અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.28

અથાતો બસ્તિવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

બસ્તિરનિલપ્રધાનેષુ દોષેષુ પ્રયુજ્યતે ।
બસ્તિના દીયતે બસ્તિં વા પૂર્વમન્વેત્યતો બસ્તિઃ ॥

સ ચ સર્વોપક્રમાણાં પ્રધાનતમઃ શીઘ્રં બૃંહણાદિકારિત્વાદ્વિકૃતાનિલોચ્છેદિત્વાચ્ચ ॥

અનિલો હિ દોષાણાં નેતા ।
સર્વશરીરચેષ્ટૈકકારણમ્ ।
પઞ્ચાત્મતયા અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવ્યાપી ।
વિધાતા વિવિધબાહ્યાધ્યાત્મિકભાવાનાં સર્ગસ્થિતિપ્રલયાનાં હેતુઃ માર્ગત્રયજાનામપિ રોગાણામિતિ ॥

સુખત્વાદેવ ચ બસ્તિર્બાલવૃદ્ધકૃશસ્થૂલક્ષીણધાત્વિન્દ્રિયેષુ ચ સ્ત્રીષુ ચાનિલોપસર્ગાદપ્રજાસુ કૃચ્છ્રપ્રજાસુચોપદિશ્યતે ।
તથાગ્નિબલવર્ણમેધાસ્વરાયુઃસુખપ્રદો વયઃસ્થાપનઃ પઙ્ગૂરુસ્તમ્ભભગ્નસઙ્કુચિતાનિલાધ્માનશૂલારોચકોદાવર્તપરિકર્તિકાદિષુ હિત ઇતિ ॥

સ તુ બસ્તિસ્ત્રિવિધઃ ।
આસ્થાપનમનુવાસનમુત્તરબસ્તિશ્ચ ।
તત્રાસ્થાપનં દોષદૂષ્યાદ્યનુસારેણ નાનાદ્રવ્યસંયોગાદિનિર્વૃત્તમ્ ।
તસ્ય ભેદાઃ ।
ઉત્ક્લેશનં સંશોધનં સંશમનં લેખનં બૃંહણં વાજીકરણં પિચ્છાબસ્તિર્માધુતૈલિકમિત્યાદયઃ ।
માધુતૈલિકસ્ય પર્યાયાઃ યાપનો યુક્તરથો દોષહરઃ સ્નિગ્ધબસતિરિતિ ।
તેષાં નામભિરેવ સ્વરૂપમાખ્યાતમ્ ॥

તદ્વયઃસ્થાપનાદ્દોષસ્થાપનાદ્વાસ્થાપનમિત્યુચ્યતે શરીરારોહણાદ્દોષનિર્હરણાદચિન્ત્યપ્રભાવતયા યસ્મિન્નૂહાસમ્ભવાન્નિરૂહ ઇતિ ॥

અનુવાસનં યથાર્હૌષધસિદ્ધઃ સ્નેહનાર્થઃ સ્નેહઃ સ્નેહવિધૌ સ ચતુર્ધાભિહિતઃ ।
તસ્ય ભેદો માત્રાબસ્તિઃ ।
સ પેયસ્નેહહ્રસ્વમાત્રાતુલ્યઃ ॥

સેવ્યઃ સદા ચ માધુતૈલિકવત્ ।
બાલવૃદ્ધાધ્વભારયાનવ્યાયામચિન્તાસ્ત્રીનિત્યસ્ત્રીનૃપેશ્વરસુકુમારદુર્બલાનિલભગ્નાલ્પાગ્નિભિર્નિષ્પરિહારતયા સુખો બલ્યો વર્ણ્યઃ સૃષ્ટમલો દોષઘ્નશ્ચ તથાપિ તૌ નાજીર્ણે યોજ્યૌ ન ચ દિવાસ્વપ્નઃ સેવ્યઃ ।
યતશ્ચ સો ઽન્નમનુવસન્નપિ ન દુષ્યત્યનુવાસરમપિ વા દીયત ઇત્યનુવાસનમ્ ॥

ઉત્તરબસ્તિરપિ સ્નેહોનુવાસનવચ્છોધનં નિરૂહવદપિ કેચિદાહુઃ સ નિરૂહાદુત્તરમુત્તરેણ વા માર્ગેણ દીયત ઇત્યુત્તરબસ્તિઃ ॥

તત્રાસ્થાપ્યા ગુલ્મપ્લીહાનાહશૂલશુદ્ધાતીસારજીર્ણજ્વરપ્રતિશ્યાયાઢ્યરોગહૃદયકુક્ષિપાર્શ્વગ્રહપર્વાભિતાપપાર્શ્વયોનિશૂલાઙ્ગસુપ્તિશોષકમ્પગૌરવાતિલાઘવાન્ત્રકૂજનવાતવર્ચોમૂત્રશુક્રસઙ્ગાશ્મરીશર્કરાવૃદ્ધિશુક્રાર્તવસ્તન્યનાશરજઃક્ષયોન્માદરેતોદોષક્રિમિણકોષ્ઠવિષમાગ્નિસશબ્દાલ્પાલ્પોગ્રગન્ધોત્થાનાદયો દોષભેદીયોક્તાશ્ચ વાતવ્યાધયો વિશેષેણૈતે હિ પરં બસ્તિના નાશમુપયાન્તિ મૂલચ્છેદેન વૃક્ષવત્ ॥

