અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.35

અથાતો જલૌકોવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

નૃપાઢ્યભીરુસુકુમારબાલસ્થવિરનારીણામસૃગ્વિસ્રાવણાય જલૌકસો યોજયેત્ ॥

તાસ્તુ દ્વિવિધાઃ સવિષા નિર્વિષાશ્ચ ।
તત્ર દુષ્ટામ્બુસર્પમણ્ડૂકમત્સ્યાદિશવકોથમૂત્રપુરીષજા રક્તશ્વેતાતિકૃષ્ણતનુસ્થૂલચપલપિચ્છિલાઃ સ્થૂલમધ્યરોમશાઃ શક્રાયુધવદ્વિચિત્રોર્ધ્વરાજીચિતા વા સવિષાઃ ।
તદ્દંશાદ્દાહશોફપાકકણ્ડૂપિટકાવિસર્પજ્વરમૂર્છશ્વિત્રોત્પત્તિઃ ।
તત્ર વિષપિત્તરક્તહરાં ક્રિયાં કુર્વીત ।
પદ્મોત્પલસૌગન્ધિકાદિસુગન્ધિવિમલવિપુલસલિલશૈવાલજાઃ શૈવાલશ્યાવા નીલોર્ધ્વરાજયો વૃત્તાશ્ચ નિર્વિષાઃ ॥

સર્વાસાં ચ પરં પ્રમાણમષ્ટાદશાઙ્ગુલાનિ ।
તત્ર ચતુષ્પઞ્ચષડઙ્ગુલા નૃષુ યોજયેત્ ।
ગજવાજિષ્વપરાઃ ।
તાસુ સુકુમારાસ્તનુત્વચો ઽલ્પશિરસ્કા બૃહદધરકાયાશ્ચ સ્ત્રિયઃ ।
વિપરીતાઃ પુમાંસો ઽર્ધચન્દ્રાકૃતિપુરોવૃત્તાશ્ચ ।
તત્ર બહુદોષેષુ ચિરોત્થિતેષુ ચામયેષુ પુમાંસો યોજયિતવ્યાઃ ।
સ્ત્રિયો વિપરીતેષુ ।
જલૌકસસ્ત્વાર્દ્રચર્માહ્યુપાયૈર્ગૃહીત્વા સુરભિપઙ્કગર્ભે નવે ઘટે સ્થાપયેત્ ।
શૃઙ્ગાટકકશેરુકશાલૂકશૈવાલમૃણાલવલ્લૂરમૃત્સ્નાપુષ્કરબીજચૂર્ણં સ્વાદુશીતં સ્વચ્છં ચ તોયમન્નપાનાર્થે તાભ્યો દદ્યાત્ ।
લાલાદિકોથપરિહારાર્થમેવં ચ ત્ર્યહાત્ ત્ર્યહાદૂર્ધ્વં પૂર્વમન્નપાનમપનીયાન્યદ્દદ્યાત્ ।
પઞ્ચાહાચ્ચ તદ્વિધ એવ ઘટાન્તરે તાઃ સઞ્ચારયેત્ ।
તાસાં તુ દુષ્ટશોણિતાસમ્યગ્વમનાત્ પ્રતતપાતનાચ્ચ મૂર્ચ્છા ભવતિ ।
તાસામમ્ભોભિઃ પૂર્ણભાજનસ્થાનામચેષ્ટયાહારાનભિલાષેણ ચ જ્ઞાત્વા તા વિવર્જયેત્ ।
ઇતરાસ્તુ હરિદ્રાસર્ષપકલ્કામ્ભસિ મુક્તપુરીષા અવન્તિસોમે તક્રે વા પુનરાશ્વાસિતા જલે સુખોપવિષ્ટસ્ય સંવિષ્ટસ્ય વા મૃદ્ગોમયચૂર્ણાભ્યામનુસુખં વિરૂક્ષ્ય દંશદેશં યોજયેત્ ।
અલગન્તીષુ ક્ષીરઘૃતનવનીતરુધિરાન્યતમબિન્દૂન્ ન્યસેત્ પ્રચ્છેદ્વા ।
અશ્વખુરવચ્ચ વક્ત્રં નિવેશ્યોન્નતસ્કન્ધા દશન્તિ ।
યદા ચ શિશુવચ્છ્વસન્ત્યો શિરઃસ્પન્દોર્મિવેગૈઃ પિબન્તિ તદાર્દ્રવાસસાવચ્છાદયેત્ ।
સેચયેચ્ચામ્ભસાલ્પાલ્પમ્ ।
યથા ચ હંસઃ ક્ષીરોદકાત્ ક્ષીરમાદત્તે ।
તદ્વદુત્ક્લિષ્ટે રક્તે જલૌકાઃ પ્રાગ્ દુષ્ટમસૃક્ ।
યદા ચ તદ્દંશે તોદઃ કણ્ડૂર્વા તદા શુદ્ધરક્તરક્ષણાર્થમપનયેત્ ।
લૌલ્યાચ્ચ દંશમમુઞ્ચન્ત્યાઃ ક્ષૌદ્રં લવણચૂર્ણં વા મુખે દદ્યાત્ ॥

