અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.38

અથાતઃ શસ્ત્રકર્મવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

દ્વિવિધે હિ વ્યાધાવુપાયાપેક્ષે નિજ ગાગન્તૌ વા ભેષજવિષયાતીતે શસ્ત્રકર્મ પ્રયુજ્યતે ॥

સ ચામયઃ પ્રાયેણ શ્વયથુપૂર્વકો ભવત્યતઃ શોફાવસ્થસ્યૈવ વાતપિત્તકફરક્તસંસર્ગસન્નિપાતાત્મકતામુપલક્ષ્ય પાકભયાદ્યથાસ્વમુપવાસલેપસેકાસૃઙ્મોક્ષકષાયઘૃતપાનશોધનાનિ પ્રયુઞ્જીત ॥

તથાપ્યનુપશામ્યતિ પ્રવિલયનમ્ ।
અવિલીયમાને ચોપનાહનમ્ ॥

તત્ર શોફસ્યામલક્ષણમલ્પતા ચાલ્પોષ્મરુજત્વં ત્વક્સવર્ણતા સ્થૈર્યં ચ ॥

પચ્યમાનસ્તુ વિવર્ણો બસ્તિરિવાતતઃ ।
સંરમ્ભશૂલરાગદાહોષારુચિતૃષ્ણાજ્વરારતિસ્પર્શાસહત્વાનિદ્રતાસમન્વિતો વિષ્યન્દયતિ સર્પિઃ શોષયતિ પ્રદેહં સર્ષપકલ્કોપલિપ્ત ઇવ ચિમિચિમાયતે પિપીલિકાભિરિવ સંસર્પ્યતે પીડ્યત ઇવ પાણિના ઘટ્યત ઇવાઙ્ગુલ્યા તાડ્યત ઇવ દણ્ડેન તુદ્યત ઇવ સૂચીભિર્ભિદ્યત ઇવ શક્તિભિશ્છિદ્યત ઇવ શસ્ત્રેણ દશ્યત ઇવ વૃશ્ચિકૈર્દહ્યત ઇવાગ્નિક્ષારાભ્યાં મથ્યત ઇવોમુલ્કેન ॥

પક્વે તુ ગતવેગત્વં પ્રમ્લાનતા ત્વક્શિથિલતા વલીપ્રાદુર્ભાવઃ પાણ્ડુતા મધ્યોન્નતતાઙ્ગુલ્યવપીડિતમુક્તે પ્રત્યુન્નમનં બસ્તાવિવોદકસ્ય પૂયસ્ય સઞ્ચરણં કણ્ડૂઃ સંરમ્ભશૂલાદ્યુપશમશ્ચ ॥

શૂલં નર્તે ઽનિલાદ્દાહઃ પિતાચ્છોફઃ કફોદયાત્ ।
રાગો રક્તાચ્ચ પાકઃસ્યાદતો દોષૈઃ સશોણિતૈઃ ॥

પાકે ઽતિવૃત્તે સુષિરસ્તનુત્વગ્દોષભાક્ષિતઃ ।
વલીભિરાચિતઃ શ્યાવઃ શીર્યમાણ્તનૂરુહઃ ॥

કફજેષુ તુ શોફેષુ કેષુચિત્ ગમ્ભીરત્વાદ્રક્તમેવ વિપચ્યતે ।
તતશ્ચાસ્પષ્ટં પક્વલિઙ્ગં ભવતિ ।
યત્ર હિ ત્વક્સાવર્ણ્યં શીતશોફતલ્પરુજતાશ્મવચ્ચ ઘનતા ।
ન તત્ર મોહમુપેયાત્ ।
તં રક્તપાકમિત્યાચક્ષતે ॥

અથૈનં સમ્યક્પક્વમવધાર્ય ભીરુવૃદ્ધબાલદુર્બલક્લીબક્ષીણગર્ભિણીવિષાર્દિતશસ્ત્રક્ષામેષુ પાકોદ્ધતદોષેષુ ચ પિણ્ડિતેષુ સન્ધિમર્માશ્રિતેષ્વલ્પેષુ વા શોફેષુ તીક્ષ્ણોષ્ણદ્રવ્યૈર્દારણં કુર્વીત ।
ઇતરેષુ તુ પાટનમ્ ॥

