
ઉત્તિષ્ઠેત યથાકાલં મલાનાં શોધનં પ્રતિ ॥

ચયકાષ્ઠામુપારુહ્ય કુર્વતે તે હ્યુપેક્ષિતાઃ ।
પ્રાયશઃ સુચિરેણાપિ ભેષજદ્વેષિણોગદાન્ ॥

અતિસ્થૌલ્યાગ્નિસદનમેહકુષ્ઠહૃતૌજસઃ ।
સ્રોતોરોધાક્ષવિભ્રંશશ્વાસશ્વયથુપાણ્ડુતાઃ ॥

આમોરુસ્તમ્ભજઠરકૃચ્છ્રાલસકદણ્ડકાન્ ।
ચ્છર્દિગણ્ડકૃમિગ્રન્થિતન્દ્રાદુઃસ્વપ્નદર્શનમ્ ॥

કણ્ઠામયાન્ મૂર્દ્ધરુજં પ્રણાશં બુદ્ધિનિદ્રયોઃ ।
તેજોવર્ણબલાનાં ચ તૃપ્યતો બૃંહણૈરપિ ॥

ઉચિતૈરપિ ચાહારૈર્યસ્માદસ્ય વહન્તિ ન ।
દોષોપલિપ્તવદના રસં રસવહાઃ સિરાઃ ॥

વમનાદીનતો યુઞ્જ્યાત્ સ્વસ્થસ્થૈવ યથાવિધિ ।
દોષાઃ કદાચિત્ કુપ્યન્તિ જિતા લઙ્ઘનપાચનૈઃ ॥

યે તુ સંશોધનૈઃ શુદ્ધા ન તેષાં પુનરુદ્ભવઃ ।
યથાક્રમં યથાયોગમત ઊર્ધ્વં પ્રયોજયેત્ ॥

રસાયનાનિ સિદ્ધાનિ વૃષ્યયોગાંશ્ચ કાલવિત્ ।
ભેષજક્ષપિતે પથ્યમાહારૈર્બૃંહણં ક્રમાત્ ॥

શાલિષષ્ટિકગોધૂમમાંસક્ષીરઘૃતાદિભિઃ ।
હૃદ્યદીપનભૈષજ્યસંયોગાદ્રુચિપક્તિદૈઃ ॥

સાભ્યઙ્ગોદ્વર્તનસ્નાનનિરૂહસ્નેહબસ્તિભિઃ ।
તથા સ લભતે શર્મ સર્વપાવકપાટવમ્ ॥

ધીવર્ણેન્દ્રિયવૈમલ્યં વૃષતાં દૈર્ઘ્યમાયુષઃ ।
યે ભૂતવિષવાય્વગ્નિક્ષતભઙ્ગાદિસમ્ભવાઃ ॥

કામક્રોધભયાદ્યાશ્ચ તે સ્યુરાગન્તવો ગદાઃ ।
ત્યાગઃ પ્રજ્ઞાપરાધાનામિન્દ્રિયોપશમઃ સ્મૃતિઃ ॥

દેશકાલાત્મવિજ્ઞાનં સદ્વૃત્તસ્યાનુવર્તનમ્ ।
અથર્વવિહિતા શાન્તિઃ પ્રતિકૂલગ્રહાર્ચનમ્ ॥

ભૂતાદ્યસ્યર્શનોપાયો નિર્દિષ્ટશ્ચ પૃથક્ પૃથક્ ।
અનુત્પત્યૈ સમાસેન વિધિરેષ પ્રદર્શિતઃ ॥

નિજાગન્તુવિકારાણામુત્પન્નાનાં ચ શાન્તયે ॥

શીતોદ્ભવં દોષચયં વસન્તે વિશોધયન્ ગ્રીષ્મજમભ્રકાલે ।
ઘનાત્યયે વાર્ષિકમાશુ સમ્યક્ પ્રાપ્નોતિ રોગાનૃતુજાન્ ન જાતુ ॥

નિત્યં હિતાહારવિહારસેવી સમીક્ષ્યકારી વિષયેષ્વસક્તઃ ।
દાતા સમઃ સત્યપરઃ ક્ષમાવાનાપ્તોપસેવી ચ ભવત્યરોગઃ ॥

અર્થેષ્વલભ્યેષ્વકૃતપ્રયત્નં કૃતાદરં નિત્યમપાયવત્સુ ।
જિતેન્દ્રિયં નાનુપતાન્તિ રોગાસ્તત્કાલયુક્તં યદિ નાસ્તિ દૈવમ્ ॥

કાલે ઽનુકૂલો વિષયા મનોજ્ઞા ધર્મ્યાઃ ક્રિયાઃ કર્મ સુખાનુબન્ધિ ।
સત્ત્વં વિધેયં વિશદા ચ બુદ્ધિર્ભવન્તિ ધીરસ્ય સદા સુખાય ॥