અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.4

અથાત ઋતુચર્યાં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હસ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

કાલો હિ નામ ભગવાનનાદિનિધનો યથોપચિતકર્માનુસારી ।
યદનુરોધાદાદિત્યાદયઃ ખાદયશ્ચ મહાભૂતવિશેષાસ્તથા તથા વિપરિણમન્તો જન્મવતાં જન્મમરણસ્યર્તુરસવીર્યદોપદેહબલવ્યાપત્સં પદાં ચ કારણત્વં પત્યયતાં પ્રતિપદ્યન્તે ॥

સ માત્રાકાષ્ઠાકલાનાડિકામુહૂર્તયામાહોરાત્રપક્ષમાસર્ત્વયનવર્ષભેદેન દ્વાદશધા વિભજ્યતે ॥

તત્રાક્ષિનિમેષો માન્ત્રા તાઃ પઞ્ચદશ કાષ્ઠા તાસ્ત્રિંશત્ કલા તાઃ સદશભાગા વિંશતિર્નાડિકા નાડિકાદ્વયં મુહૂર્તશ્ચ તે તુલ્યરાત્રિન્દિવે રાશિભાગે ચત્વારઃ પાદોના યામઃ તૈશ્ચતુર્ભિરહો રાત્રિશ્ચ પઞ્ચદશાહોરાત્રાઃ પક્ષઃ પક્ષદ્વયં માસઃ સ શુક્લાન્તઃ તૈર્માર્ગશીર્ષાદિભિર્દ્વિસંખ્યૈઃ ક્રમાદ્ધેમન્તશિશિરવસન્તગ્રીષ્મવર્ષશરદાખ્યાઃ ષડૃતવો ભવન્તિ તેષુ શિશિરાદયસ્ત્રયો રવેરુદગયનમાદાનઞ્ચ શેષા દક્ષિણાયનં વિસર્ગશ્ચ તાવાદાનવિસર્ગૌ વર્ષમ્ ॥

તયોરાદાનમાગ્નેયમ્ તસ્મિન્ ખલુ કાલસ્વભાવમાર્ગપરિગૃહીતો ઽત્યર્થોપ્ણગભસ્તિજાલમણ્ડલો ઽર્કસ્તત્સંપર્કાદ્વાયવશ્ચ તીવ્રરૂક્ષાઃ સોમજં ગુણમુપશોષયન્તો જગતઃ સ્નેહમાદદાના ઋતુક્રમેણો પજનિતરૌક્ષ્યા રૂક્ષાન્ રસાંસ્તિક્તકષાયકટુકાનભિપ્રબલયન્તો નૃણાં દૌર્બલ્યમાવહન્તિ ॥

વસર્ગસ્તુ સૌમ્યઃ તસ્મિન્નપિ કાલમાર્ગમેઘવાતવર્ષાભિહતપ્રભાવે દક્ષિણાયનગે ઽર્કે શશિનિ ચાવ્યાહતબલે શિશિરાભિર્ભાભિઃ શશ્વદાપ્યાયમાને માહેન્દ્રસલિલ પ્રશાન્ત સન્તાપે જગત્યરૂક્ષા રસાઃ પ્રવર્ધન્તે ઽમ્લલવણમધુરા યથાક્રમં બલં ચોપચીયતે નૃણામિતિ ॥

ભવતિ ચાત્ર
હેમન્તે શિશિરે ચાગ્ર્યં વિસર્ગાદાનયોર્બલમ્ શરદ્વસન્તયોર્મધ્યં હીનં વર્ષાનિદાઘયોઃ ॥

ધૂમધૂમ્રરજોમન્દાસ્તુષારાવિલમણ્ડલાઃ ।
દિગાદિત્યા મરુચ્છૈત્યાદુત્તરો રોમહર્ષણઃ ॥

લોધ્રપ્રિયઙ્ગુપુન્નાગલવલ્યઃ કુસુમોજ્વલાઃ ।
દૃપ્તા ગજાજમહિષવાજિવાયસસૂકરાઃ ॥

હિમાનીપટલચ્છન્ના લીનમીનવિહઙ્ગમાઃ ।
નદ્યઃ સબાષ્પાઃ સોષ્માણઃ કૂપાપશ્ચ હિમાગમે ॥

દેહોષ્માણો વિશન્તો ઽન્તઃ શીતે શીતાનિલાહતાઃ ।
જઠરે પિણ્ડિતોષ્માણં પ્રબલં કુર્વતે ઽનલમ્ ॥