આમપાટને સિરાસ્નાયુવ્યાપાદનં શોણિતાતિપ્રવૃત્તિર્વેદનાતિવૃદ્ધિરવદરણં ક્ષતવિસર્પો વા સ્યાત્ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

પિષ્ઠન્ પક્વે પુનઃ પૂયઃ સિરાસ્નાય્વસૃઙામિષમ્ ।
વિવૃદ્ધો દહતિ ક્ષિપ્રં તૃણોલપમિવાનલઃ ॥

યશ્છિનત્ત્યમમજ્ઞાનાદ્યશ્ચ પક્વમુપેક્ષતે ।
શ્વપચાવિવ વિજ્ઞેયૌ તાવનિશ્ચિતકારિણૌ ॥

પ્રાક્ શસ્ત્રાદ્ભોજયેદિષ્ટં તીક્ષ્ણં મદ્યં ચ પાયયેત્ ।
ન મૂર્છત્યન્નસંયોગાન્મત્તઃ શસ્ત્રં ન બુધ્યતે ॥

અન્યત્ર મૂઢગર્ભોદરાશ્મરીમુખરોગેભ્યઃ ।
અથોપહૃતયન્ત્રશસ્ત્રક્ષારાગ્નિજામ્બવૌષ્ઠપિચુપ્લોતપત્રસૂત્રચર્મપટ્ટમધુસ્નેહકષાયાલેપકલ્કસેકોદકુમ્ભશીતોષ્ણોદકકટાહવ્યજનાદિવ્રણોપયોગિસર્વોપકરણમાશ્રિતશયનીયમુપસ્થિતસ્થિરસ્નેહબલવદવલમ્બકપુરુષમિષ્ટે ઽહનિમુહૂર્તે ચ દધ્યક્ષતાન્નપાનરુક્મરત્નાર્ચિતવિપ્રં પ્રણતેષ્ટદેવતં કૃતમઙ્ગલં ભુક્તવન્તમાતુરં પ્રાઙ્મુખમુપવેશ્ય સંવેશ્ય વા યન્ત્રયિત્વા પ્રત્યઙ્મુખો વૈદ્યો મર્મસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિધમનીઃ પરિહરન્નનુલોમં શસ્ત્રં નિદધ્યાદાપૂયદર્શનાત્ ।
સકૃદેવાહરેચ્છસ્ત્રમાશુ ચ ॥

મહત્સ્વપિ ચ પાકેષુ દ્વ્યઙ્ગુલં શસ્ત્રપદમુક્તમ્ ।
દ્વ્યઙ્ગુલાન્તરં ત્ર્યઙ્ગુલાન્તરં વાભિસમીક્ષ્ય વિવૃત્તે પ્રદેશે વામપ્રદેશિન્યૈષિત્વા નાતિવિવૃત્તે ગમ્ભીરમાંસલે ચૈષણ્યા ।
વિપરીતે કરીરાદિનાલેનાતિસંવૃતે સૂકરવાલેન વા ॥

યતો ગતાં ગતિં વિદ્યાદુત્સઙ્ગો યત્ર યત્ર ચ ।
તત્ર તત્ર વ્રણં કુર્યાત્ સુવિભક્તં નિરાશયમ્ ।
આયતં ચ વિશાલં ચ યથા દોષો ન તિષ્ઠતિ ॥

શૌર્યમાશુક્રિયા તીક્ષ્ણં શસ્ત્રમસ્વેદવેપથૂ ।
અસમ્મોહશ્ચ વૈદ્યસ્ય શસ્ત્રકર્મણિ શસ્યતે ॥

તત્ર ભ્રૂગણ્ડલલાટાક્ષિકૂટૌષ્ઠદન્તવેષ્ટમન્યાકણ્ઠજત્રુકક્ષ્યાકુક્ષિવઙ્ક્ષણેષુ તિર્યક્છેદ ઇષ્ટઃ ।
અન્યત્ર તુ સિરાસ્નાયૂપઘાતો ઽતિવેદના ચિરાદ્ વ્રણસંરોહો માંસસ્કન્દી ચ તિર્યક્છેદાત્ ભવન્તિ ॥