અનાસ્થાપ્યાસ્ત્વતિસ્નિગ્ધોત્ક્લિષ્ટદોષક્ષતોરસ્કાતિકૃશા નિરન્નાઃ કૃતવમનવિરેચનનસ્યપ્રસક્તચ્છર્દિનિષ્ઠીવિકાકાસશ્વાસહિક્કાર્શોબદ્ધચ્છિદ્રદકાદેરાધ્માનાલસકવિષૂચિકામાતીસારારોચકાલ્પાગ્નિગુદશોફકુષ્ઠમધુમેહાર્તાઃ ।
ગર્ભિણી ચાપ્રવૃત્તાષ્ટમમાસા ।
તત્રાતિસ્નિગ્ધોત્ક્લિષ્ટદોષયોર્દોષાનુક્લેશ્યોદરં મૂર્ચ્છાં શ્વયથું વા નિરૂહો જનયેત્ ।
ક્ષતોરસ્કસ્યાતિકૃશસ્ય ચ ક્ષોભમાપન્નઃ શરીરમાશુ પીડયેત્ ।
અનિરન્નસ્ય વક્ષ્યતે ।
કૃતવમનવિરેકયોસ્તુ રિક્તં દેહં ક્ષતં ક્ષાર ઇવ દહેત્ ।
સ્નેહબસ્તિસ્તુ સદ્યો ઽગ્નિમવસાદ્ય શ્લેષ્મામયાય સ્યાત્ ॥

કૃતનસ્યસ્યામ્યવિભ્રંશં વિઋવ્તોધ્વસ્રોતસ્તયા કુર્યાત્ ।
અનુવાસનં તુ દોષોત્ક્લેશમ્ ।
પ્રસક્તચ્છર્દ્યાદીનાં વાયુર્નિરૂહમૂર્ધ્વં નયેત્ ।
અનુવાસનં ચ ।
અર્શસસ્યાવૃતમાર્ગત્વાદનાગચ્છન્બસ્તિઃ પ્રાણાન્ હિંસ્યાત્ ।
સ્નેહઃ પુનરર્શાંસ્યભિષ્યન્દ્યાધ્માનાય સ્યાત્ ।
બદ્ધોદરાદ્યાધ્માનાન્તાનાં ભૃશતરમાધ્માનાન્મૃત્યુઃ ।
અલસકાર્તાદીનાં ચામદોષાત્ ।
અરોચકાર્તાદીનાં યથાસ્વમામયવૃદ્ધિઃ ।
ગર્ભિણ્યાઃ પૂર્વોક્તો દોષઃ ॥

ય એવાસ્થાપ્યાસ્ત એવાનુવાસ્યાઃ ।
રૂક્સાતિદીપ્તાગ્રયઃ કેવલાનિલાર્તાશ્ચ વિશેષેણ ।
એતે પરમનુવાસ નેનાપ્યાય્યન્તે ।
મૂલસેકેન વૃક્ષવત્ ।
ય એવાનાસ્થાપ્યાસ્ત એવાનનુવાસ્યાઃ ।
તથા નિરન્નનવજ્વરપાણ્ડુરોગકામલાપ્રમેહપ્રતિશ્યાયપ્લીહકફોદરાઢ્યવાતવર્ચોભેદાર્તપીતવિષગરપિત્તકફાભિષ્યન્દગુરુકોષ્ઠાતિસ્થૂલશ્લીપદગલગણ્ડાપચીક્રિમિણકોષ્ઠાઃ ।
તત્રાતિસ્નિગ્ધાદીનાં યથાસ્વમુક્તાઃ પૃથગ્દોષાઃ ।
અપિ ચ ॥

અભુક્તે રિક્તકોષ્ઠસ્ય પ્રયુક્તમનુવાસનમ્ ।
સરદૂરગસૂક્ષ્મત્વૈઃ ક્ષિપ્રમૂર્ધ્વં પ્રપદ્યતે ॥

તેન વાયોર્જયો ન સ્યાદ્વાતસ્થાને હ્યતિષ્ઠતા ।
કાયાગ્નેરાશુ નાશશ્ચ વિશેષાદનિવર્તનાત્ ॥

સ્નેહઃસદ્યોશિતાહારરુદ્ધે ત્વામાશયે ઽનિલમ્ ।
પક્વસ્થં હન્તિ પક્વસ્થશ્ચ્યવતે ચાન્નપાકતઃ ॥