વિસર્ગે બલિનાં પ્રાયઃ સ્વભાવાદિગુરુક્ષમમ્ ।
બૃંહણાન્યન્નપાનાનિ યોજયેત્તસ્ય યુક્તયે ॥

અનિન્ધનો ઽન્યથા સીદેદત્યુદીર્ણતયા ઽથવા ।
ધાતૂનપિ પચેદસ્ય તતસ્તેષાં ક્ષયાન્મરુત્ ॥

તેજઃ સહચરઃ કુપ્યેચ્છીતઃ શીતે વિશેષતઃ ।
અતો હિમે ભજેત્સ્નિગ્ધાન્ સ્વાદ્વમ્લલવણાન્રસાન્ ॥

બિલેશયૌદકાનૂપપ્રસહાનાં ભૃતાનિ ચ ।
માંસાનિ ગુડપિષ્ટોત્થમદ્યાન્યભિનવાનિ ચ ॥

માષેક્ષુક્ષીરવિકૃતિવસાતૈલનવૌદનાન્ ।
વ્યાયામોદ્વર્તનાભ્યઙ્ગસ્વેદધૂમાઞ્જનાતપાન્ ॥

સુખોદકં શૌચવિધૌ ભૂમિગર્ભગૃહાણિ ચ ।
સાઙ્ગારયાનાં શય્યાં ચ કુથકમ્બલસંસ્કૃતામ્ ॥

કુઙ્કુમેનાનુલિપ્તાઙ્ગો ગુરુણા ઽગરુણા ઽપિ વા ।
લઘૂષ્ણૈઃ પ્રાવૃતઃ સ્વપ્યાત્ કાલે ધૂપાધિવાસિતઃ ॥

પીનાઙ્ગનાઙ્ગસંસઙ્ગનિવારિતહિમાનિલઃ ।
શિશિરે શીતમધિકં મેઘમાઉતવર્ષજમ્ ॥

રૌક્ષ્યં ચઆદાનજં તસ્માત્ કાર્યઃ પૂર્વો ઽધિકં વિધિઃ ।
વસન્તે દક્ષિણો વાયુરાતામ્રકિરણો રવિઃ ॥

નવપ્રવાલત્વક્પત્રાઃ પાદપાઃ કકુભો ઽમલાઃ ।
કિંશુકાશોકચૂતાદિવનરાજિવિરાજિતાઃ ॥

કોકિલાલિકુલાલાપકલકોલાહલાકુલાઃ ।
શિશિરે સઞ્ચિતઃ શ્લેષ્મા દિનકૃદ્ભાભિરીરિતઃ ॥

તદા પ્રબાધમાનો ઽગ્નિં રોગાન્ પ્રકુરુતે બહૂન્ ।
અતો ઽસ્મિંસ્તીક્ષ્ણવમનધૂમગણ્ડૂષનાવનમ્ ॥

વ્યાયામોદ્વર્ત્તનક્ષૌદ્રયવગોધૂમજાઙ્ગલાન્ ।
સેવેત સુહૃદુદ્યાનયુવતીશ્ચ મનોરમાઃ ॥

સ્નાતઃ સ્વલઙ્કૃતઃ સ્રગ્વી ચન્દનાગરુરૂષિતઃ ।
વિચિત્રામત્રવિન્યસ્તાન્ સહકારોત્પલાઙ્કિતાન્ ॥

નિગદાંશ્ચઆસવારિષ્ટશીધુમાર્દ્વીકમાધવાન્ ।
ક્વથિતં મુસ્તશુણ્ઠ્યમ્બુ સારામ્ભઃ ક્ષૌદ્રવારિ વા ॥

ગુરુશીતદિવાસ્વપ્નસ્નિગ્ધામ્લમધુરાંસ્ત્યજેત્ ।
ગ્રીષ્મે ઽતસીપુષ્પનિભસ્તીક્ષ્ણાંશુર્દાવદીપિતાઃ ॥