તતઃ શસ્ત્રમવચાર્ય શીતાભિરદ્ભિરાતુરમાશ્વાસ્ય સમન્તાત્ પ્રતિપીડ્યાઙ્ગુલ્યા વ્રણમપિ પ્રક્ષાલ્ય કષાયેણ વ્રણાત્ પ્લોતેનામ્ભો ઽપનીય વેદનારક્ષોઘ્નૈર્ગુગ્ગુલ્વગરુસર્જરસવચાગૌરસર્ષપહિઙ્ગુલવણનિમ્બપત્રૈઃ સઘૃતૈર્વ્રણં ધૂપયિત્વા યથાસ્વમૌષધેન મધુઘૃતતિલકલ્કૈશ્ચ દિગ્ધાં વતિં પ્રણિધાય કલ્કેન પૂરયિત્વા નાતિભૃષ્ટયવસક્તુભિર્ઘૃતાક્તૈર્ભાજનાન્તે ઽમ્ભસા દક્ષિણાઙ્ગુલીભિઃ સુમૃદિતૈરવચ્છાદ્ય ઘનાં કબલિકાં દત્વા સવ્યદક્ષિણાન્યતરપાર્શ્વે ઋજુમનાવિદ્ધમસઙ્કુચિતં મૃદુપટ્ટં નિવેશ્ય બધ્નીયાત્ ॥

વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાંસ્તત્ર દ્વિસ્ત્રિર્વા વેષ્ટયેદ્ વ્રણાન્ ।
સકૃદેવ પરિક્ષિપ્ય પિત્તરક્તાભિઘાતજાન્ ॥

શસ્ત્રક્ષતરુજાયાં તુ પ્રતતાયાં યષ્ટીમધુકસર્પિષોષ્ણેન વ્રણં સિઞ્ચેત્ ।
ઉદકુમ્ભાચ્ચાપો ગૃહીત્વા પ્રોક્ષયન્ પરિતો વિકીર્ય પર્ણશબર્યાદિભિરસ્ય રક્ષાં કુર્યાદ્રક્ષો ઽભિભવનિષેધાર્થમ્ ।
તેભ્યશ્ચ બલિમુપહરેત્ ।
ધારયેચ્ચ શિરસા ॥

લક્ષ્મીં ગુહામતિગુહાં જટિલાં બ્રહ્મચારિણીમ્ ।
વચાં છત્રામતિચ્છત્રાં દૂર્વાં સિદ્ધાર્થકાનપિ ॥

ગુગ્ગુલ્વાદિભિરેવં શયનાસનાદિ દ્વિરહ્નો ધૂપયેત્ ।
તથા સ્નેહોક્તં દિનચર્યોક્તં ચાચારમનુવર્તેત ॥

વિશેષતશ્ચ દિવાસ્વપ્નાદ્ વ્રણે શોફકણ્ડૂરાગરુક્પૂયવૃદ્ધિઃ ॥

સ્ત્રીણાં તુ સ્મૃતિસંસ્પર્શદર્શનૈશ્ચલિતે સ્રુતે ।
શુક્રે વ્યવાયજાન્ દોષાનસંસર્ગે ઽપ્યવાપ્નુયાત્ ॥

ભોજયેચ્ચૈનં યથાસાત્મ્યં સમાતીતશાલિષષ્ટિકયવગોધૂમાન્યતમં મુદ્ગમસૂરાઢકીસતીનયૂષજાઙ્ગલરસોપેતં જીવન્તીસુનિષણ્ણકતણ્ડુલીયકવાસ્તુકવાર્તાકપટોલકારવેલ્લકબાલમૂલશશાકયુક્તં દાડિમામલકસૈન્ધવસહિતં સર્પિઃસ્નિગ્ધં લઘ્વલ્પમુષ્ણોદકોત્તરં ચ ।
એવમસ્ય સમ્યગશિતં જરામુપૈતિ ।
અજીર્ણાદનિલાદીનાં વિભ્રમો બલવાઅન્ ભવેત્ ।
તતઃ શોફરુજાપાક દાહાનાહાનવાપ્નુયાત્ ॥

નવધાન્યમાષકલાયકુલત્થનિષ્પાવશિમ્બીશીતામ્બુમદ્યેક્ષુક્ષીરપિષ્ટતિલવિકૃતિશુષ્કશાકપિશિતહરિતશાકામ્લલવણકટુકક્ષારાનૂપામિષાણિ વર્જયેત્ ॥