નિરૂહશ્ચ સમીરશ્ચ તીક્ષ્ણવેગાવુભાવપિ ।
તાવન્નમૂર્ચ્છિતૌ તીક્ષ્ણાવધો ઽન્નેન સહાગતૌ ॥

ઊર્ધ્વં વા શકૃતા સાર્દ્ધં સંસ્થિતૌ કોષ્ઠ એવ વા ।
સમલાહારવિષ્ટબ્ધૌ હરેતામાશુ જીવિતમ્ ॥

ભુક્તવાનનુવાસ્યો ઽસ્માન્ન નિરૂહ્યસ્તુ ભુક્તવાન્ ।
પાણ્ડુરોગાર્તાદીનાં દોષાનુત્ક્લેશ્ય સ્નેહબસ્તિરુદરં જનયેત્ ।
પ્રૈશ્યાયાદિમતાં ભૂય એવ દોષં વર્ધયેત્ ॥

તયોસ્તુ નેત્રં સુવર્ણાદિધાતુમણિશઙ્ખશૃઙ્ગદન્તાસ્થિવેણુનલખદિરકદરતિનિશતિન્દુકાદિદારુસારમયમૃજ્વકકશં ગોપુચ્છાકૃતિગુલિકામુખમૂનવર્ષવાર્ષિકસપ્તદ્વાદશષોડશવર્ષાણાં વિંશતિપ્રભૃતિષુ ચ ક્રમાત્ પઞ્ચષટ્સપ્તાષ્ટનવદ્વાદશાઙ્ગુલપ્રમાણમ્ ।
મૂલે ઽગ્રે ચાતુરાઙ્ગુષ્ઠકનિષ્ઠિકાપરિણાહમર્ધાગ્ગુલાત્ પ્રભૃત્યર્ધાઙ્ગુલપ્રવૃદ્ધત્ર્યઙ્ગુલપર્યન્તપ્રવેશમૂલચ્છિદ્રમ્ વનમુદ્ગમુદ્ગમાષકલાયક્લિન્નકલાયર્કકન્ધુવાહ્યગ્રચ્છિદ્રમ્ મૂલછિદ્રપ્રમાણાઙ્ગુલૈરગ્રે યથાસ્વં સન્નિવિષ્ટકર્ણિકં કર્ણિકાન્તઃપ્રતિબદ્ધસૂત્રાન્તર્ગૃહીતાગ્રપિધાનઘનચૈલવર્તિ ।
મૂલે દ્વ્યઙ્ગુલાન્તરાલે કર્ણિકાદ્વયં કારયેત્ ।
વર્ષાન્તરેષુ ચ વયોબલશરીરાણ્યવેક્ષ્ય નેત્રપ્રમાણમુત્કર્ષયેત્ ॥

તતોજાવિવરાહહરિણગોમહિષાન્યતમજં સ્નેહમુદ્ગવિમૃદિતં વિગતચ્છિદ્રસિરાગ્રન્થિસ્કન્ધં નાતિવર્તુલં મૃદુ દૃઢં કષાયરક્તં સુખસંસ્થાપ્યૌષધપ્રમાણ ન્યુબ્જં વિવૃતાનનં નિવેશ્ય બસ્તિં કર્ણકયોર્દૃઢેન સૂત્રેણ ઘનં સમં ચ બધ્વા પરિવર્ત્ત્ય પુનશ્ચાન્યદ્વસ્તિમુખબન્ધનાર્થં સૂત્રમુપધાયાનુગુપ્તં નિધાપયેત્ ॥

બસ્ત્યભાવે પ્લવનીચ્છાગલાઙ્કપાદમધૂચ્છિષ્ટોપદિગ્ધઘનસૂક્ષ્મતાન્તવાન્યતમં નિવેશયેત્ ॥

આસ્થાપનમાત્રા તુ પ્રથમે વર્ષે પ્રકુઞ્ચઃ ।
તતઃ પરં પ્રતિવર્ષં પ્રકુઞ્ચમભિવર્ધયેદાષટ્પ્રસૃતાત્ ।
તતશ્ચોર્ધ્વં પ્રસૃતાભિવૃદ્ધિઃ ।
પ્રાપ્તાનતીતાષ્ટાદશસપ્તતેસ્તુ દ્વાદશ પ્રસૃતાઃ ।
પરં ચાતો દશૈવ ।
અન્યે પુનર્દ્વાદશપ્રસૃતસ્યાપ્યષ્ટાવિચ્છન્તિ ॥

યથાસ્વમાસ્થાપનમાત્રા પાદહીના માધુતૈલિકે પ્રયોજ્યા ।
અનુવાસને સ્વેવમેવાસ્થાપનસ્ય પાદ ઇતિ ॥