દિશો જ્વલન્તિ ભૂમિશ્ચ મારુતો નૈઋતઃ સુખઃ ।
પવનાતપસંસ્વેદૈર્જન્તવો જ્વરિતા ઇવ ॥

તાપાર્તતુઙ્ગમાતઙ્ગમહિષૈઃ કલુષીકૃતાઃ ।
દિવાકરકરાઙ્ગારનિકરક્ષપિતામ્ભસઃ ॥

પ્રવૃદ્ધરોધસો નદ્યઃ ચ્છાયાહીના મહીરુહાઃ ।
વિશીર્ણજીર્ણપર્ણાશ્ચ શુષ્કવલ્કલતાઙ્કિતાઃ ॥

આદત્તે જગતસ્તેજસ્તદઆદિત્યો ભૃશં યતઃ ।
વ્યાયામાતપકટ્વમ્લલવણોષ્ણં ત્યજેદતઃ ॥

મદ્યં ન સેવ્યં સ્વલ્પં વા સેવ્યં સુબહુવારિ વા ।
અન્યથા શોફશૈથિલ્યદાહમોહાન્ કરોતિ તત્ ॥

નવમૃદ્ભાજનસ્થાનિ હૃદ્યાનિ સુરભીણિ ચ ।
પાનકાનિ સમન્થાનિ સિતાઢ્યાનિ હિમાનિ ચ ॥

સ્વાદુ શીતં દ્રવં ચાન્નં જાઙ્ગલાન્મૃગપક્ષિણઃ ।
શાલિક્ષીરઘૃતદ્રાક્ષાનાલિકેરામ્બુશર્કરાઃ ॥

તાલવૃન્તાનિલાન્ હારાન્ સ્રજઃ સકમલોત્પલાઃ ।
તન્વીર્મૃણાલવલયાઃ કાન્તાશ્ચન્દનરૂષિતાઃ ॥

સરાંસિ વાપિઃ સરિતઃ કાનનાનિ હિમાનિ ચ ।
સુરભીણિ નિષેવેત વાસાંસિ સુલઘૂનિ ચ ॥

નિષ્પતદ્યન્ત્રસલિલે સ્વપ્યાદ્ધારાગૃહે દિવા ।
રાત્રૌ ચઆકાશતલકે સુગન્ધિકુસુમાસ્તૃતે ॥

કર્પૂરચન્દનાર્દ્રાઙ્ગો વિરલાનઙ્ગસઙ્ગમઃ ।
વર્ષાસુ વારુણો વાયુઃ સર્વસસ્યસમુદ્ગમઃ ॥

ભિન્નેન્દ્રનીલનીલાભ્રવૃન્દમન્દાવિલં નભઃ ।
દીર્ઘિકાનવવાર્યૌઘમગ્નસોપાનપઙ્ક્તયઃ ॥

વારિધારાભૃશાઘાતવિકાસિતસરોરુહાઃ ।
સરિતઃ સાગરાકારા ભૂરવ્યક્તજલસ્થલા ॥

મન્દ્રસ્તનિતજીમૂતશિખિદર્દુરનાદિતા ।
ઇન્દ્રગોપધનુઃખણ્ડવિદ્યુદુદ્યોતદીપિતા ॥

પરિતઃ શ્યામલતૃણા સિલિન્ધ્રકુટજોજ્વલા ।
તદાદાનાબલે દેહે મન્દે ઽગ્નૌ બાધિતે પુનઃ ॥

વૃષ્ટિભૂબાષ્પતોયામ્લપાકદુષ્ટૈશ્ચલાદિભિઃ ।
બસ્તિકર્મ નિષેવેત કૃતસંશોધનક્રમઃ ॥

પુરાણાશાલિગોધૂમયવાન્ યૂષરસૈઃ કૃતૈઃ ।
નિગદં મદિરારિષ્ટમાર્દ્વીકં સ્વલ્પમમ્બુ વા ॥

દિવ્યં ક્વથિતકૂપોત્થં ચૌણ્ડં સારસમેવ વા ।
વૃષ્ટિવાતાકુલેત્વન્હિ ભોજનં ક્લેદવાતજિત્ ॥

પરિશુષ્કં લઘુસ્નિગ્ધમુષ્પામ્લલવણં ભજેત્ ।
પ્રાયો ઽન્નપાનં સક્ષૌદ્રં સંસ્કૃતં ચ ઘનોદયે ॥