વર્ગો ઽયં નવધાન્યાદિર્વ્રણિનઃ સર્વદોષકૃત્ ।
મદ્યં તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષામ્લમાશુવ્યાપાદયેદ્ વ્રણમ્ ॥

બાલોશીરૈશ્ચ વીજ્યેત નચૈનં પરિઘટ્ટયેત્ ।
ન તુદેન્નવ કણ્ડૂયેચ્ચેષ્ટમાનશ્ચ પાલયેત્ ॥

સ્નિગ્ધવૃદ્ધદ્વિજાતીનાં કથાઃ શૃણ્વન્મનઃપ્રિયાઃ ।
આશાવાન્ વ્યાધિમોક્ષાય ક્ષિપ્રં વ્રણમપોહતિ ॥

પુનશ્ચ તૃતીયે ઽહનિ પક્ષાલનાદિ પૂર્વવત્ વ્રણકર્મ કુર્યાત્ ।
દ્વિતીયે દિવસે મોક્ષણાદ્વિગ્રથિતો વ્રણશ્ચિરાદુપરોહત્યુગ્રરુજશ્ચ ભવતિ ॥

ન ચ વિકેશિકામૌષધં વાતિસ્નિગ્ધરૂક્ષમતિશ્લથમતિગાઢમશ્લક્ષ્ણં દુર્ન્યસ્તં વા દદ્યાત્ ।
અતિસ્નેહાત્ ક્લેદઃ ।
અતિરૌક્ષ્યાત્ છેદો વેદના ચ ।
અતિશ્લથત્વાદપરિશુદ્ધિઃ ।
ગાઢતયા સંરમ્ભ અશ્લક્ષ્ણત્વાદ્દુર્ન્યાસાચ્ચ વ્રણવર્ત્મોપઘર્ષણમ્ ॥

અવશ્યં સાશયે વ્રણે વિકેશિકાં દદ્યાત્ ।
સંપૂતિમાંસં સોત્સઙ્ગં સગતિં પૂયગર્ભિણમ્ ।
વ્રણં શોધયતે શીઘ્રં સ્થિતા હ્યન્તર્વિકેશિકા ॥

વ્યમ્લં તુ પાટિતં શોફં પાચનૈઃ સમુપાચરેત્ ।
ભોજનૈરુપનાહૈશ્ચ નાતિવ્રણવિરોધિભિઃ ॥

યસ્તુ સીવ્યો વ્રણસ્તત્ર ચલાસ્થિશલ્યપાંસુતૃણરોમશુષ્કરક્તાદીનપોહ્ય વિચ્છિન્નપ્રવિલમ્બિતં માંસં સન્ધ્યસ્થીનિ ચ યથાસ્થાનં સમ્યક્ સ્થાપયિત્વા સ્થિતે રક્તે યથાર્હં સૂચ્યોપહૃતેન સ્નાયુસૂત્રવાલાન્યતમેન સીવ્યેત્ ।
શણાશ્મન્તકમૂર્વાતસીનાં વા વલ્કૈઃ ॥

સીવનવિકલ્પાસ્તુ સમાસેન ચત્વારઃ ।
તદ્યથા ગોષ્ફણિકાતુન્નસીવનવેલ્લિતકરજ્જુગ્રન્થિબન્ધનમિતિ ।
તેષાં નામભિરેવાકૃતિવિભાગઃ ।
પ્રહારવશાચ્ચોપયોગઃ ।
ન ચાતિસન્નિકૃષ્ટાં વિપ્રકૃષ્ટામત્યલ્પબહુગ્રાહિણીં વા સૂચીં પાતયેત્ ।
એવં સમ્યક્સ્યૂતમવેક્ષ્ય મધુઘૃતયુક્તૈરઞ્જનમધુકનિમ્બલોધ્રપ્રિયઙ્ગુસલ્લકીફલક્ષૌમમષીચૂર્ણૈરવકીર્ય પૂર્વવદ્ બન્ધાદિ યોજયેત્ ॥