અથાસ્થાપનીયમાતુરં સ્નેહસ્વેદોપપન્નં કૃતવમનવિરેકમાસેવિતપેયાદિસંસર્ગક્રમમુપજાતબલમનુવાસનાર્હં પૂર્વમેવાનુવાસયેત્ ।
શીતવસન્તયોર્દિવા અન્યથા રાત્રાવવેક્ષ્ય વા દોષાદીન્ ।
અન્યથા હિ સ્હેહોક્તામયપ્રાદુર્ભાવઃ ॥

ધન્વન્તરીયાઃ પુનરાહઃ ।
ન રાત્રૌ પ્રણયેદ્બસ્તિં સ્નેહોત્ક્લેશો હિ રાત્રિજઃ ।
અહ્નિ સ્થાનસ્થિતે દોષે વહ્નૌચન્નરસાન્વિતે ॥

સ્ફુટસ્રોતોમુખં દેહં સ્નેહો યત્ પરિસર્પતિ ।
અલ્પપિત્તકફં રૂક્ષં ભૃશં વાતરુજાર્દિતમ્ ॥

ભુક્તં જીર્ણાશનં કામં રાત્રાવપ્યનુવાસયેત્ ।
કેવલાનિલનિપીડિતં ત્વશુદ્ધમપ્યનિરૂપિતબલં ચાપ્યનુવાસયેદાત્યયિકત્વાત્ વ્યાધેઃ ।
તસ્ય વિધિર્વમનાદધિકતરં કૃતમઙ્ગલમનુસુખમભ્યક્તમુષ્ણામ્બુસ્નાતં યુક્તસ્નેહમુચિતાત્ પાદહીનં દ્રવપૂર્વં લઘૂષ્ણં સાનુપાનમશનમશિતવન્તં કૃતચઙ્ક્રમણમુત્સૃષ્ટવિણ્મૂત્રમશનાર્દ્રહસ્તમશઙ્કનીયપરિચારકં નિવાતે વેશ્મનિ પ્રતત શયને નાત્યુચ્છ્રિતે સ્વાસ્તૃતે ઈષદુન્નમિતપાદદેશે વામપાશ્વન પ્રાક્શિરસં સંવેશયેત્ ।
અતિસ્નિગ્ધાશિનો હ્યુભયમાર્ગસંસર્ગાત્ સ્નેહો મદમૂર્ચ્છાગ્નિસાદહૃલ્લાસાન્ જનયતિ ।
રૂક્ષાશિનો વિષ્ટમ્ભં બલવર્ણહાનિં વા ।
અલ્પમાત્રદ્રવાશિનો વિસૃષ્ટવિણ્મૂત્રસ્ય ચાનાવૃતેન તદાવૃતાત્ વ્યાપદમ્ ।
ચિરમશિતવતો વિદાહાભિમુખભક્તસ્ય જ્વરં કુર્યાત્ ।
યતશ્ચ વામપાર્શ્વાશ્રયાણિ વહ્નિગ્રહણીગુદવલામુખાનિ તાનિ તત્પાર્શ્વશાયિનો નિમ્નાનિ ભવન્ત્યતસ્તદૌષધમસ્ખલિતમાપ્નોતિ પ્રવેશનિર્ગમાવિતિ ।
સંવિષ્ટં ચૈનમૃજુસ્થિતદેહં સ્વબાહૂપધાનં પ્રસારિતવામસક્થિમાકુઞ્ચિતેતરં તસ્યૈવ ચોપરિપ્રસારિતદાક્ષણબાહું કારયેત્ ॥

પૂર્વમેવ તુ વૈદ્યો વર્ત્ત્યા સુપિહિતાગ્રચ્છિદ્રં નેત્રં ભાજનસ્યોપરિ કૃત્વા દક્ષિણપાદાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલીભ્યાં કર્ણિકાયા ઉપરિષ્ટાન્નિષ્પીડ્યાવિબન્ધાય શતાહ્વાસૈન્ધવચૂર્ણાવચૂર્ણિતં પ્રગેવ નેત્રસ્પર્શાત્ પૂર્વવદાભિમન્ત્રિતં યથાર્હં યથાર્હૌષધાવિપક્વ સુખોષ્ણં બસ્તૌ સ્નેહમાસિચ્યાવલીકોચ્છ્વાસં નિસ્સારિતવાતબુદ્બુદમૌષધાન્તે સૂત્રેણ દ્વિસ્ત્રિર્વા બસ્તિમુખમાવેષ્ટ્ય દક્ષિણપાણૌ નેત્રમુપરિધાય તિષ્ઠેત્ ।
તતો ઘૃતાભ્યક્તે પાયૌ વામહસ્તપ્રદેશિન્યાભ્યક્તપ્રવેશપ્રદેશમપનીતવર્ત્યુત્તાનવામહસ્તાઙ્ગુષ્ઠોદરપિહિતાગ્રં મધ્યમાપ્રદેશિન્યુપગૃહીતકર્ણિકમૃજ્વનુપૃષ્ઠવંશમનુસુખમેકમના લાઘવેન નિષ્કમ્પમદ્રુતમવિલમ્બિતં નેત્રમાકર્ણિકં પ્રવેશયેત્ ।
આતુરો ઽપિ તદનુલોમયન્નવલમ્બેત ।
તતશ્ચ વૈદ્યો બસ્તિમુખં દક્ષિણહસ્તાઙ્ગુષ્ઠપ્રદોશિનીભ્યામમુઞ્ચન્નેત્રમચાલયન્ હસ્તદ્વયેનોત્તાનેનૈકગ્રહણેનૈવાનિલાધિષ્ઠાનભૂતં કિઞ્ચિદવશેષયન્ શનૈશ્શનૈરવેગમનુપીડયેત્ ।
અન્યથા હિ વ્યાપદો ભવન્તિ ।
તાઃ સસાધનાઃ સિદ્ધિષુ વક્ષ્યન્તે ॥