પતિતાં તુ તણ્ડુલકણ્ડનોપદિગ્ધગાત્રાં તૈલલવણાભ્યક્તમુખીં આપુચ્છાદામુખમનુલોમં શનૈઃ પીડયન્ સમ્યગ્વામયેત્ ।
તતઃ પૂર્વવત્ સન્નિદધ્યાત્ ।
સપ્તરાત્રં ચ તાઃ પુનર્ન પાતયેત્ ।
અશુદ્ધે તુ રક્તે મધુના ગુડેન વા દંશાત્ કિઞ્ચિદવઘટ્ટયન્ સ્રાવયેત્ ।
સ્રુતરક્તસ્ય ચ સદ્યો દંશં શીતાભિરદ્ભિઃ પ્રક્ષાલ્ય સર્પિઃપિચુનાવગુણ્ઠયેત્ ।
સ્થિતરક્તં ચોત્ક્લિષ્ટશોણિતશેષપ્રસાદનાય કષાયમધુરશિશિરૈઃ સઘૃતૈઃ પ્રદેહૈઃ પ્રદિહ્યાત્ ॥

તત્ર યોગાદીન્ સિરાવ્યધવદુપલક્ષયેત્ ।
પ્રતિકુર્વીત ચ ।
દુષ્ટરક્તાપગમાત્ શ્વયથુશૈથિલ્યં દાહરાગશૂલોપશમશ્ચ ।
રક્તપિત્તેન દુષ્ટમલાબુઘટિકાભ્યાં ન નિર્હરેદગ્નિસંયોગાદ્વાતકફાભ્યાં ચ દુષ્ટં નિર્હરેત્ ।
તથા કફેન ન શૃઙ્ગેણ સ્કન્નત્વાત્ ।
વાતપિત્તાભ્યાં તુ દુષ્ટં નિર્હરેત્ ।
અથ પ્રચ્છાદ્યાઙ્ગં તનુવસ્ત્રપટલાવનદ્ધપ્રાન્તેન શૃઙ્ગેણાચૂષેત્ ।
તથા પ્રદીપ્તાપિચુગર્ભાભ્યામલાબુઘટિકાભ્યામિતિ ।
ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ ॥

ગાત્રં બધ્વોપરિદૃઢં રજ્જ્વા પટ્ટેન વા સમમ્ ।
સ્નાયુસન્ધ્યસ્થિમર્માણિ ત્યજન્પ્રચ્છાનમાચરેત્ ॥

અધોદેશપ્રવિસૃતૈઃ પદૈરુપરિગામિભિઃ ।
ન ગાઢઘનતિર્યગ્ભિર્ન પદે પદમાચ્રેત્ ॥

પ્રચ્છાનેનૈકદેશસ્થં સુપ્તં શૃઙ્ગાદિભિર્હરેત્ ।
ગ્રથિતં તુ જલૌકોભિરસૃગ્વ્યાપિ સિરાવ્યધૈઃ ॥

પ્રચ્છાનં પિણ્ડિતે વાસ્યાદવગાઢે જલૌકસઃ ।
ત્વક્સ્થે ઽલાબુઘટીશૃઙ્ગં સિરૈવ વ્યાપકે ઽસૃજિ ।
વાતાદિધામ વા શૃઙ્ગજલૌકો ઽલાબુભિઃ ક્રમાત્ ॥

સ્રુતાસૃજઃ પ્રદેહાદ્યઃ શીતૈઃ સ્યાદ્વાયુકોપતઃ ।
સતોદકણ્ડૂઃ શોફસ્તં સર્પિષોષ્ણેન સેચયેત્ ॥