અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.33

અથાતસ્તર્પણપુટપાકવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

યન્નયનં પરિતામ્યતિ પરિસુષ્કં રૂક્ષં સ્તબ્ધં જિહ્મં નિમ્નમાવિલમવનદ્ધં શીર્ણપક્ષ્મ તથા કૃચ્છ્રોન્મીલસિરોત્પાતસિરાહર્ષર્જુનશુષ્કતિમિરાભિષ્યન્દાધિમન્થાન્યતોવાતવાતપર્યયશુષ્કાલ્પશોફાદિરોગાતુરમપગતરાગાશ્રુદૂષિકાવેદનં તત્ર તર્પણં યોજયેત્ ।
ન ત્વશાન્તોપદ્રવે ઽક્ષ્ણિ નાતિશીતોષ્ણવર્ષદુર્દિને ન નસ્યાનર્હેષુ ચ ।
તદ્વત્ પુટપાકમપિ ॥

અથ દિવસસ્યાષ્ટમે ભાગે ગતે શેષે વા નિવાતાતપરયોધૂમે કૃતનીલપીતાન્યતરયવનિકે વેશ્મનિ જીર્ણભક્તસ્ય સુખશયનગતસ્ય ઉત્તાનસ્ય મૃદિતમાષપિષ્ટકલ્કેન નેત્રકોશાદ્ બહિર્દ્વ્યઙ્ગુલોચ્છ્રાયાધારૌ પરિમણ્ડલાવસમ્બાદૌ સમાવપરિસ્રાવિણૌ કૃત્વા તત્રોષ્ણોદકપ્રવિલીનં નિમીલિતે નેત્રે યથાસ્વૌષધવિપક્વં ક્ષીરં સર્પિઃ સર્પિર્મણ્ડં વાવસેચયેત્ ।
યાવન્નિમગ્નાન્યક્ષિપક્ષ્માણિ ભ્રૂરોમાણિ ચ ।
તતઃ શનૈરસ્યોન્મેષમાચરતો માત્રાં ગણયેત્ ।
વર્ત્મજેષુ વિકારેષુ શતં સન્ધિજેષુ ત્રીણિ શુક્લજેષુ પઞ્ચ કૃષ્ણજેષુ સપ્ત દૃષ્ટિજેષ્વષ્ટૌ સહસ્રમધિમન્થેષુ ।
પ્રતિદોષં તુ વાતે સહસ્રં પિત્તે ષટ્ શતાનિ કફે પઞ્ચ સ્વસ્થકર્મણિ ચ ॥

તતો ઽસ્યાપાઙ્ગદેશે શલાકયા દ્વારં કૃત્વા સ્નેહં ભાજને સ્રાવયેત્ ।
આધારૌ ચાપનીય યવકલ્કેનાક્ષિકોશૌ પ્રમૃજ્ય સ્નેહેરિતકફોપશાન્તયે યથાર્હં ધૂમં પાયયેત્ ।
સુખોદકપ્રક્ષાલિતમુખં ચૈનં યથાવ્યાધિ ભોજયેત્ ।
આતપાકાશભાસ્વદ્દર્શનાનિ ચ પરિહરેત્ ॥

અનેન વિધિના પ્રત્યહં વાયાવેકાન્તરં રક્તપિત્તયોદ્ર્વ્યન્તરં કફે સ્વસ્થે ચ ।
યથાદોષોત્કર્ષં સંસર્ગસન્નિપાતયોઃ ।
એવમેકાહં ત્ર્યહં પઞ્ચાહં વા કુર્યાદાતૃપ્તેર્વા ।
તૃપ્તાતૃપ્તાતિતૃપ્તલિઙ્ગાનિ તુ ક્રમાત્ સ્વાસ્થ્યવાતકફવિકારૈરાદિશેત્ ॥

યદા તુ સમ્યગ્યોગપ્રાપ્તં તર્પણં ભવતિ તદા તદ્વિધેષ્વેવ રોગેષુ પુટપાકં વિદધ્યાત્ ।
સ ત્રિવિધઃ ।
સ્નેહનો લેખનઃ પ્રસાદનશ્ચ ॥

તત્ર સ્નેહનમાનૂપસાધારણમાંસમેદોમજ્જવસાભિઃ તથા સ્વાદુદ્રવ્યૈશ્ચ ક્ષીરપિષ્ટૈ રૂક્ષે ઽક્ષ્ણિ પ્રયોજયેત્ ॥

લેખનં જાઙ્ગલમૃગપક્ષિમાંસયકૃદ્ભિર્મુક્તાપ્રવાલશઙ્ખતામ્રાયસ્સમુદ્રફેનકાસીસસ્રોતોજસૈન્ધવાદિભિશ્ચ લેખનદ્રવ્યૈર્દધિમસ્તુમધુપિષ્ટૈઃ સ્નિગ્ધે ॥

પ્રસાદનીયં તુ જાઙ્ગલમૃગપક્ષિયકૃદ્ધૃદયમજ્જવસાભિર્મધુરદ્રવ્યૈશ્ચ સ્ત્રીસ્તન્યક્ષીરાજ્યપિષ્ટૈઃ ।
સ તુ વાતપિત્તરક્તદૃષ્ટિદૌર્બલ્યવ્રણનાશનઃ કફવિરુદ્ધઃ ॥

અથ બિલ્વમાત્રં વેશવારીકૃતં માંસપિણ્ડં તન્માત્રેણૈવૌષધપિણ્ડેન સંસૃજ્યૈરણ્ડવટોત્પલપત્રૈઃ સ્નેહનાદિષુ ક્રમાદ્વેષ્ટયિત્વા કુશમુઞ્જસૂત્રાન્યતમેન બધ્નીયાત્ ।
મૃત્પ્રલેપનં ચાત્ર દ્વ્યઙ્ગુલોત્સેધં કૃત્વા ધવધન્વમધૂકન્યગ્રોધકાશ્મર્યરાજાદનાર્જુનનક્તમાલપાટલીના મન્યતમૈઃ કાષ્ઠૈઃ શકૃતા વા ગોમહિષયોઃ પચેત્ ।
અગ્નિવર્ણં ચૈનમપનીય વિગતમૃત્સૂત્રપત્રં કૃત્વા વસ્ત્રેણ પીડયેત્ ।
તેન રસેન સાયં તર્પણવત્ પૂરયેન્નેત્રે ।
ધારયેચ્ચ સ્નેહને શતદ્વયં માત્રાણાં લેખને શતં પ્રસાદને ત્રીણિ શતાનિ ॥

તપ્રણવદેવ ધૂમપાનં પ્રસાદનવર્જ્યમ્ ।
સુખોષ્ણૌ ચ પૂર્વૌ ।
શીતઃ પ્રસાદનઃ ।
પુટપાકસ્ત્વેકાહં દ્વ્યહં ત્ર્યહં વા યોજ્યઃ ।
દ્વિગુણશ્ચ તર્પણપુટપાકયોઃ પરિહારઃ ।
બદ્ધાક્ષૈશ્ચ માલતીમલ્લિકાકુસુમૈર્નિવસેત્ ।
તથા પક્વાતિસારે ઽપિ પુટપાકસ્યાયમેવ વિધિરિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર શ્લોકઃ ॥

સેકે ઽઞ્જને તર્પણે ચ પુટપાકે ચ યે ગદાઃ ।
જાયેરન્ વિધિવિભ્રંશાદ્યથાસ્વં તાન્ પ્રસાધયેત્ ॥