અન્યે તુ ત્રિંશન્માત્રાઃ પીડનકાલમાહુઃ ।
ન ચ બસ્તૌ દીયમાને ક્ષવકાસહાસજૃમ્ભાસ્પન્દનાન્યાચરેત્ ।
વિણ્મૂત્રાનિલવેગે તુ નેત્રમાકૃષ્ય વેગાન્તે શેષં પ્રણયેત્ ।
અન્તે ચોત્તાનસ્ય સ્થિજૌ પાણિતલેન ત્રિચતુરો વારાંસ્તાડયેત્ ।
તથા તત્પાર્ષ્ણિભ્યામ્ ।
પાદતશ્ચ શય્યાં ત્રિરુત્ક્ષિપેત્ ।
સોપધાનસ્ય ચ પ્રસારિતસર્વાઙ્ગસ્ય પાર્ષ્ણિકે મુષ્ટિના હન્યાત્ ।
તથા પાર્ષ્ણ્યઙ્ગુલિપાદતલપિણ્ડિકાઃ ।
સરુજં ચાઙ્ગં સ્નેહેન પ્રતિલોમં વાક્શતમાત્રં શનૈર્વિમૃદ્નીયાત્ ।
એવમાશુ સ્નેહો ન નિવર્તતે ।
સમનુગચ્છતિ ચાસમન્તાત્સિરાઃ ।
તતઃ પરં તુ સ્નેહોક્તમાચાર્મનુવર્તતે ॥

દીપ્તાનિં ચ સાયં લઘ્વન્નં ભોજયેત્ ।
નૈવ ચાનાગતસ્નેહં દ્વિતીયે ઽહનિ ।
ન ચ તમનુવાસયેત્ ।
આગમનકાલસ્તુ પરો યામત્રયમ્ ।
તતઃ પરમનાગચ્છન્તમહોરાત્રમુપેક્ષેત ।
તદાપ્યનિવર્તમાને ફલવર્તિભિર્લવણારનાલપ્રાયૈર્વા તીક્ષ્ણબસ્તિભિઃ શોધયેત્ ।
સ્નેહવ્યાપત્સિદ્ધિં ચાવેક્ષેત ।
અતિરૌક્ષ્યાદનાગચ્છન્નચેજ્જાડ્યાદ્યુપદ્રવાય્ સ્યાત્ તથાપ્યુપેક્ષ્યઃ ।
શીઘ્રનિવૃત્તે તુ વિના મલેન કેવલે સ્નેહ સ્નેહમન્યં પુનર્યોજયેત્ ।
ન હ્યસાવતિષ્ઠન્ કાર્યકરો ભવતિ ।
સુખોષિતં ચૈનં તથાકૃતવમનવિરેકાસ્થાપનાન્યતમં પ્રાયઃ શુણ્ઠીધાન્યક્વાથમિતરચ્ચોષ્ણોદકં વા સ્નેહશેષજરણાય વાતકફોપશાન્તયે ચ પાયયેત્ ॥

તતો ઽન્નકાલે યથોક્તમન્નમશ્નીયાત્ ।
ન ચાનુવાસિતં પેયાં પાયયેત્ ।
સા હિ સસ્નેહકોષ્ઠમેનમભિષ્યન્દયતિ ।
પુનશ્ચ તૃતીયે ઽહન્યનુવાસયેત્ પઞ્ચમે વા ।
યદા વા સ્નેહપક્તિઃ સ્યાદતશ્ચ દાપ્તાગ્નિરૂક્ષવાતોલ્બણવ્યાયામનિત્યાન્ પ્રત્યહમ્ ।
એવમમુના ક્રમેણ દોષાદ્યનુસારતસ્ત્રિચતુરૈઃ સ્નેહબસ્તિભિરુપસ્નિગ્ધં શોધનેનાસ્થાપનેન સ્રોતોવિશુદ્ધ્યર્થમાસ્થાપયેત્ ।
વાતાધિક્યાદસ્નિગ્ધં તુ સ્નેહનેન ॥