અસીવ્યા વઙ્ક્ષણવક્ષઃકક્ષાદિષુ પ્રચલેષ્વલ્પમાંસેષુ ચ વાયુનિર્વામિણો ઽન્તર્લોહિતશલ્યા વિષાગ્નિક્ષારકૃતાશ્ચ વ્રણાઃ ॥

સીવ્યાસ્તુ મેદસ્સમુત્થિતા ભિન્નલિખિતાઃ કફગ્રન્થિરલ્પપાલિકઃ કર્ણઃ સદ્યોવ્રણાશ્ચ ।
શિરોલલાટાક્ષિકૂટકર્ણનાસાગણ્ડૌષ્ઠકૃકાટિકાબાહૂદરસ્ફિક્પાયુપ્રજનનમુષ્કાદિષ્વચલેષુ માંસવત્સુ ચ પ્રદેશેષુ ॥

કોશદામોત્સઙ્ગસ્વસ્તિકાનુવેલ્લિતમુત્તોલીમણ્ડલસ્થવિકાયમકખટ્વાચીનવિબન્ધવિતાનગોષ્ફણાઃ પઞ્ચાઙ્ગી ચેતિ પઞ્ચદશ બન્ધવિશેષાઃ ।
તેષાં નામભિરેવાકૃતયઃ પ્રાયેણ વ્યાખ્યાતાઃ ॥

તત્ર કોશમઙ્ગુલીપર્વસુ વિદધ્યાત્ ।
દામ સમ્બાધે ઽઙ્ગે ।
ઉત્સઙ્ગં વિલમ્બિનિ ।
સ્વસ્તિકં સન્ધિકૂર્ચભ્રૂસ્તનાન્તરકુક્ષ્યક્ષિકપોલકર્ણેષુ ।
અનુવેલ્લિતં શાખાસુ ।
મુત્તોલીં ગ્રીવામેઢ્રયોઃ ।
મણ્ડલં વૃત્તે ઽઙ્ગે ।
સ્થવિકામઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિમેઢ્રાગ્રમૂત્રવૃદ્ધિષુ ।
યમકં યમલવ્રણયોઃ ।
ખટ્વાં હનુશઙ્ખગણ્ડેષુ ।
ચીનમપાઙ્ગયોઃ ।
વિબન્ધમુદરોરુપૃષ્ઠેષુ ।
વિતાનં મૂર્ધાદૌ પૃથુલે ઽઙ્ગે ।
ગોષ્ફણં નાસૌષ્ઠચિબુકસન્ધિષુ ।
પઞ્ચાઙ્ગીં જત્રૂર્ધ્વમિતિ ।
યો યસ્મિન્ પ્રદેશે સુનિવિષ્ટો ભવતિ તં તસ્મિન્ કુર્વીત ।
ન તુ વ્રણસ્યોપરિ ન ચાબાધકરો યથા સ્યાત્ ॥

બન્ધસ્ત્વિષ્ટો ઽનિલે દુષ્ટે દુષ્ટે ભગ્ને વ્રણેષુ ચ ।
તત્રાન્ત્યયોર્દ્વિધા બન્ધઃ સવ્યદક્ષિણભેદતઃ ॥

ત્રિવિધસ્ત્વેવ સર્વત્ર ગાઢશ્લથસમત્વતઃ ।
કફવાતે ઘનો ગાઢઃ પિત્તરક્તે તનુઃ શ્લથઃ ॥

વાતપિત્તે સમો બન્ધઃ કફપિત્તવ્રણેષુ ચ ।
તથા સ્ફિક્કક્ષ્યાવઙ્ક્ષણોરુશિરસ્સુ ગાઢં બધ્રીયાત્ ।
શાખાવદનકણ્ઠકર્ણમેઢ્રમુષ્કપૃષ્ઠપાર્શ્વોદરોરસ્સુ સમમ્ ।
અક્ષ્ણોઃ સન્ધિષુ ચ શિથિલમ્ ॥