અસરીસૃપભૂબાષ્પશીતમારુતશીકરમ્ ।
સાગ્નિયાનં ચ ભવનં નિર્દંશમશકોન્દુરમ્ ॥

પ્રઘર્ષોદ્વર્તનસ્નાનધૂમગન્ધાગરુપ્રિયઃ ।
યાયાત્ કરેણુમુખ્યાભિશ્ચિત્રસ્રગ્વસ્ત્રભૂષિતઃ ॥

નદીજલોદમન્થાહઃ સ્વપ્નાતિદ્રવમૈથુનમ્ ।
તુષારપાદચરણવ્યાયામાર્કકરાંસ્ત્યજેત્ ॥

શરદિ વ્યોમ શુભ્રાભ્રં કિઞ્ચિત્ પઙ્કાઙ્કિતા મહી ।
પ્રકાશકાશસપ્તાહ્વકુમુદા શાલિશાલિની ॥

વિક્ષિપ્તતીક્ષ્ણકિરણો મેઘૌઘવિગમાદ્રવિઃ ।
બભ્રુવર્ણો ઽતિવિમલાઃ ક્રૌઞ્ચમાલાકુલા દિશઃ ॥

કમલાન્તરસંલીનમીનહંસાંસઘટ્ટનૈઃ ।
તરઙ્ગભઙ્ગાનિ સરાંસિ વિમલાનિ ચ ॥

વર્ષાશીતોચિતાઙ્ગાનાં સહસૈવાર્કરશ્મિભિઃ ।
તપ્તાનાં સઞ્ચિતં પૂર્વં તદા પિત્તં પ્રકુપ્યતિ ॥

શસ્તં તિક્તહવિઃપાનં વિરેકો ઽસ્રસ્રુતિઃ સદા ।
શીતં લઘ્વન્નપાનં ચ કષાયસ્વાદુતિક્તકમ્ ॥

શાલિષષ્ટિકગોધૂમયવમુદ્ગસિતામધુ ।
પટોલામલકં દ્રાક્ષા જાઙ્ગલં ક્ષુદ્વતાં ભૃશમ્ ॥

દિવા દિવાકરકરૈર્નિશાકરકરૌર્નીશિ ।
સન્તપ્તં હ્લાદિતં તોયમગસ્ત્યેનાવિષીકૃતમ્ ॥

નિર્મલં શુચિ કાલેન પક્વં પાને ઽમૃતોપમમ્ ।
હંસૌઘપક્ષવિક્ષેપભ્રમત્ભ્રમરપઙ્ક્તિષુ ॥

સુસરોરુહસેવ્યાસુ સરસીષુ પ્લવેત ચ ।
લઘુશુદ્ધામ્બરઃ સ્રગ્વી શીતોશીરવિલેપનઃ ॥

સેવેત ચન્દ્રકિરણાન્ પ્રદોષે સૌધમાશ્રિતઃ ।
તૃપ્તિદધ્યાતપક્ષારવસાતૈલપુરોનિલાન્ ॥

તીક્ષ્ણમદ્યદિવાસ્વપ્નતુષારાંશ્ચ વિવર્જયેત્ ।
નિત્યં સર્વરસાભ્યાસઃ સ્વસ્વાધિક્યમૃતાવૃતૌ ॥

ર્ત્વોરન્તાદિસપ્તાહાવૃતુસન્ધિરિતિ સ્મૃતઃ ।
તત્ર પૂર્વો વિધિસ્ત્યાજ્યઃ સેવનીયો ઽપરઃ ક્રમાત્ ॥

અસાત્મ્યજા હિ રોગાઃ સ્યુઃ સહસા ત્યાગશીલનાત્ ।
ર્તુષ્વેવંવિધેષ્વેષ વિધિઃ સ્વાસ્થ્યે ચ દેહિનાં ॥

નિર્દિશ્યતે ઽન્યરૂપેષુ વિરુદ્ધાજ્ઞાનિકો વિધિઃ ।
માસરાશિસ્વરૂપાખ્યમૃતોર્યલ્લક્ષણત્રયમ્ ॥

યથોત્તરંભજેચ્ચર્યાં તત્ર તસ્ય બલાદિતિ ॥