અથૈનં તૃતીયે પઞ્ચમે વાહનિ કિઞ્ચિદાવૃત્તે માધ્યાહ્ને કૃતમઙ્ગલસ્વસ્ત્યયનમભ્યક્તદેહં સ્વેદિતમુત્સૃષ્ટમલમનાશિતં નાતિક્ષુધિતમવેક્ષ્યાતુરમાર્યાવલોકિતં નાથમાર્યતારામાત્મભુવં ધાતારમશ્વિનાવિન્દ્રમાત્રેયં સપ્તર્ષીન્ કાશિરાજં વિદેહપતિપ્રભૃતીનગ્નિવેશાદીંશ્ચ તન્ત્રકારાન્ દીપગન્ધફલબલિધૂર્પૈર્યજ્ઞ ઇવ પ્રકલ્પિતભાગાન્ કૃત્વૌષધીવૃદ્ધવૈદ્યદ્વિજાતીંશ્ચ સંપૂજ્ય તદ્વિદ્યસહિતો દોષૌષધાદિબલેન યથાર્હમુપકલ્પયેદ્વસ્તિમ્ ॥

તત્ર વિંશતિમાત્રાણિ પલાન્યૌષધાનાં મદનફલાષ્ટકં ચ ક્વાથકલ્પેન વિપચેત્ ।
ક્વાથાચ્ચતુર્થાંશાં સ્નેહમનિલે ષષ્ઠાંશં પિત્તે સ્વસ્થવૃત્તે ચાષ્ટમાંશં તુ કફે ।
સર્વસ્ય ચાષ્ટમાંશં કલ્કસ્ય સ્યાદ્યાવતા નાત્યચ્છસાન્દ્રતા ભેવેત્ ।
ગુડસ્ય પલં યુક્ત્યા મધુસૈન્ધવે યથાયોગ્યં ચ શેષાણિ કલ્પયેત્ ॥

સર્વાણિ ચૈકધ્યમુષ્ણોદકકુમ્ભીબાષ્પાભિતપ્તાનિ ખજમથિતાનિ બસ્તૌ પ્રક્ષિપ્યાનુવાસનવન્નિરૂહં પ્રણયેત્ ।
નાત્યુષ્ણશીતં નાતિમૃદુતીક્ષ્ણં નાતિસ્નિગ્ધરૂક્ષં નાતિતનુસાન્દ્રં ન હીનાતિમાત્રં નાલવણાતિલવણં નાત્યમ્લં ચ ।
તત્ર બાષ્પમાત્રાનુતાપાદૌષધસ્ય વિદાહો ન ભવતિ ।
ખજપ્રમથનાત્તુ ક્વાથસ્નેહાદયઃ સમ્યક્ સમ્પ્રયુક્તાઃ સમ્યગેવ યોગમારભન્તે ।
અન્યથા પુનઃ ક્વાથાદીનામુલ્બણોન્યતમં યથાસ્વં દોષમીરયેત્ ।
અત્યુષ્ણાદીનાં તુ પૃથગ્વ્યાપદઃ સાધનાનિ ચ સિદ્ધિષૂત્તરકાલમુપદેક્ષ્યન્તે ॥

અપિ ચ ।
તિર્યક્પ્રણીતે હિ ન યાતિ ધારા ગુદે વ્રણઃ સ્યાચ્ચલિતે ચ નેત્રે ।
દત્તઃ શનૈર્નાશયમેતિ બસ્તિઃ કણ્ઠં પ્રધાવેદતિપીડિતસ્તુ ॥

સ્તમ્ભં વિધત્તે ઽતિમૃદુર્હિમશ્ચ તપ્તામ્લતીક્ષ્ણો ભ્રમદાહમોહાન્ ।
સ્નિગ્ધો ઽતિજાડ્યં પવનં તુ રૂક્ષસ્તન્વલ્પમાત્રાલવણસ્ત્વયોગમ્ ॥

કરોતિ માત્રાભ્યધિકો ઽતિયોગં ક્ષોભ તુ સાન્દ્રઃ સુચિરેણ ચૈતિ ।
દાહાતિસારૌ લવણો ઽતિ કુર્યાત્તસ્માત્સુયુક્તં સમમેવ દહ્યાત્ ॥

માત્રાં ત્રિપલિકાં કુર્યાત્ સ્નેહમાક્ષિકયોઃ પૃથક્ ।
કર્ષાર્ધં માણિમન્થસ્ય સ્વસ્થે કલ્કપલદ્વયમ્ ॥

સર્વદ્રવાણાં શેષાણાં પલાનિ દશ કલ્પયેત્ ।
માક્ષિકં લવણં સ્નેહં કલ્કં ક્વાથમિતિ ક્રમાત્ ॥