વાતશ્લેષ્મજેષુ શિથિલસ્થાને સમમ્ ।
સમસ્થાને ગાઢમ્ ।
ગાઢસ્થાને ગાઢતરમ્ ।
તથા શીતવસન્તયોસ્ત્ર્યહાત્ ।
પિત્તરક્તેષુ તુ ગાઢસ્થાને સમમ્ ।
સમાસ્થાને શિથિલમ્ ।
શિથિલસ્થાને નૈવ ।
તથા શરદ્ગ્રીષ્મયોઃ સાયં પ્રાતશ્ચ ।
અબધ્યમાનઃ પુનર્દંશમશકતૃણકાષ્ઠપાંસુશીતવાતાતપાદિસમ્પર્કાદ્વિવિધોપદ્રવોપદ્રુતો દુષ્ટવ્રણતામુપૈતિ ।
સ્નેહશ્ચાત્ર ન ચિરં તિષ્ઠતિ ।
ભેષજમચિરાચ્છુષ્યતિ ।
કૃચ્છ્રેણ રોહતિ ।
રૂઢે ચ વૈવર્ણ્યં ભવતિ ।
અપિ ચ ॥

ચૂર્ણતં મથિતં ભગ્નં વિશ્લિષ્ટમથ પાટિતમ્ ।
અસ્થિસ્નાયુસિરાચ્છિન્નમાશુ બન્ધેન રોહતિ ॥

ઉત્થાનશયનાદ્યાસુ સર્વેહાસુ ન પીડ્યતે ।
ઉદ્વૃત્તૌષ્ઠઃ સમુત્સન્નો વિષમઃ કઠિનો ઽતિરુક્ ॥

સમો મૃદુરરુક્ શીઘ્રં વ્રણઃ શુધ્યતિ રોહતિ ।
સ્થિરાણામલ્પમાંસાનાં રૌક્ષ્યાદનુપરોહતામ્ ।
પ્રચ્છાદ્યમૌષધં પત્રૈર્યથાદોષં યથર્તુ ચ ॥

અજીર્ણાતરુણાચ્છિદ્રૈઃ સમન્તાત્ સુનિવેશિતૈઃ ।
ધૌતૈરકર્કશૈઃ ક્ષીરીભૂર્જાર્જુનકદમ્બજૈઃ ॥

કુષ્ઠિનામગ્નિદગ્ધાનાં પિટકામધુમેહિનામ્ ।
કર્ણિકાશ્ચોન્દુરુવિષે ક્ષારદગ્ધા વિષાન્વિતાઃ ॥

માંસપાકે ન બદ્ધવ્યા ગુદપાકે ચ દારુણે ।
શીર્યમાણાઃ સરુગ્દાહાઃ શોફાવસ્થાવિસર્પિણઃ ॥

અરક્ષયા વ્રણે યસ્મિન્ મક્ષિકા નિક્ષિપેત્ ક્રિમીન્ ।
તે ભક્ષયન્તઃ કુર્વન્તિ રુજાશોફાસ્રસંસ્રવાન્ ॥

સુરસાદિં પ્રયુઞ્જીત તત્ર ધાવનપૂરણે ।
સપ્તપર્ણકરઞ્જાર્કનિમ્બરાજાદનત્વચઃ ॥

ગોમૂત્રકલ્કિતો લેપઃ સેકઃ ક્ષારામ્બુના હિતઃ ।
પ્રચ્છાદ્ય માંસપેશ્યા વા વ્રણં તાનાશુ નિર્હરેત્ ॥

ઉત્પદ્યમાનાસુ ચ તાસુ તાસ્વવસ્થાસુ દોષાદીનપેક્ષ્ય યથાસ્વમુપક્રમૈરુપક્રમેત્ ॥

ન ચૈનં ત્વરમાણઃ સાન્તર્દોષમુપસંરોહયેત્ ।
સ હ્યલ્પેનાપ્યવચારેણાન્તરુત્સઙ્ગં કૃત્વા ભૂયો વિકુરુતે ।
તસ્માત્સુશુદ્ધં રોપયેત્ ॥

રૂઢે ઽપ્યજીર્ણવ્યાયામવ્યવાયાદીન્વિવર્જયેત્ ।
માસાન્ ષટ્ સપ્ત વા નૃઋણાં વિધિરેષ પ્રશસ્યતે ॥

ઇતીદં વ્રણમાશ્રિત્ય દિઙ્માત્રમુપદર્શિતમ્ ।
ઉત્તરે વિસ્તરસ્તસ્ય વક્ષ્યતે સાધનં પ્રતિ ॥