આવપેત નિરૂહાણામેષ સંયોજને વિધિઃ ॥

દત્તમાત્રે તૂત્તાનઃ સોપધાનો નિરૂહવીર્યેણ દેહવ્યાપ્તયે તન્મનાસ્થિષ્ઠેત્ ।
ઉદીર્ણવેગશ્ચોત્કુટિકો વિસૃજેત્ ।
આગમનકાલસ્તુ પરો મુહૂર્તઃ ।
તદા હ્યનાગચ્છન્નાશુ મૃત્યવે સ્યાત્ ।
અતસ્તત્રાનુલોમિકં સ્નેહક્ષારમૂત્રામ્લં સ્નિગ્ધતીક્ષ્ણોષ્ણમન્યં પ્રયોજયેત્ ।
ફલવર્તિસ્વેદભયોત્ત્રાસાદીંશ્ચ ।
બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિં ચાવેક્ષેત ॥

સ્વયં નિવૃત્તે તુ પૂર્વવદ્ દ્વિતીયં તૃતીયં ચતુર્થં ચ દદ્યાદ્યાવદ્વા સુનિરૂઢઃ સ્યાત્ ॥

તત્રાદ્યો ઽનિલં સ્વમાર્ગાદપકર્ષતિ ।
દ્વિતીયઃ પિત્તમ્ ।
તૃતીયઃ શ્લેષ્માણમિતિ ॥

તસ્ય હીનસમ્યગતિયોગાસ્તુ વિરિક્તવત્ ।
સમ્યઙ્નિરૂઢં તુ કોષ્ણસલિલાવસિક્તં તનુના જાઙ્ગલરસેન ભોજયેત્ ।
સ્નાતાશિતસ્યાસ્ય ચલા દોષશેષાઃ સ્વસ્થાનમાશ્રયન્તે ॥

તતઃ પુનર્વાતાર્તમાતુરં બૃંહણીયમન્યં વા તદ્વિધમશિતાનન્તરં સાયં વા પુનરલ્પલઘ્વશિતં યથાસ્વમલિલાદિષુ દશમૂલાદિસાધિતેન તૈલેનાનુવાસયેત્ ।
તસ્ય હીનસમ્યગતિયોગાઃ સ્નેહપીતવત્ ॥

વિશેષસ્તુ સમ્યગનુવાસિતે કિઞ્ચિત્કાલં સ્થિત્વા સ્નેહઃ સપુરીષોનિલાનુગતઃ પ્રવર્તત ઇતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

એવં કફે સ્નેહબસ્તિમેકં ત્રીન્ વા પ્રયોજયેત્ ।
પ્ઞ્ચ વા સપ્ત વા પિત્તે નવૈકાદશ વાનિલે ॥

પુનસ્તતોપ્યયુગ્માંસ્તુ પુનરાસ્થાપનં તતઃ ।
કફપિત્તાનિલેષ્વન્નં યૂષક્ષીરરસૈઃ ક્રમાત્ ।

વાતઘ્નૌષધનિષ્ક્વાથત્રિવૃતાસૈન્ધવૈર્યુતઃ ।
બસ્તિરેકો ઽનિલે સ્નિગ્ધઃ સ્વાદ્વમ્લોષ્ણો રસાન્વિતઃ ॥

ગ્યગ્રોધાદિગણક્વાથપદ્મકાદિસિતાયુતૌ ।
પિત્તે સ્વાદુહિમૌ સાજ્યક્ષીરેક્ષુરસમાક્ષિકૌ ॥

આરગ્વધાદિનિષ્ક્વાથવત્સકાદિયુતાસ્ત્રયઃ ।
રૂક્ષાઃ સક્ષૌદ્રગોમૂત્રાસ્તીક્ષ્ણોષ્ણકટુકાઃ કફે ॥

ત્રયશ્ચ સન્નિપાતે ઽપિ દોષાન્ ઘ્નન્તિ યતઃ ક્રમાત્ ।
નાચાર્યચરકસ્યાતો બસ્તિસ્ત્રિભ્યઃ પરં મતઃ ।
ન હિ દોષશ્ચતુર્થો ઽસ્તિ પુનર્દીયેત યં પ્રતિ ॥

ઉત્ક્લેશનં શુદ્ધિકરં દોષાણાં શમનં ક્રમાત્ ।
ત્રિધૈવ કલ્પયેદ્બસ્તિમિત્યન્યે ઽપિ પ્રચક્ષતે ।
દોષૌષધાદિબલતઃ સર્વમેતત્ પ્રમાણયેત્ ॥

સમ્યઙ્નિરૂઢલિઙ્ગં તુ નાસંભાવ્ય નિવર્તયેત્ ॥

પ્રાક્સ્નેહ એકઃ પઞ્ચાન્તે દ્વાદશાસ્થાપનાનિ ચ ।
સાન્વાસનાનિ કર્મૈવં બસ્તયસ્ત્રિંશદીરિતાઃ ॥

કાલઃ પઞ્ચદશૈકોત્ર પ્રાક્સ્નેહો ઽન્તે ત્રયસ્તથા ॥

ષટ્ પઞ્ચ બસ્ત્યન્તારતાઃ યોગોષ્ટૌ બસ્તયો ઽત્ર તુ ।
ત્રયો નિરૂહાઃ સ્નેહાશ્ચ સ્નેહાવાદ્યન્તયોરુમૌ ॥

સ્નેહબસ્તિં નિરૂહં વા નૈકમેવાતિશીલયેત્ ।
ઉત્ક્લેશાગ્નિવધૌ સ્નેહાન્નિરૂહાન્મરુતો ભયમ્ ॥

તસ્માન્નિરૂઢઃ સ્નેહ્યઃ સ્યાન્નિરૂહ્યશ્ચાનુવાસિતઃ ।
સ્નેહશોધનયુક્ત્યૈવં બસ્તિકર્મ ત્રિદોષજિત્ ॥

અષ્ટાદશાષ્ટાદશકાન્ બસ્તીનાં યો નિષેવતે ।
વિધિના ના યથોક્તેન સ ભવેદજરો ઽરુજઃ ॥

સહસ્રાયુઃ શ્રુતધરો વીતપાપ્મામરપ્રભઃ ।
વાજિસ્યદો નાગબલઃ સ્થિરબુદ્ધીન્દ્રિયાનલઃ ॥

બસ્તૌ રોગેષુ નારીણાં યોનિગર્ભાશયેષુ ચ ।
દ્વિત્રાસ્થાપનશુદ્ધેભ્યો વિદધ્યાદ્વસ્તિમુત્તરમ્ ॥

આતુરાઙ્ગુલમાનેન તન્નેત્રં દ્વાદશાઙ્ગુલમ્ ।
વૃત્તં ગોપુચ્છવન્મૂલમધ્યયોઃ કૃતકર્ણિકમ્ ॥

સિદ્ધાર્થકર્પવેશાગ્રં શ્લક્ષ્ણં હેમાદિસમ્ભવમ્ ।
કુન્દાશ્વમારસુમનઃપુષ્પવૃન્તોપમં દૃઢમ્ ॥

તસ્ય બસ્તિર્મૃદુલઘુર્માત્રા શુક્તિર્વિકલ્પ્ય વા ॥

અથ સ્નાતાશિતસ્યાસ્ય સ્નેહબ્સ્તિવિધાનતઃ ।
ઋજોઃ સુખોપવિષ્ટસ્ય પીઠે જાનુસમે મૃદૌ ॥

હૃષ્ટે મેઢ્રે સ્થિતે ચર્જ્જુ શનૈઃ સ્રોતોવિશુદ્ધયે ।
માલતીપુષ્પવૃન્તાગ્રપરિણાહાં ઘનામૃજુમ્ ॥

શ્લક્ષ્ણાં શલાકાં પ્રણયેત્તયા શુદ્ધે ઽનુસીવનીમ્ ।
આમેહનાન્તં નેત્રં ચ નિષ્કમ્પં ગુદવત્તતઃ ॥

પીડિતે ઽનુગતે સ્નેહે સ્નેહબસ્તિક્રમો હિતઃ ।
બસ્તીનનેન વિધિના દદ્યાત્ ત્રીંશ્ચતુરો ઽપિ વા ॥

અનુવાસનવચ્છેષં સર્વમેવાસ્ય ચિન્તયેત્ ॥

સ્ત્રીણામાર્તવકાલે તુ યોનિર્ગૃહ્ણાત્યપાવૃતેઃ ।
વિદધીત તદા તસ્માદનૃતાવપિ ચાત્યયે ॥

યોનિવિભ્રંશશૂલેષુ યોનિવ્યાપદ્યસૃગ્દરે ॥

નેત્રં દશાઙ્ગુલં મુદ્ગપ્રવેશં ચતુરઙ્ગુલમ્ ।
અપત્યમાર્ગે યોજ્યં સ્યાદ્દ્વ્યઙ્ગુલં મૂત્રવર્ત્મનિ ॥

મૂત્રકૃચ્છ્રવિકારેષુ બાલાનાં શુક્તિરેવ તુ ॥

ઉત્તાનાયાઃ શયાનાયાઃ સમ્યક્ સઙ્કોચ્ય સક્થિની ।
ઊર્ધ્વજાન્વાસ્ત્રિચતુરાનહોરાત્રેણ યોજયેત્ ॥

બસ્તીંસ્ત્રિરામત્રેવં તુ સ્નેહમાત્રાં વિવર્ધયેત્ ।
ત્ર્યહમેવં ચ વિશ્રમ્ય પ્રણિદધ્યાત્ પુનસ્ત્ર્યહમ્ ॥

પક્સાદ્વિરેકો વમિતે તતઃ પક્ષાન્નિરૂહણમ્ ।
સદ્યો નિરૂઢશ્ચાન્વાસ્યઃ સપ્તરાત્રાદ્વિરોચિતઃ ॥

યથા કુસુમ્ભાદિયુતાત્તોયાદ્રાગં હરેત્ પટઃ ।
તથા દ્રવીકૃતાદ્દેહાદ્બસ્તિર્નિર્હરતે મલાન્ ॥